{"id":4857,"date":"2015-11-20T19:47:58","date_gmt":"2015-11-20T18:47:58","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=4857"},"modified":"2015-11-21T20:53:41","modified_gmt":"2015-11-21T19:53:41","slug":"loika-i-inteligiencja","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2015\/11\/20\/loika-i-inteligiencja\/","title":{"rendered":"Loika i inteligiencja"},"content":{"rendered":"

\"Gregor_Reisch_-_Margarita_philosophica_-_4th_ed._Basel_1517_-_p._067_-_Typus_logicae_-_500ppi\"<\/a><\/p>\n

Le\u017c\u0105ce u zbiegu Ch\u0142odnej i Towarowej w Warszawie targowisko zwane by\u0142o Kercelakiem od nazwiska zamo\u017cnego kupca, J\u00f3zefa Kercellego (Kercelego), kt\u00f3ry podarowa\u0142 grunt miastu. Kilka lat temu postanowiono nazw\u0119 \u201eprzywr\u00f3ci\u0107\u201d i zawieszono tabliczk\u0119 nad skrzy\u017cowaniem Towarowej, Okopowej, Leszna i Solidarno\u015bci. G\u0142osi ona, w jawnej sprzeczno\u015bci z drogow\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, \u017ce oto przeje\u017cd\u017camy przez rondo Kercelak i tylko najwi\u0119ksi optymi\u015bci wierz\u0105 jeszcze, \u017ce kiedy\u015b nazwa ta nabierze komunikacyjnego sensu. Tymczasem jest ona polem wymawianiowej walki obco\u015bci z polsko\u015bci\u0105, co przypomina boje toczone w wieku pary, lamp naftowych i Kolei Warszawsko-Wiede\u0144skiej o pisowni\u0119 zapo\u017cycze\u0144 z ge<\/em>.
\n
\nOnufry Kopczy\u0144ski, najwyra\u017aniej nie\u015bwiadom, \u017ce ucze\u0144 raczej chce wiedzie\u0107, \u201ejak jest naprawd\u0119\u201d ni\u017c zna\u0107 prawd\u0119, pisze \u201ew wyrazach przyswojonych, przez g<\/em> pisanych piszmy wed\u0142ug wymawiania naszego, iu\u017c g<\/em>, np. Religii\u00e1<\/em>, Teologii\u00e1<\/em>: iu\u017c i<\/em>, np. ienera\u0142<\/em>, reiestr<\/em>\u201d (1784; cyt. za wyd. po\u015bmiertnym z 1830<\/a>). Alojzy Feli\u0144ski trzydzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej (1816) pisze z gi<\/em> wzd\u0142u\u017conym j\u00a0<\/em> legijon<\/em>, Frygija<\/em>, magija<\/em> i Pelagija<\/em>. J\u00f3zef Brodzi\u0144ski w 1830 zapewnia, \u017ce m\u00f3wi si\u0119 jenera\u0142<\/em>, jenealogia<\/em>, jeometrya<\/em>, w efekcie taki zapis mo\u017cna znale\u017a\u0107 w tekstach w tym czasie i d\u0142ugo jeszcze p\u00f3\u017aniej \u2014 w 1891 r.\u00a0 \u201eUchwa\u0142y Akademii w sprawie pisowni polskiej\u201d<\/em><\/a>\u00a0<\/em> zauwa\u017caj\u0105, \u017ce s\u0105 wyrazy, w kt\u00f3rych ustali\u0142o si\u0119 j<\/em>(e<\/em>): \u201e[\u2026] W wyrazach przyswojonych, w kt\u00f3rych ge <\/em>przesz\u0142o w wymowie na je<\/em>, pisze si\u0119 tak\u017ce je<\/em>: jenera\u0142 (m\u00f3wi\u0105 bowiem genera\u0142<\/em> i jenera\u0142<\/em>), rejestr<\/em>, rejent<\/em> (notaryusz<\/em>) i t. p.\u201d<\/p>\n

<\/p>\n

\u00a0 P<\/em>ojawia si\u0119 te\u017c trzeci wariant, gie.<\/em> Alojzy Feli\u0144ski (1830), zapewnia: \u201eju\u017c od dawna wymawiamy Algiebra<\/em>, Ifigienija<\/em>, Giertruda<\/em>, Gierard<\/em>\u201d.<\/p>\n

Rozchwianie wymowy w czasach, gdy regu\u0142y ortograficzne dopiero si\u0119 wykuwa\u0142y (rok 1830, gdy powsta\u0142y \u201eRozprawy i wnioski o ortografii polskiej, przez Deputacj\u0119 od Kr\u00f3l. Towarzystwa Warszawskiego Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk wyznaczon\u0105\u201d przyj\u0105\u0107 mo\u017cna za pocz\u0105tek szeroko zakrojonych wysi\u0142k\u00f3w standaryzacyjnych), skutkowa\u0142o rozchwianiem pisowni wyraz\u00f3w z ge<\/em> i gi<\/em> \u2014 nawet w przypadku przywo\u0142ywanego przez niemal wszystkich przyk\u0142adu jenera\u0142 <\/em>w latach 30. XIX w. zdarzaj\u0105 si\u0119 zapisy z ge<\/em>.\u00a0 Rozchwianie to da\u0142o te\u017c pocz\u0105tek dzisiejszemu zr\u00f3\u017cnicowaniu znacze\u0144 r\u00f3\u017cnie pisanych, ale genetycznie tych samych, zapo\u017cycze\u0144 \u2014 st\u0105d mamy regenta<\/em> i rejenta<\/em>, region<\/em> i rejon<\/em>, a tak\u017ce agenta<\/em> (tajnego) i ajenta<\/em> (sklepowego).<\/p>\n

Chc\u0105c opanowa\u0107 pisowniany chaos, proponowano zachowa\u0107 pisowni\u0119 je<\/em> tylko w s\u0142owach zapo\u017cyczonych dawno (\u201ezupe\u0142nie przepolszczonych\u201d, jak to zgrabnie uj\u0105\u0142 A. Feli\u0144ski), argumentami by\u0142y anio\u0142<\/em>, przywilej<\/em> (\u0142ac. angelus<\/em>, privilegium<\/em>) czy Jerzy<\/em> (gr. Georgios<\/em>), a tak\u017ce wspomniane ju\u017c s\u0142owo jenera\u0142<\/em>, a obok niego te\u017c lojika<\/em>, jeometrya<\/em> czy jeografija<\/em>. Kopczy\u0144ski w poradniku \u201ePoprawa b\u0142\u0119d\u00f3w w ustn\u00e9y i pisan\u00e9y mowie polski\u00e9y<\/a>\u201d (1808) zaleca\u0142 pisa\u0107 iestu<\/em>, a nie etymologiczne gestu<\/em>. Jak nietrudno zgadn\u0105\u0107, kryterium dawno\u015bci przyswojenia by\u0142o zbyt subiektywne, by mo\u017cna by\u0142o osi\u0105gn\u0105\u0107 jakiekolwiek porozumienie, gdy wyrazy nie uleg\u0142y daleko id\u0105cym przekszta\u0142ceniom. Pisano wi\u0119c ewanielija<\/em>, jenjusz<\/em>, jeneralny<\/em>, trajedyja<\/em> oraz (naturalnie) jenera\u0142owa<\/em>, a jednocze\u015bnie giest<\/em>, inteligiencja<\/em>, ingierowa\u0142<\/em>, ewangielicznych<\/em> i ewangielja<\/em>, gienijalno\u015bci\u0105<\/em> i gie\u0144jusz\u00f3w<\/em>, giermanizmem<\/em>, gierma\u0144skich<\/em> i gieolog\u00f3w<\/em> oraz z ge<\/em>: intelligencya<\/em>, genjalnych<\/em>, tragedya<\/em>, a tak\u017ce zupe\u0142nie wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, szczeg\u00f3lnie w drugiej po\u0142owie XIX wieku.<\/p>\n

Poniewa\u017c kryterium przyswojenia nie przynios\u0142o oczekiwanych skutk\u00f3w, zalecano pisowni\u0119 etymologiczn\u0105, niezale\u017cnie od\u00a0 wymowy: pisa\u0142oby si\u0119 wi\u0119c algebra<\/em>, a czyta\u0107 mo\u017cna by [al\u01f5ebra], [algebra] albo [al’i\u032febra]. Zalecenia te rodzi\u0142y op\u00f3r w\u015br\u00f3d samych zalecaj\u0105cych \u2014 przeciwni byli np. Jan Niecis\u0142aw Baudouina de Courtenay, Aleksander Br\u00fcckner czy s\u0142ownikarze Antoni A. Kry\u0144ski i Jan Kar\u0142owicz. Dyskusje trwa\u0142y jeszcze w wieku XX, argumentem za gie<\/em> by\u0142o zachowanie regu\u0142y etymologicznej przy jednoczesnej adaptacji do polszczyzny.<\/p>\n

Wprowadzenie regu\u0142y etymologicznej przynosi jednak zmiany, szybko\u00a0 zanika pisownia z (j<\/em>)i<\/em> (imajinacja<\/em>, loika<\/em>). W dalszej perspektywie pisownia z\u00a0ge<\/em> stanie si\u0119 powszechna, wp\u0142ywaj\u0105c z czasem na wymow\u0119. Nie minie sze\u015b\u0107dziesi\u0105t lat, a wymow\u0119 [intel’i\u01f5enc’i\u032fa], [\u01f5eograf’i\u032fa], [\u01f5e\u0144u\u0161] i [eu\u032f\u01f5e\u0144u\u0161] (zw\u0142aszcza Bodo) b\u0119dzie \u0142atwiej us\u0142ysze\u0107 na starym filmie ni\u017c na ulicy. Jan \u0141o\u015b w \u201eG\u0142osowni historycznej<\/a>\u201d (1922) pisze jeszcze o wymowie [\u01f5i], [\u01f5e] \u201ebez wzgl\u0119du na pisowni\u0119 ge<\/em>\u201d. \u0106wier\u0107wiecze p\u00f3\u017aniej stanowcze w tym wzgl\u0119dzie s\u0105 \u201eZasady poprawnej wymowy polskiej\u201d Witolda Doroszewskiego i Bronis\u0142awa Wieczorkiewicza: \u201eg<\/em> przed e<\/em> wymawia si\u0119 zawsze mi\u0119kko bez wzgl\u0119du na pisowni\u0119, np. gie\u0142da<\/em> \u2013 [\u01f5eu\u032fda<\/em>], giermek<\/em> \u2014 [\u01f5ermek<\/em>], jak r\u00f3wnie\u017c germanista<\/em> \u2013 <\/em>[\u01f5erma\u0144ista<\/em>], genera\u0142<\/em> \u2014 <\/em>[\u01f5enerau\u032f<\/em>]\u201d.\u00a0<\/em>Nadchodz\u0105cej zmianie po\u015bwi\u0119caj\u0105 oni tylko kr\u00f3tk\u0105 uwag\u0119 na koniec: \u201e<\/em>W ostatnich czasach daje si\u0119 zauwa\u017cy\u0107 wp\u0142yw pisowni na wymow\u0119 g\u0142oski g<\/em> <\/em>przed e<\/em> <\/em>w wyrazach obcych [\u2026], s\u0142yszymy coraz cz\u0119\u015bciej, zw\u0142aszcza u m\u0142odszego pokolenia [algebra], [geograf’i\u032fa] [generau\u032f], [geneza]\u201d.<\/em> I tak wracamy do Kercelaka, kt\u00f3ry pad\u0142 ofiar\u0105 kefiru<\/em> i bakelitu,<\/em> Jankesa<\/em> i kebabu.<\/em> Dlatego bywa wymawiany jak u Wiecha \u2013 [\u1e31ercelak] lub \u201eortograficznie\u201d \u2013 [kercelak].<\/p>\n

Magdalena Derwojedowa<\/strong><\/p>\n

Ilustracja: drzeworyt Typus logicae<\/em> z dzie\u0142a\u00a0Gregora Reischa \u00a0Margarita Philosophica<\/em>, Bazylea 1517. Wikiemedia Commons, domena publiczna.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Le\u017c\u0105ce u zbiegu Ch\u0142odnej i Towarowej w Warszawie targowisko zwane by\u0142o Kercelakiem od nazwiska zamo\u017cnego kupca, J\u00f3zefa Kercellego (Kercelego), kt\u00f3ry podarowa\u0142 grunt miastu. Kilka lat temu postanowiono nazw\u0119 \u201eprzywr\u00f3ci\u0107\u201d i zawieszono tabliczk\u0119 nad skrzy\u017cowaniem Towarowej, Okopowej, Leszna i Solidarno\u015bci. G\u0142osi ona, w jawnej sprzeczno\u015bci z drogow\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, \u017ce oto przeje\u017cd\u017camy przez rondo Kercelak i tylko […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[134,55,135],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4857"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4857"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4857\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4882,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4857\/revisions\/4882"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4857"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4857"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4857"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}