{"id":4901,"date":"2015-12-13T14:53:23","date_gmt":"2015-12-13T13:53:23","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=4901"},"modified":"2015-12-13T23:58:03","modified_gmt":"2015-12-13T22:58:03","slug":"wcale-nie-ten-trzeci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2015\/12\/13\/wcale-nie-ten-trzeci\/","title":{"rendered":"Wcale nie ten trzeci"},"content":{"rendered":"

\"A_sign_symbol_19e_siecle\"<\/a>J\u0119zyk\u00f3w na \u015bwiecie jest mn\u00f3stwo, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich nie ma pisma.
\n
\nMo\u017cna wi\u0119c powiedzie\u0107, \u017ce sytuacja, kt\u00f3ra jest dla nas codzienno\u015bci\u0105 \u2014 obcowanie z j\u0119zykiem za pomoc\u0105 znak\u00f3w graficznych i fonicznych \u2014 w szerszej perspektywie wcale typowa nie jest.\u00a0 Dlatego j\u0119zykoznawcy d\u0142ugo byli przywi\u0105zani do my\u015bli, \u017ce j\u0119zyk to j\u0119zyk m\u00f3wiony \u2014\u00a0 Ch. Hockett u\u017cycie kana\u0142u d\u017awi\u0119kowego uwa\u017ca\u0142 za jedn\u0105 z cech r\u00f3\u017cni\u0105cych j\u0119zyk ludzi od komunikacji zwierz\u0105t. <\/p>\n

Przez lata przyjmowano te\u017c, \u017ce j\u0119zyk ma dwa subkody: pisany i m\u00f3wiony, znak\u00f3w wizualno-przestrzennych w og\u00f3le nie bior\u0105c pod uwag\u0119. Z takim podej\u015bciem wi\u0105za\u0142o si\u0119 przekonanie, \u017ce j\u0119zyk (uto\u017csamiany, rzecz jasna, z mow\u0105) jest naturaln\u0105 predyspozycj\u0105 cz\u0142owieka (jak chodzenie czy gryzienie pokarmu), z czego wynika\u0142o usilne d\u0105\u017cenie do nauczenia os\u00f3b nies\u0142ysz\u0105cych pos\u0142ugiwania si\u0119 mow\u0105, i to jako nadawcy i odbiorcy. St\u0105d zapewne przekonanie, \u017ce jedyne, czego potrzeba nies\u0142ysz\u0105cym, to nauczenie si\u0119 czytania z ruchu warg i mechaniczne opanowanie u\u0142o\u017cenia narz\u0105d\u00f3w mowy. Pogl\u0105d ten, zwany oralizmem, na dziesi\u0119ciolecia\u00a0 zdominowa\u0142 nauczanie g\u0142uchych dzieci, a praktyk\u0119 t\u0119 usankcjonowa\u0142o znamienne wydarzenie: w czasie mi\u0119dzynarodowego kongresu po\u015bwi\u0119conego edukacji g\u0142uchych, kt\u00f3ry odby\u0142 si\u0119 w 1880 r. w Mediolanie, nies\u0142ysz\u0105cych nauczycieli po prostu wyproszono, a nast\u0119pnie przeg\u0142osowano zakaz pos\u0142ugiwania si\u0119 j\u0119zykiem migowym w szko\u0142ach. <\/p>\n

Bez wielkiej przesady mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce przez dziesi\u0105tki lat kszta\u0142cenie g\u0142uchych wi\u0105za\u0142o si\u0119 z opresj\u0105 i deprywacj\u0105:\u00a0 te dzieci, kt\u00f3re miga\u0142y, nie mog\u0142y si\u0119 w ten spos\u00f3b komunikowa\u0107 nawet z kolegami w internacie \u2014 jakiekolwiek miganie by\u0142o zakazane. Te, kt\u00f3re nie miga\u0142y, nie mia\u0142y si\u0119 jak komunikowa\u0107 w og\u00f3le. Poniewa\u017c spo\u0142ecznej natury cz\u0142owieka i jego potrzeby komunikacji nie da si\u0119 oszuka\u0107, dzieci miga\u0142y mi\u0119dzy sob\u0105 po kryjomu. Je\u015bli mia\u0142y g\u0142uchych rodzic\u00f3w, mog\u0142y przynajmniej miga\u0107 z rodzin\u0105. Je\u015bli rodzice byli s\u0142ysz\u0105cy, przekonywano ich, by do dzieci m\u00f3wi\u0107 i za nic w \u015bwiecie nie pr\u00f3bowa\u0107 miga\u0107. <\/p>\n

I tak s\u0142ysz\u0105cy rodzice nie uczyli si\u0119 migowego (przecie\u017c dziecko, obiecywano, mia\u0142o si\u0119 za jaki\u015b czas komunikowa\u0107 za pomoc\u0105 mowy), a dzieci traci\u0142y cenne lata poznawania \u015bwiata \u2013 w \u017caden bowiem dost\u0119pny dla nich spos\u00f3b\u00a0 \u015bwiata im nie obja\u015bniano. Czytanie z ust jest\u00a0 bowiem czynno\u015bci\u0105 trudn\u0105, nawet gdy m\u00f3wi\u0105cy stoi na przeciw nas, nie kr\u0119ci g\u0142ow\u0105 i ma mimik\u0119 nie zniekszta\u0142caj\u0105c\u0105 typowego obrazu s\u0142\u00f3w. Jest ono troch\u0119 \u0142atwiejsze, gdy bardzo dobrze znamy j\u0119zyk, kt\u00f3ry mamy w ten spos\u00f3b odczyta\u0107. Tymczasem mali g\u0142usi byli w sytuacji ucznia, kt\u00f3ry bierze lekcje obcego j\u0119zyka z kursu internetowego, w kt\u00f3rym jest obraz, ale\u00a0 wy\u0142\u0105czono foni\u0119. Pozbawiaj\u0105c dzieci (bieg\u0142ej) znajomo\u015bci migania i zniech\u0119caj\u0105c rodzic\u00f3w do komunikowania si\u0119 z nimi w ten spos\u00f3b skazywano je na ca\u0142kowit\u0105 samotno\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d najbli\u017cszych i hamowano ich rozw\u00f3j spo\u0142eczny i intelektualny.<\/p>\n

Oralist\u00f3w nie przekonywa\u0142y nie tylko mizerne efekty prowadzonej przez nich pracy, ale te\u017c\u00a0 oczywiste dowody na to, \u017ce je\u015bli ludzie nie mog\u0105 m\u00f3wi\u0107, wykorzystaj\u0105 inne kana\u0142y komunikacji, w tym gesty. Pomijaj\u0105c sztuczne gestowe systemy komunikacyjne, jakie wytwarza\u0142y na przyk\u0142ad spo\u0142eczno\u015bci zakon\u00f3w, w kt\u00f3rych obowi\u0105zywa\u0142a regu\u0142a milczenia, czy pomocniczy migowy j\u0119zyk Indian, znane s\u0105\u00a0 spontanicznie powstaj\u0105ce j\u0119zyki migowe w spo\u0142eczno\u015bciach g\u0142uchych, np. na\u00a0 Martha’s Vineyard, gdzie migami pos\u0142ugiwali si\u0119 mieszka\u0144cy g\u0142usi i s\u0142ysz\u0105cy, czy w szko\u0142ach dla g\u0142uchych w Nikaragui. R\u00f3wnie\u017c codzienna obserwacja wychowank\u00f3w nieuchronnie musia\u0142a prowadzi\u0107 do wniosku, \u017ce ucz\u0105c dwuj\u0119zycznie \u2014 a wi\u0119c w j\u0119zyku migowym, oraz stopniowo w (pisanym) j\u0119zyku narodowym \u2014 osi\u0105gnie si\u0119 lepsze efekty. Jednak przez lata j\u0119zyk\u00f3w migowych w og\u00f3le nie uwa\u017cano za j\u0119zyki, a ledwie za prymitywne systemy komunikacyjne i uwa\u017cano, \u017ce nie mog\u0105 one s\u0142u\u017cy\u0107 niczemu poza najprostszymi, codziennymi sprawami. I cho\u0107 opisy j\u0119zyk\u00f3w poszczeg\u00f3lnych grup powstawa\u0142y, a ludzie maj\u0105cy styczno\u015b\u0107 z g\u0142uchymi mogli dostrzec, \u017ce istnieje na przyk\u0142ad migowe s\u0142ownictwo fachowe zwi\u0105zane z wykonywan\u0105 prac\u0105, prze\u0142omem by\u0142o ukazanie si\u0119 w 1960 r. pracy Williama Stokoe Sign Language Structure<\/em>. Uczony okre\u015bli\u0142 w niej miganie jako j\u0119zyk naturalny \u2014 zwykle odmienny od j\u0119zyka danej spo\u0142eczno\u015bci s\u0142ysz\u0105cej, w kt\u00f3rej \u017cyli g\u0142usi.<\/p>\n

Odmienno\u015b\u0107 t\u0119 u\u015bwiadamiali sobie do pewnego stopnia praktycy, nauczyciele dzieci g\u0142uchych, przez d\u0142ugi czas przede wszystkim ksi\u0119\u017ca i zakonnicy. Pocz\u0105wszy od XVIII wieku powstawa\u0142y zak\u0142ady, w kt\u00f3rych g\u0142usi uczniowie mieszkali i uczyli si\u0119. Pierwsza taka szko\u0142a powsta\u0142a w Pary\u017cu, by\u0142a kierowana przez ksi\u0119dza Charlesa-Michela de l’\u00c9p\u00e9e, kt\u00f3ry chc\u0105c pom\u00f3c uczniom w opanowaniu standardowej francuszczyzny pisanej, stworzy\u0142 na bazie\u00a0 znak\u00f3w francuskiego j\u0119zyka migowego<\/em> i gramatyki fonicznego francuskiego sztuczny j\u0119zyk \u2014 francuski migany<\/em>. Jego nast\u0119pca, ksi\u0105dz Roch-Ambroise Cucurron Sicard, pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 ju\u017c tylko miganym, by\u0142 te\u017c autorem podr\u0119cznika tego j\u0119zyka. Dzie\u0142o\u00a0 de l’\u00c9p\u00e9e i Sicarda przyczyni\u0142o si\u0119 jednak do rozwoju kszta\u0142cenia g\u0142uchych i do rozwoju j\u0119zyk\u00f3w migowych, a przyj\u0119ty przez nich model kszta\u0142cenia stosowano w wielu krajach, w tym w Rosji i Prusach. <\/p>\n

Wzorowa\u0142 si\u0119 na nim ksi\u0105dz Jakub Falkowski, kt\u00f3ry w 1817 za\u0142o\u017cy\u0142 pierwsz\u0105 szko\u0142\u0119 dla dzieci g\u0142uchych w Warszawie \u2014 istniej\u0105cy do dzi\u015b Instytut G\u0142uchoniemych. Ks. Falkowski zosta\u0142 w j\u0119zyku polskich g\u0142uchych upami\u0119tniony w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b: mig \u2018dyrektor\u2019 nawi\u0105zuje w\u0142a\u015bnie do pijara, a \u015bci\u015blej \u2013 do noszonego przez niego na szyi odznaczenia. Ju\u017c w czasie pracy Falkowskiego, kt\u00f3ry zatrudnia\u0142 pracownik\u00f3w g\u0142uchych, w\u015br\u00f3d s\u0142ysz\u0105cych nauczycieli byli zwolennicy oralizmu,\u00a0 jednak stosunkowo d\u0142ugo pod rz\u0105dami kolejnych dyrektor\u00f3w, ks. Jana Pap\u0142o\u0144skiego i ks. Teofila Jagodzi\u0144skiego, pos\u0142ugiwano si\u0119 j\u0119zykiem migowym, a wychowankowie dobrze czytali i pisali po polsku. Niestety w kolejnych dzisi\u0119cioleciach nauczano w duchu i praktyce oralizmu, posi\u0142kuj\u0105c si\u0119 w p\u00f3\u017aniejszym okresie Systemem j\u0119zykowo-migowym.<\/p>\n

System j\u0119zykowo-migowy<\/em> (SJM) to powsta\u0142y w latach 60. XX wieku, analogiczny do francuskiego miganego ks. de l’\u00c9p\u00e9e,\u00a0 system komunikacyjny, pos\u0142uguj\u0105cy si\u0119 znakami migowymi, ale z gramatyk\u0105 polszczyzny, jej cz\u0119\u015bciami mowy, zr\u00f3\u017cnicowaniem s\u0142owotw\u00f3rczym i odmian\u0105. System ten jest w zamierzeniu odmian\u0105 migan\u0105 j\u0119zyka polskiego, jego przekodowaniem na migi; by\u0142 i jest nauczany na studiach surdopedagogicznych. Do niedawna by\u0142 te\u017c jedynym, na kt\u00f3ry t\u0142umaczono w przekazie telewizyjnym. R\u00f3\u017cni si\u0119 on znacznie od\u00a0 polskiego j\u0119zyka migowego<\/em> (PJM), czyli\u00a0j\u0119zyka u\u017cywanego przez g\u0142uchych w Polsce (nie za\u015b gestowej odmiana polszczyzny, jak mo\u017cna by rozumie\u0107 nazw\u0119).<\/p>\n

Jako przyk\u0142adow\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119 mo\u017cna poda\u0107\u00a0szyk wyraz\u00f3w\u00a0\u2013 w SJM jest to linearyzacja odpowiadaj\u0105ca zwyk\u0142ym wypowiedziom m\u00f3wionym polszczyzny fonicznej;\u00a0 SJM zachowuje podzia\u0142 na cz\u0119\u015bci mowy \u2013 w PJM migi s\u0105 raczej rdzeniami o pewnym znaczeniu, znaczenie analogiczne do form czasownikowych czy rzeczownikowych pojawia si\u0119 w konkretnych u\u017cyciach. Rdze\u0144 migowy nabiera r\u00f3\u017cnych znacze\u0144 leksykalnych (np. wykonawcy czynno\u015bci lub narz\u0119dzia, dokonano\u015bci) w u\u017cyciu, SJM wyra\u017ca takie zr\u00f3\u017cnicowania dos\u0142ownie, np. przez dynamik\u0119 znak\u00f3w \u201eczasownik\u00f3w dokonanych\u201d i \u201eniedokonanych\u201d . Wyst\u0119puje w nim te\u017c odmiana wyraz\u00f3w, polegaj\u0105ca na tym, \u017ce do znaku (rdzenia) dodaje si\u0119 daktylograficznie (w alfabecie palcowym) ko\u0144c\u00f3wk\u0119 fleksyjn\u0105. Poniewa\u017c w SJM nale\u017cy jednocze\u015bnie miga\u0107 i m\u00f3wi\u0107, w wersji uproszczonej migane mog\u0105 by\u0107\u00a0 tylko rdzenie, a ko\u0144c\u00f3wki pozostawia si\u0119 odczytaniu z ruchu warg. SJM tworzy z\u0142udne wra\u017cenie, \u017ce miganie polega tylko na zmianie kodowania z fonicznego na gestowe, w istocie jednak jest ma\u0142o zrozumia\u0142y lub ca\u0142kowicie niezrozumia\u0142y dla rodzimych u\u017cytkownik\u00f3w PJM.\u00a0R\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy SJM a PJM\u00a0dobrze u\u015bwiadamia obejrzenie bajki na jednym z kana\u0142\u00f3w dla dzieci, zamiganej przez t\u0142umacza PJM, i wiadomo\u015bci przekodowanych na SJM przez t\u0142umacza SJM.<\/p>\n

G\u0142usi byli i cz\u0119sto ci\u0105gle jeszcze s\u0105 uczeni polszczyzny przez nauczycieli pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 SJM, nie za\u015b PJM \u2014 s\u0105 wi\u0119c uczeni obcego j\u0119zyka w obcym j\u0119zyku pomocniczym.\u00a0 Nic zatem dziwnego, \u017ce komunikaty, kt\u00f3re uwa\u017caj\u0105 za napisane w j\u0119zyku polskim odbiegaj\u0105 od tego, co przeci\u0119tna osoba sk\u0142onna by\u0142aby za taki komunikat uzna\u0107: mieszaj\u0105 si\u0119 w nich j\u0119zyk i system, a ich\u00a0wsp\u00f3lnym mianownikiem jest pos\u0142ugiwanie si\u0119 migami. To troch\u0119 jakby\u015bmy u\u017cyli angielskich s\u0142\u00f3w i polskiej sk\u0142adni. Tymczasem g\u0142uchy pisz\u0105cy po polsku pisze w j\u0119zyku obcym, powinien wi\u0119c ten j\u0119zyk zna\u0107 na tyle, by swobodnie m\u00f3c sformu\u0142owa\u0107 wypowied\u017a.<\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 nauczycieli g\u0142uchych jest \u015bwiadoma tego, \u017ce polszczyzna jest dla dzieci j\u0119zykiem obcym, a SJM \u2013 obcym i sztucznym, pos\u0142uguje si\u0119 wi\u0119c PJM oraz zach\u0119ca rodzic\u00f3w i innych cz\u0142onk\u00f3w rodzin do uczenia si\u0119 migowego i komunikowania z dzieckiem w ten spos\u00f3b od najm\u0142odszych lat, nawet je\u015bli ostatecznie b\u0119dzie ono z powodzeniem korzysta\u0142o z implantu i opanuje mow\u0119.<\/p>\n

Dzi\u0119ki temu dziecko uczestniczy w \u017cyciu najbli\u017cszego otoczenia, uczy si\u0119 od niego i poznaje \u015bwiat,\u00a0 lepiej dotrzymuje kroku r\u00f3wie\u015bnikom, nie ma \u201ewyrwy komunikacyjnej\u201d w \u017cyciu, lepiej radzi sobie potem w szkole,\u00a0 \u0142atwiej opanowa\u0107 mu polszczyzn\u0119 \u2014 j\u0119zyk dla niego obcy. Donios\u0142o\u015b\u0107 tej ostatniej umiej\u0119tno\u015bci \u0142atwiej zrozumie\u0107, gdy spojrzy si\u0119 na u\u017cytkownik\u00f3w PJM jak na mniejszo\u015b\u0107 j\u0119zykow\u0105: niezale\u017cnie od tego, czy w instytucjach publicznych b\u0119d\u0105 kompetentni t\u0142umacze, czy b\u0119d\u0105 zatrudniani asystenci (\u017cywi lub elektroniczni), umiej\u0119tno\u015b\u0107 czytania w owym obcym j\u0119zyku daje dost\u0119p do codziennej gazety, czasopism, najnowszego krymina\u0142u i najwi\u0119kszych dzie\u0142 literatury, do film\u00f3w, \u017ar\u00f3de\u0142 internetowych i\u00a0 uniwersyteckiej lektury.<\/p>\n

Dzi\u0119ki staraniom i zapa\u0142owi nauczycieli przekonanych do uczenia dwuj\u0119zycznego, do potrzeb dzieci g\u0142uchych zosta\u0142 dostosowany nowy elementarz i \u0107wiczenia do niego, opracowane te\u017c zosta\u0142y zeszyty metodyczne dla nauczycieli. Mo\u017cna wi\u0119c powiedzie\u0107, \u017ce krok po kroku wraca to, co by\u0142o w kszta\u0142ceniu g\u0142uchych najlepsze za rz\u0105d\u00f3w dyrektor\u00f3w Jagodzi\u0144skiego i Pap\u0142o\u0144skiego.<\/p>\n

PJM sta\u0142 si\u0119 te\u017c przedmiotem bada\u0144 naukowych: od 2010 r. na Uniwersytecie Warszawskim dzia\u0142a Pracownia Lingwistyki Migowej, kt\u00f3ra skupi\u0142a grono g\u0142uchych i s\u0142ysz\u0105cych badaczy PJM. Pracownia gromadzi teksty migowe, a nast\u0119pnie je opracowuje, tworz\u0105c korpus. Jest to obecnie jeden z trzech najwi\u0119kszych korpus\u00f3w tekst\u00f3w migowych na \u015bwiecie. Tak zebrane po\u015bwiadczenia umo\u017cliwiaj\u0105 stworzenie nowoczesnego, lingwistycznego opisu polskiego j\u0119zyka migowego.<\/p>\n

Magdalena Derwojedowa<\/strong>
\nIlustracja: znak daktylograficzny, francuska rycina z XIX wieku, domena publiczna<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

J\u0119zyk\u00f3w na \u015bwiecie jest mn\u00f3stwo, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich nie ma pisma.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[134,55],"tags":[198,200,199,201,202],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4901"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4901"}],"version-history":[{"count":14,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4901\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4916,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4901\/revisions\/4916"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4901"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4901"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4901"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}