{"id":4768,"date":"2015-09-09T21:35:58","date_gmt":"2015-09-09T19:35:58","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=4768"},"modified":"2015-09-09T23:01:46","modified_gmt":"2015-09-09T21:01:46","slug":"jak-rodza-sie-zabobony","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2015\/09\/09\/jak-rodza-sie-zabobony\/","title":{"rendered":"Jak rodz\u0105 si\u0119 zabobony"},"content":{"rendered":"

\"Witch_Burning\"<\/a>Przez lata przywykli\u015bmy s\u0105dzi\u0107, \u017ce przes\u0105dy i zabobony s\u0105 rzecz\u0105 typowo ludzk\u0105, okazuje si\u0119 jednak, \u017ce niekoniecznie.
\n
\nPrzes\u0105d – wed\u0142ug obowi\u0105zuj\u0105cej definicji – to bezpodstawna i niemo\u017cliwa do weryfikacji wiara w istnienie zwi\u0105zku przyczynowo-skutkowego mi\u0119dzy zdarzeniami, mi\u0119dzy kt\u00f3rymi takich zwi\u0105zk\u00f3w nie ma. Przes\u0105d to te\u017c – wed\u0142ug innej definicji – mocno zakorzenione b\u0142\u0119dne przekonanie o danej sprawie b\u0105d\u017a istocie problemu.<\/p>\n

Ka\u017cdy z nas na pewno cho\u0107 raz w \u017cyciu przy\u0142apa\u0142 si\u0119 na uleganiu przes\u0105dom – odpuka\u0142 w niemalowane drewno, trzyma\u0142 kciuki albo odwr\u00f3ci\u0142 wzrok na widok przebiegaj\u0105cego czarnego kota. Przes\u0105dy zakorzenione s\u0105 g\u0142\u0119boko w kulturze i \u015bwiadomo\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka. Jak si\u0119 jednak okazuje, przes\u0105dy spotykane s\u0105 nie tylko w\u015br\u00f3d ludzi, ale r\u00f3wnie\u017c innych zwierz\u0105t i stosowane przez nie z r\u00f3wn\u0105, a niekiedy nawet wi\u0119ksz\u0105 gorliwo\u015bci\u0105, ni\u017c robi\u0105 to ludzie.<\/p>\n

Eksperymenty z u\u017cyciem szczur\u00f3w laboratoryjnych wykaza\u0142y, \u017ce w przypadku gdy wyuczone do\u015bwiadczalnie zwierz\u0119ta nie otrzymywa\u0142y pokarmu natychmiast po naci\u015bni\u0119ciu specjalnej d\u017awigni, lecz dopiero po 10 sekundach od tego zdarzenia, zaczyna\u0142y one wykazywa\u0107 nietypowe zachowania. Jeden ze szczur\u00f3w natychmiast po naci\u015bni\u0119ciu d\u017awigni zaczyna\u0142 okr\u0105\u017ca\u0107 klatk\u0119, w\u0105chaj\u0105c wszystkie k\u0105ty, i dopiero po tym wraca\u0142 do d\u017awigni, przy kt\u00f3rej zgodnie z za\u0142o\u017ceniem eksperymentu czeka\u0142o ju\u017c na\u0144 jedzenie. Inny szczur przed ponownym podej\u015bciem do d\u017awigni wykonywa\u0142 szereg przewrot\u00f3w, jeszcze inny rozwin\u0105\u0142 kolejny w\u0142asny repertuar zachowa\u0144, maj\u0105cy w jego przekonaniu sprawi\u0107, \u017ce jedzenie pojawi si\u0119 w znanym mu miejscu.<\/p>\n

Ka\u017cdy z tych szczur\u00f3w na w\u0142asny spos\u00f3b usi\u0142owa\u0142 \u201erozpracowa\u0107” mechanizm wyp\u0142ywaj\u0105cy na pojawianie si\u0119 jedzenia, a poniewa\u017c ka\u017cdy z nich przy pierwszym wykonaniu eksperymentu (op\u00f3\u017anienie dostawy pokarmu po naci\u015bni\u0119ciu d\u017awigni) wykona\u0142 inny zestaw zachowa\u0144, kt\u00f3re wed\u0142ug niego przynios\u0142y skutek, potem ju\u017c do ko\u0144ca eksperymentu wykonywa\u0142 te same czynno\u015bci w celu otrzymania pokarmu.<\/p>\n

Zabobonne zachowanie obserwuje si\u0119 nie tylko u zwierz\u0105t laboratoryjnych, ale s\u0105 one r\u00f3wnie\u017c powszechne w\u015br\u00f3d zwierz\u0105t domowych – zw\u0142aszcza u ps\u00f3w, mog\u0105 one bowiem skojarzy\u0107 pewne swoje bezwiedne zachowanie z nast\u0119puj\u0105c\u0105 po tym zachowaniu przyjemnym do\u015bwiadczeniu, np. wyj\u015bcie na spacer, podanie przysmaku itp. – tak \u017ce za ka\u017cdym razem spodziewaj\u0105c si\u0119 owego do\u015bwiadczenia, b\u0119d\u0105 to bezwiedne zachowanie powtarza\u0107. Jak podaj\u0105 do\u015bwiadczeni trenerzy zwierz\u0105t, trzeba by\u0107 bardzo ostro\u017cnym, by nie wytrenowa\u0107 swojego psa do zachowa\u0144 niepo\u017c\u0105danych, takich jak np. podawanie \u0142apy przed za\u0142o\u017ceniem smyczy, szczekanie przed otrzymaniem posi\u0142ku, skakanie przed pr\u00f3b\u0105 pog\u0142askania itp. Przez wytwarzanie nieprawid\u0142owych skojarze\u0144 wytwarzamy u zwierz\u0105t zabobonne zachowanie, kt\u00f3re jest czasem trudne do usuni\u0119cia.<\/p>\n

Podobne schematy, przejawiaj\u0105ce si\u0119 w innym zestawie zachowa\u0144, obserwuje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c u ludzi… D\u0142ugopis, kt\u00f3rego u\u017cywali\u015bmy kilka razy na zdanych z sukcesem egzaminach, b\u0119dziemy uznawa\u0107 za szcz\u0119\u015bliwy i starali si\u0119 go nosi\u0107 potem ju\u017c zawsze na ka\u017cdy egzamin. Koszula, w kt\u00f3rej byli\u015bmy na udanej rozmowie kwalifikacyjnej, mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 sta\u0142ym elementem garderoby zabieranym potem na ka\u017cd\u0105 wa\u017cniejsz\u0105 rozmow\u0119 i spotkanie. <\/p>\n

Przyk\u0142ady mo\u017cna mno\u017cy\u0107\u2026 S\u0105 to oczywi\u015bcie przypadki zachowa\u0144 nieszkodliwych i je\u015bli kto\u015b czuje si\u0119 z tym lepiej, to wydaje si\u0119, \u017ce nie warto z takim zachowaniem walczy\u0107. Gorzej, gdy nasza wiara w dany przedmiot czy rytua\u0142 zacznie przes\u0142ania\u0107 nam istot\u0119 problemu, my\u015blenie racjonalne zast\u0119puj\u0105c my\u015bleniem magicznym. Za oblany egzamin b\u0119dziemy obwinia\u0107 brak szcz\u0119\u015bliwego d\u0142ugopisu, nieudana rozmowa kwalifikacyjna b\u0119dzie wynikiem pomini\u0119cia ulubionej koszuli w zestawie garderoby.<\/p>\n

Zabobony towarzysz\u0105 ludziom od wiek\u00f3w i cho\u0107 cz\u0119sto bywaj\u0105 nieszkodliwe, mog\u0105 sta\u0107 si\u0119 te\u017c przyczyn\u0105 niebezpiecznych i gro\u017anych zachowa\u0144. Palone na stosach czarownice, kt\u00f3re krzywym spojrzeniem mia\u0142y wywo\u0142ywa\u0107 choroby, by\u0142y nikim innym jak tylko ofiarami zabobon\u00f3w\u2026 Uwa\u017cajmy wi\u0119c na nasze ma\u0142e zabobony, aby nie sta\u0142y si\u0119 one pewnego dnia pod\u0142o\u017cem do naszego w\u0142asnego polowania na czarownice i szukania zwi\u0105zk\u00f3w przyczynowo-skutkowych tam, gdzie na pewno ich nie ma\u2026<\/p>\n

Judyta Juranek<\/strong>
\nIlustracja: Wikimedia Commons, Autor nieznany; Witch Burning<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Przez lata przywykli\u015bmy s\u0105dzi\u0107, \u017ce przes\u0105dy i zabobony s\u0105 rzecz\u0105 typowo ludzk\u0105, okazuje si\u0119 jednak, \u017ce niekoniecznie.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[66,28],"tags":[183,182],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4768"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4768"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4768\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4775,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4768\/revisions\/4775"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4768"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4768"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4768"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}