{"id":389,"date":"2009-09-21T08:05:54","date_gmt":"2009-09-21T06:05:54","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=389"},"modified":"2013-02-13T19:31:23","modified_gmt":"2013-02-13T18:31:23","slug":"czym-sa-wartosci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2009\/09\/21\/czym-sa-wartosci\/","title":{"rendered":"Czym s\u0105 warto\u015bci?"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a><\/p>\n

Tylko to jest dobre, co wzbudza przyjemno\u015b\u0107?<\/strong><\/p>\n

Na co dzie\u0144 cz\u0142owiek nie zastanawia si\u0119 nad tym, czym s\u0105 warto\u015bci i jak istniej\u0105? Swoim ocenom na temat jakiego\u015b przedmiotu, na przyk\u0142ad porannej kawy, przypisuje w spos\u00f3b naturalny charakter obiektywny. Ta kawa jest (obiektywnie) dobra. Mo\u017cna go nazwa\u0107 obiektywist\u0105. Istnieje jednak taki rodzaj ludzi, kt\u00f3rzy ostro\u017cnie podchodz\u0105 do swoich ocen. Mo\u017cna ich nazwa\u0107 subiektywistami. Twierdz\u0105 oni, \u017ce zdanie „ta kawa jest dobra” znaczy mniej wi\u0119cej tyle, co „ta kawa mi bardzo smakuje, a jej picie dostarcza mi przyjemno\u015bci”. W ten spos\u00f3b w zasadzie nic nie m\u00f3wi\u0105 oni o kawie, a raczej o swoim stosunku do niej i wra\u017ceniach, jakie ona w nich wywo\u0142uje.<\/p>\n

<\/p>\n

Tak si\u0119 mniej wi\u0119cej przedstawia punkt wyj\u015bcia w odczycie Tadeusza Cze\u017cowskiego<\/a> „Czym s\u0105 warto\u015bci?”, wyg\u0142oszonym ponad 40 lat temu. (Odniesienie do kawy jest ju\u017c moje). Czy warto\u015bci maj\u0105 charakter obiektywny czy subiektywny?<\/p>\n

Cze\u017cowski stoi na stanowisku, \u017ce warto\u015bci wbrew wszystkim obiekcjom nie wyra\u017caj\u0105 tylko subiektywnych stan\u00f3w i dozna\u0144, ale te\u017c m\u00f3wi\u0105 co\u015b o rzeczy. Pos\u0142uguje si\u0119 tutaj nast\u0119puj\u0105cym argumentem.<\/p>\n

Subiektywi\u015bci pr\u00f3buj\u0105 sprowadzi\u0107 warto\u015bci i zdania je zawieraj\u0105ce do uczu\u0107. Tylko to jest oceniane jako dobre, co jest przedmiotem d\u0105\u017ce\u0144 i pragnie\u0144 i co mo\u017ce zaspokoi\u0107 nasze potrzeby, a wi\u0119c sprawi\u0107 przyjemno\u015b\u0107. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c – tylko to jest dobre, co wzbudza przyjemno\u015b\u0107.<\/p>\n

Cze\u017cowski nie neguje, \u017ce zdania warto\u015bciuj\u0105ce i warto\u015bci s\u0105 powi\u0105zane z uczuciami. Co wi\u0119cej, uwa\u017ca, \u017ce rozpoznanie warto\u015bci ma sw\u00f3j zwi\u0105zek ze stanami emocjonalnymi, kt\u00f3re nazywa uczuciami warto\u015bci. Mimo to udaje mu si\u0119 (a przynajmniej pr\u00f3buje) utrzyma\u0107 obiektywny status warto\u015bci.<\/p>\n

W uczuciu warto\u015bci wyst\u0119puje sk\u0142adnik, kt\u00f3ry mo\u017cna okre\u015bli\u0107 jako egzystencjalny. Je\u015bli sobie wyobra\u017cam, jakie\u015b szcz\u0119\u015bliwe dla mnie wydarzenie, na przyk\u0142ad jutrzejsze poranne picie kawy i uczucie przyjemno\u015bci z nim zwi\u0105zane, to tej wyobra\u017conej przyjemno\u015bci towarzyszy przekonanie, \u017ce to zdarzenie zajdzie. Bez przekonania, \u017ce jest chocia\u017c minimalna szansa, \u017ce to zdarzenie zajdzie, wyobra\u017cona przyjemno\u015b\u0107 si\u0119 nie pojawi.<\/p>\n

Cze\u017cowski koreluje ze sob\u0105 z jednej strony uczucie przyjemno\u015bci i p\u0142yn\u0105cy z tego s\u0105d warto\u015bciuj\u0105cy, a z drugiej zaj\u015bcie okre\u015blonego zdarzenia, nawet je\u015bli jego szansa jest minimalna. Je\u015bli takiej szansy nie ma i wiem, \u017ce to jest czysta fikcja, to nie pojawi si\u0119 przyjemno\u015b\u0107. W ten spos\u00f3b wi\u0105\u017ce on obiektywne istnienie rzeczy z subiektywnym poczuciem przyjemno\u015bci. A uzale\u017cniaj\u0105c przyjemno\u015b\u0107 od rzeczy, pr\u00f3buje utrzyma\u0107 obiektywny status warto\u015bci. Wbrew subiektywi\u015bcie warto\u015bci nie dadz\u0105 si\u0119 zredukowa\u0107 tylko do uczu\u0107, lecz s\u0105 te\u017c jako\u015b (jak?) zwi\u0105zane z istnieniem rzeczy.<\/p>\n

Powstaje jednak pytanie, jak warto\u015bci s\u0105 zwi\u0105zane z rzeczami? Ot\u00f3\u017c subiektywi\u015bci za subiektywno\u015bci\u0105 warto\u015bci stawiaj\u0105 i ten argument, \u017ce wszelkie s\u0105dy o rzeczach odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do warto\u015bci, nic nam o rzeczy nie m\u00f3wi\u0105. Je\u015bli powiem, \u017ce „x jest dobre”, to wci\u0105\u017c nie wiadomo, jakie to x jest – czy jest kr\u0105g\u0142e, czy d\u0142ugie, czy czerwone itp. Dzieje si\u0119 tak w przeciwie\u0144stwie do zda\u0144, kt\u00f3re zawieraj\u0105 opisy cech – ze „zdania x jest okr\u0105g\u0142e”, mog\u0119 ju\u017c sobie wyobrazi\u0107, jakie to x jest, w przeciwie\u0144stwie do zdania „x jest dobre”. Skoro zdania warto\u015bciuj\u0105ce nic nie dodaj\u0105 do opisu rzeczy, to znaczy, \u017ce maj\u0105 charakter subiektywny, poniewa\u017c nie opisuj\u0105 \u017cadnych cech, i nie s\u0105 cechami rzeczy.<\/p>\n

Cze\u017cowski zgadza si\u0119 z t\u0105 argumentacj\u0105. Dodaje, \u017ce zdania warto\u015bciuj\u0105ce daj\u0105 si\u0119 przekszta\u0142ci\u0107 na szczeg\u00f3lny typ zda\u0144. Zdanie typu „x jest dobre”, mo\u017cna przekszta\u0142ci\u0107 na zdanie „dobrze jest, \u017ce x…” M\u00f3wi\u0105c wi\u0119c, „ta kawa jest dobra”, mog\u0119 powiedzie\u0107 „dobrze, \u017ce ta kawa jest czarna, gor\u0105ca i mocna”. Ewentualnie „dobrze, \u017ce ta kawa jest”. Takiego zabiegu nie mo\u017cna zrobi\u0107, ze zdaniami zawieraj\u0105cymi opisy cech. Ze zdania „x jest wysokie”, nie mog\u0119 mo\u017cna utworzy\u0107 poprawnego zdania „wysoko jest, \u017ce x…”<\/p>\n

To za\u015b \u015bwiadczy o tym, \u017ce wprawdzie okre\u015blenia takie jak „dobry”, „prawdziwy”, „pi\u0119kny” itp. nie s\u0105 cechami przedmiot\u00f3w, ale przez to, \u017ce mo\u017cna przekszta\u0142ci\u0107 je na powy\u017cszy typ zdania, nie mo\u017cna jednocze\u015bnie argumentowa\u0107, \u017ce s\u0105 one pozbawione tre\u015bci. Cze\u017cowski chce je traktowa\u0107 jako sposoby bycia przedmiot\u00f3w. Sposoby bycia przedmiot\u00f3w maj\u0105 zwi\u0105zek z cechami, poniewa\u017c ka\u017cda cecha przys\u0142uguje rzeczom w jakim\u015b sposobie bycia. Innymi s\u0142owy – warto\u015bci, czy te\u017c zdania warto\u015bciuj\u0105ce, nie opisuj\u0105 nowych cech rzeczy, ale te\u017c nie s\u0105 one te\u017c czym\u015b dowolnym i umownym, poniewa\u017c maj\u0105 zwi\u0105zek z cechami rzeczy.<\/p>\n

Znaczy to mniej wi\u0119cej tyle, \u017ce warto\u015bci s\u0105 zwi\u0105zane z istnieniem rzeczy, nie s\u0105 wi\u0119c czym\u015b kompletnie umownym i dowolnym. Musi wi\u0119c im przys\u0142ugiwa\u0107 te\u017c jakie\u015b oddzielne istnienie. Jakie to istnienie jest, tego ju\u017c Cze\u017cowski nie wyja\u015bnia.<\/p>\n

Trudno w tym miejscu o jakie\u015b wyra\u017ane konkluzje. Moim zdaniem powy\u017csze argumenty nie przes\u0105dzaj\u0105 ani obiektywnego charakteru warto\u015bci, ani subiektywnego. Wygl\u0105da na to, \u017ce s\u0105 one czym\u015b pomi\u0119dzy. Z jednej strony s\u0105 one powi\u0105zane z rzeczami i ich cechami, z drugiej strony jest w nich te\u017c co\u015b subiektywnego – gdybym by\u0142 inaczej wychowany lub mia\u0142 inne kubki smakowe, ta kawa by mi nie smakowa\u0142a. Z kolei smakuje mi ona, bo przy budowie moich kubk\u00f3w smakowych i przy ca\u0142ym baga\u017cu mojego osobistego do\u015bwiadczenia, jej cechy wywo\u0142uj\u0105 we mnie takie wra\u017cenie. St\u0105d te\u017c p\u0142ynie moja ocena.<\/p>\n

Grzegorz Pacewicz<\/strong><\/p>\n

Fot. kiki follettosa, Flickr (CC SA)<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tylko to jest dobre, co wzbudza przyjemno\u015b\u0107? Na co dzie\u0144 cz\u0142owiek nie zastanawia si\u0119 nad tym, czym s\u0105 warto\u015bci i jak istniej\u0105? Swoim ocenom na temat jakiego\u015b przedmiotu, na przyk\u0142ad porannej kawy, przypisuje w spos\u00f3b naturalny charakter obiektywny. Ta kawa jest (obiektywnie) dobra. Mo\u017cna go nazwa\u0107 obiektywist\u0105. Istnieje jednak taki rodzaj ludzi, kt\u00f3rzy ostro\u017cnie podchodz\u0105 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[59,9,6,21],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/389"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=389"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/389\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2276,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/389\/revisions\/2276"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=389"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=389"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=389"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}