{"id":3806,"date":"2014-05-21T15:30:30","date_gmt":"2014-05-21T13:30:30","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=3806"},"modified":"2014-05-21T16:53:25","modified_gmt":"2014-05-21T14:53:25","slug":"synchroniczna-etymologia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2014\/05\/21\/synchroniczna-etymologia\/","title":{"rendered":"Synchroniczna etymologia"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>W popularnonaukowej psychologii ewolucyjnej powtarza si\u0119 motyw tendencji ludzkiego umys\u0142u do szukania wzorc\u00f3w w\u015br\u00f3d r\u00f3\u017cnych bod\u017ac\u00f3w. Cz\u0142owiek, patrz\u0105c na chmury, widzi nie tylko baranki, ale i inne, bardziej odleg\u0142e skojarzeniowo zwierz\u0119ta, a ja np. w dzieci\u0144stwie widzia\u0142em tam mapy. Cz\u0142owiek, patrz\u0105c na gwiazdy, \u0142\u0105czy je we wzory geometryczne, a te potem obudowuje jakimi\u015b cia\u0142ami, potem jeszcze dorabiaj\u0105c mit. Tu, przyznam, moja wyobra\u017ania jest s\u0142absza i poza wz\u00f3r wozu nie wychodz\u0119. Kasjopeja to dla mnie W, a nie \u017cadna kobieta, a Orion to pi\u0119ciobok z odnogami, a nie m\u0119\u017cczyzna.<\/p>\n

Szukanie takich wzor\u00f3w mia\u0142o pono\u0107 pomaga\u0107 przetrwa\u0107 naszym przodkom i teraz pono\u0107 pomaga nam. Ten\u017ce przodek, widz\u0105c ci\u0105g pask\u00f3w w\u015br\u00f3d ro\u015blinno\u015bci, gdy potrafi\u0142 dopowiedzie\u0107 sobie, \u017ce uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 one w tygrysa, w razie s\u0142uszno\u015bci mia\u0142 szans\u0119 uratowa\u0107 si\u0119 ucieczk\u0105. Gdy nie potrafi\u0142, jego geny nie zosta\u0142y przekazane dalej. Zgodnie za\u015b z zasad\u0105 „obiad kontra \u017cycie” si\u0142a eliminacji tych, kt\u00f3rzy widzieli w paskach tygrysa za rzadko, by\u0142a silniejsza ni\u017c si\u0142a eliminacji tych, co za cz\u0119sto widzieli tygrysa tam, gdzie by\u0142a to tylko gra \u015bwiat\u0142ocieni.<\/p>\n

T\u0105 tendencj\u0105 t\u0142umaczy si\u0119 m.in. sk\u0142onno\u015b\u0107 cz\u0142owieka do odkrywania praw natury, ale i do ulegania teoriom spiskowym, czyli znajdowaniu regularno\u015bci tam, gdzie jest tylko przypadek. Niedawno natomiast by\u0142em na konferencji, na kt\u00f3rej ten sam mechanizm opisano w kontek\u015bcie etymologii synchronicznej.<\/p>\n

Jeste\u015bmy przyzwyczajeni do m\u00f3wienia o etymologii diachronicznej, tj. takiej, kt\u00f3ra wywodzi pochodzenie wsp\u00f3\u0142czesnych s\u0142\u00f3w od s\u0142\u00f3w z j\u0119zyk\u00f3w dawniejszych. Takiej, kt\u00f3ra m\u00f3wi, \u017ce s\u0142owa \u017cona<\/em> i queen<\/em> pochodz\u0105 od tego samego praindoeuropejskiego s\u0142owa podobnego do guene<\/em> (a wi\u0119c s\u0105 kognatami) albo przynajmniej, \u017ce s\u0142owo weekend<\/em> w j\u0119zyku polskim pojawi\u0142o si\u0119 jako zapo\u017cyczenie z angielskiego. To przyzwyczajenie jest tak utrwalone, \u017ce w zasadzie nie u\u017cywa si\u0119 dookre\u015blenia „diachroniczna”, bo jest to domy\u015blne. Tymczasem pochodzenie wyraz\u00f3w mo\u017cna rozpatrywa\u0107 nie tylko z perspektywy historycznej, ale te\u017c w oderwaniu od niej. Nie b\u0119d\u0119 wnika\u0142 w niuanse rozr\u00f3\u017cniania, czy powi\u0105zania ze s\u0142owotw\u00f3rstwem i morfologi\u0105, bo to kompletnie nie moja dziedzina. Chodzi jednak mniej wi\u0119cej o to, \u017ce np. s\u0142owo jamnik<\/em> wi\u0105\u017ce si\u0119 ze s\u0142owem jama<\/em> (rasa przystosowana do polowania na zwierz\u0119ta kryj\u0105ce si\u0119 w jamach) tak samo, jak czajnik<\/em> z czajem,<\/em> a wirnik<\/em> z wirem<\/em>. Etymologi\u0105 synchroniczn\u0105 \u017congluj\u0105 np. tw\u00f3rcy slogan\u00f3w. W reklamie pewnego w\u0142oskiego samochodu pojawia si\u0119 fraza „X – po prostu (a)more”. Jest to pr\u00f3ba stworzenia wra\u017cenia, \u017ce w\u0142oskie s\u0142owo amore<\/em> ma zwi\u0105zek z angielskim s\u0142owem more<\/em>. Oczywi\u015bcie wiadomo, \u017ce to gra s\u0142\u00f3w, a nie prawdziwa etymologia, ale wykorzystuje to mechanizm, kt\u00f3ry jest zakorzeniony w ludzkim umy\u015ble.<\/p>\n

Postuluje si\u0119, \u017ce naturalny mechanizm szukania etymologicznego powi\u0105zania brzmienia r\u00f3\u017cnych s\u0142\u00f3w nie jest czcz\u0105 rozrywk\u0105 lingwistyczn\u0105. Ca\u0142kiem mo\u017cliwe, \u017ce bez takiego mechanizmu nauka j\u0119zyka by\u0142aby po prostu zbyt skomplikowana. Bez niego zapami\u0119tanie wszystkich s\u0142\u00f3w i wszystkich morfem\u00f3w by\u0142oby o wiele obszerniejszym zadaniem. Tymczasem wystarczy zapami\u0119ta\u0107 tylko cz\u0119\u015b\u0107 morfem\u00f3w, a reszt\u0119 umys\u0142 ju\u017c sobie dopowie, wykorzystuj\u0105c wzorce. To, \u017ce czasem dopowie sobie b\u0142\u0119dnie (co jest domen\u0105 tzw. etymologii ludowej m\u00f3wi\u0105cej np. \u017ce Cz\u0119stochowa<\/em> to miasto, co si\u0119 cz\u0119sto chowa za wzg\u00f3rzami, czy \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142<\/em> ma jakie\u015b zwi\u0105zki z ko\u015b\u0107mi<\/em>), to cena stosunkowo niewielka.<\/p>\n

\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n

ilustracja: Jim Blodget<\/a> , licencja CC BY-2.0<\/a><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W popularnonaukowej psychologii ewolucyjnej powtarza si\u0119 motyw tendencji ludzkiego umys\u0142u do szukania wzorc\u00f3w w\u015br\u00f3d r\u00f3\u017cnych bod\u017ac\u00f3w. Cz\u0142owiek, patrz\u0105c na chmury, widzi nie tylko baranki, ale i inne, bardziej odleg\u0142e skojarzeniowo zwierz\u0119ta, a ja np. w dzieci\u0144stwie widzia\u0142em tam mapy. Cz\u0142owiek, patrz\u0105c na gwiazdy, \u0142\u0105czy je we wzory geometryczne, a te potem obudowuje jakimi\u015b cia\u0142ami, potem […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,2,55],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3806"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3806"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3806\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3815,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3806\/revisions\/3815"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3806"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3806"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3806"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}