{"id":4570,"date":"2015-05-27T00:00:16","date_gmt":"2015-05-26T22:00:16","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=4570"},"modified":"2015-05-30T02:02:28","modified_gmt":"2015-05-30T00:02:28","slug":"przeciwstawniki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2015\/05\/27\/przeciwstawniki\/","title":{"rendered":"Przeciwstawniki"},"content":{"rendered":"

\"Ornamental_Bronze_Plaque,_Celtic_Horse-gear,_Santon,_Norfolk_(Detail)\"<\/a>Niedawne rozwa\u017cania o negacji<\/a> przypomnia\u0142y mi dwa wa\u017cne dla j\u0119zykoznawstwa dzie\u0142a: prac\u0119 Joosta Triera (1931) o s\u0142ownictwie niemieckim oraz kilkadziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniejszy s\u0142awny eksperyment George’a Millera, kt\u00f3ry prosi\u0142 ludzi o podawanie pierwszych skojarze\u0144 do podawanych wyraz\u00f3w.
\n
\nTrier w i\u015bcie Hitchcockowskim stylu zaczyna od stwierdzenia, \u017ce ka\u017cde s\u0142owo przywo\u0142uje przeciwstawnik (Gegenteil<\/em>). Miller odnotowa\u0142 tylko, \u017ce w przypadku przymiotnik\u00f3w respondenci najcz\u0119\u015bciej podawali antonim<\/em>, a wi\u0119c wyraz o znaczeniu przeciwstawnym.\u00a0 Jaka jest natura tej przeciwstawno\u015bci \u2013 to ju\u017c inna sprawa.<\/p>\n

Przeciwstawnikami s\u0105 s\u0142owa w\u00a0parach typu kr\u0119gowy <\/em> i bezkr\u0119gowy<\/em>, \u017cywy<\/em> i umar\u0142y<\/em>, jednomy\u015blny<\/em> i niejednomy\u015blny, prawdziwy<\/em> i nieprawdziwy<\/em>. Ich cz\u0142ony okre\u015bla si\u0119 jako sprzeczne, bo je\u015bli stwierdzimy, \u017ce zachodzi stan opisywany przez jeden z nich, drugi z nich musi by\u0107 nieprawdziwy, nie jest te\u017c mo\u017cliwa sytuacja, gdy oba s\u0105 nieprawdziwe. <\/p>\n

Co prawda Jean Jacques Rousseau zaczyna swoje wspomnienia \u201eJ’\u00e9tais n\u00e9 presque mourant; on esp\u00e9rait peu de me conserver”, co polski przek\u0142ad oddaje dramatyczniejszym \u201eurodzi\u0142em si\u0119 na wp\u00f3\u0142 umar\u0142y\u2026\u201d, jednak nawet na wp\u00f3\u0142 umar\u0142y ci\u0105gle jest \u017cywy<\/em>.<\/p>\n

Zupe\u0142nie inaczej rzecz ma si\u0119 z parami takimi jak du\u017cy<\/em> i ma\u0142y<\/em>, wysoki<\/em> i niski<\/em>, ciep\u0142y<\/em> i zimny<\/em>, kt\u00f3re \u2013 w odr\u00f3\u017cnieniu od sprzecznych uprzejmy <\/em>i nieuprzejmy<\/em> \u2013 mo\u017cna okre\u015bli\u0107 jako stopniowalne. <\/p>\n

Du\u017cy<\/em> samoch\u00f3d osobowy jest ma\u0142y<\/em>, gdy go por\u00f3wna\u0107 z ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0105, wysoki<\/em> sto\u0142ek na pewno jest znacznie ni\u017cszy od wysokiej\u00a0<\/em>szafy, nie wspominaj\u0105c ju\u017c o budynku.\u00a0Ciep\u0142y<\/em> letni dzie\u0144 w Pary\u017cu to co innego ni\u017c taki sam dzie\u0144 w\u00a0Reykjav\u00edku lub na Lofotach, paryski zimny<\/em> dzie\u0144 jest znacznie cieplejszy od moskiewskiego czy alaska\u0144skiego.<\/p>\n

By okre\u015bli\u0107, czy co\u015b jest ciep\u0142e czy zimne, trzeba zatem zna\u0107 jak\u0105\u015b norm\u0119, standard dla danej rzeczy \u2013 ciep\u0142a<\/em> cola czy w\u00f3dka ma zapewne temperatur\u0119 zimnej <\/em>herbaty czy kawy. Wyrazy takie, kt\u00f3re mo\u017cna okre\u015bli\u0107 jako przeciwstawne, wyznaczaj\u0105 bieguny, mi\u0119dzy kt\u00f3rymi rozpo\u015bciera si\u0119 spektrum stan\u00f3w po\u015brednich: je\u015bli co\u015b nie jest ciep\u0142e<\/em>, ale nie jest te\u017c zimne<\/em>, mo\u017ce by\u0107 letnie<\/em>, ciep\u0142awe<\/em>, ch\u0142odne<\/em>, ch\u0142odnawe<\/em>, mo\u017ce mie\u0107 temperatur\u0119 pokojow\u0105<\/em> itp. <\/p>\n

Takie pary maj\u0105 jeszcze dwie cechy. Po pierwsze, co zauwa\u017cyli George Miller i Christiane Fellbaum, wyrazy bliskoznaczne z ka\u017cdym z \u201ebiegunowych\u201d nie s\u0105 wzajemnie przeciwstawne: gor\u0105cy<\/em> czy rozpalony<\/em> nie przeciwstawia si\u0119 w ten sam spos\u00f3b lodowaty<\/em> czy sch\u0142odzony<\/em>, a suchy jak pieprz<\/em> \u2013 mokry jak g\u0105bka<\/em>, podobnie jak wyschni\u0119ty<\/em> (ziemia, \u015bci\u00f3\u0142ka, las) \u2013 zamok\u0142emu<\/em> (namiotowi, polu). <\/p>\n

Po drugie \u2013 jeden z cz\u0142on\u00f3w jest wyr\u00f3\u017cniony \u2013 nazywa abstrakcyjn\u0105 cech\u0119. Pytamy wi\u0119c: jak wysoki jest kraw\u0119\u017cnik? Jak drogi jest chleb? Jak g\u0142\u0119boka jest ka\u0142u\u017ca? Jak du\u017cy jest \u015blimak?\u00a0Cho\u0107 w skali bezwzgl\u0119dnej (np. w por\u00f3wnaniu z Himalajami, a nawet Tatrami, dochodami najwi\u0119kszych firm, a nawet przeci\u0119tnym dochodem, g\u0142\u0119bi\u0105 oceaniczn\u0105, a nawet stawem w parku itd.)\u00a0 kraw\u0119\u017cnik jest\u00a0niski<\/em>, chleb \u2013 tani<\/em>, ka\u0142u\u017ca \u2013 p\u0142ytka<\/em>, a\u00a0\u015blimak \u2013 ma\u0142y<\/em>. <\/p>\n

M\u00f3wimy, \u017ce co\u015b ma grubo\u015b\u0107<\/em> (cho\u0107by\u00a0kartki papieru), szeroko\u015b\u0107<\/em> (d\u0142oni), ciep\u0142ot\u0119<\/em> (cz\u0142owieka),\u00a0jasno\u015b\u0107 <\/em>(S\u0142o\u0144ca) itp. itd.\u00a0John Lyons zauwa\u017cy\u0142, \u017ce w codziennej komunikacji pary takie funkcjonuj\u0105 jakby nie by\u0142y biegunowe, a sprzeczne: je\u015bli zadajemy pytanie, czy herbata jest ciep\u0142a, odpowied\u017a \u201enie\u201d odbierzemy jako informacj\u0119, \u017ce jest zimna, a nie, \u017ce letnia. Gdyby rozm\u00f3wca nie chcia\u0142 nas poinformowa\u0107, \u017ce jest zimna, da\u0142by wyra\u017any znak i u\u017cy\u0142by s\u0142owa odnosz\u0105cego si\u0119 do kt\u00f3rego\u015b ze stan\u00f3w po\u015brednich.<\/p>\n

Mo\u017cna s\u0105dzi\u0107, \u017ce ten sam mechanizm le\u017cy u pod\u0142o\u017ca takich przeciwstawie\u0144 jak wlewa\u0107<\/em> i wylewa\u0107<\/em>,\u00a0naprawia\u0107<\/em> i psu\u0107<\/em>, k\u0142\u00f3ci\u0107 si\u0119<\/em> i godzi\u0107 si\u0119<\/em>, wzi\u0105\u0107 \u015blub<\/em> i rozwie\u015b\u0107 si\u0119<\/em> itp., kt\u00f3re opisuje Jurij D. Apresjan.<\/p>\n

Mo\u017cna m\u00f3wi\u0107, \u017ce s\u0105 one przeciwstawieniami kierunkowymi<\/em>, podobnie jak lewo<\/em> i prawo<\/em>, prz\u00f3d<\/em> i ty\u0142<\/em>, wewn\u0105trz <\/em>i zewn\u0105trz<\/em>. Niekt\u00f3re antonimy maj\u0105 pod\u0142o\u017ce kulturowe, np.\u00a0anio\u0142<\/em> i diabe\u0142<\/em>, wesele<\/em> i pogrzeb<\/em>, teoretyczny<\/em> i praktyczny. <\/em><\/p>\n

Inny charakter ma przeciwstawno\u015b\u0107 takich wyraz\u00f3w jak ucze\u0144<\/em> i nauczyciel<\/em>, m\u0105\u017c<\/em> i \u017cona<\/em>, starszy<\/em> i m\u0142odszy<\/em>, przed<\/em> i po<\/em>, sprzedawa\u0107<\/em> i kupowa\u0107<\/em>, czyli konwersy. <\/p>\n

U\u017cyciu konwers\u00f3w towarzyszy zamiana miejscami ich argument\u00f3w, w efekcie inny aspekt relacji jest uwypuklany: je\u015bli\u00a0ba\u015bniowy Ja\u015b jest starszy od Ma\u0142gosi<\/em>, to Ma\u0142gosia jest m\u0142odsza od Jasia<\/em>, uwaga nadawcy skupia si\u0119 jednak raz na Jasiu, raz na jego siostrze.<\/p>\n

Przeciwstawniki s\u0105 jednym z fundament\u00f3w klasyfikacji znaczeniowej wyraz\u00f3w. Najs\u0142awniejszym, ale te\u017c jednym z najpi\u0119kniejszych spis\u00f3w tego rodzaju, jest \u201eThesaurus” P.M. Rogeta. Na pierwszej stronie r\u0119kopisu s\u0105siaduj\u0105 ze sob\u0105 najog\u00f3lniejsze poj\u0119cia ca\u0142ej hierarchii – istnienie i nieistnienie<\/a>: ens<\/em>, entity<\/em>, being, subsitence, reality<\/em>, actuality<\/em>, positiveness<\/em> i nonentity<\/em>, nullity, nihility, nonexistence, nonsubsistence, nul, negativeness<\/em>\u2026<\/p>\n

Polszczyzna doczeka\u0142a si\u0119 \u2013 dzi\u015b ju\u017c troch\u0119 zapomnianego \u2013 tezaurusa autorstwa Romana Zawili\u0144skiego, za\u0142o\u017cyciela jednego z pierwszych polskich pism j\u0119zykoznawczych (\u201ePoradnik J\u0119zykowy\u201d<\/a>, 1900).\u00a0Na s. 6 \u201eDoboru wyraz\u00f3w<\/a>\u201d znajdujemy byt<\/em>, niebyt<\/em>, istnienie<\/em>, nieistnienie<\/em>, obecno\u015b\u0107<\/em>, nieobecno\u015b\u0107<\/em> itd.<\/p>\n

Magdalena Derwojedowa<\/b>
\nIlustracja: Gun Powsder Ma<\/a>, BY-SA 3.0.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Niedawne rozwa\u017cania o negacji przypomnia\u0142y mi dwa wa\u017cne dla j\u0119zykoznawstwa dzie\u0142a: prac\u0119 Joosta Triera (1931) o s\u0142ownictwie niemieckim oraz kilkadziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniejszy s\u0142awny eksperyment George’a Millera, kt\u00f3ry prosi\u0142 ludzi o podawanie pierwszych skojarze\u0144 do podawanych wyraz\u00f3w.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[134,55,135],"tags":[167,168,169,170],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4570"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4570"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4570\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4610,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4570\/revisions\/4610"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4570"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4570"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4570"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}