{"id":4994,"date":"2016-02-10T18:59:00","date_gmt":"2016-02-10T17:59:00","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=4994"},"modified":"2016-02-10T21:46:07","modified_gmt":"2016-02-10T20:46:07","slug":"lasy-tez-niekoniecznie-pomoga","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2016\/02\/10\/lasy-tez-niekoniecznie-pomoga\/","title":{"rendered":"Lasy te\u017c niekoniecznie pomog\u0105"},"content":{"rendered":"

\"3598029211_da12cf8911_b\"<\/a>Bardziej stali czytelnicy tego bloga pewnie wiedz\u0105, \u017ce m\u00f3j entuzjazm dla walki z globalnym ociepleniem przez sadzenie drzew jest co najmniej umiarkowany.
\n
\nDrzewa to biomasa, a w\u0119giel z biomasy w biogeochemicznym obiegu tego pierwiastka to jedna z bardziej ruchliwych postaci.<\/p>\n

Drzewa oczywi\u015bcie asymiluj\u0105 w\u0119giel, ale jak ka\u017cdy organizm tlenowy oddychaj\u0105, uwalniaj\u0105c go z powrotem. Do tego dochodz\u0105 straty w\u0119gla w procesie zwanym fotooddychaniem (kt\u00f3ry towarzyszy fotosyntezie, zw\u0142aszcza w wy\u017cszej temperaturze, ale z oddychaniem nic wsp\u00f3lnego nie ma). Dop\u00f3ki jednak \u017cyj\u0105 i fotosyntetyzuj\u0105, glony i ro\u015bliny wi\u0119cej w\u0119gla gromadz\u0105 w cia\u0142ach, ni\u017c wydychaj\u0105.<\/p>\n

W odr\u00f3\u017cnieniu od kr\u00f3tko \u017cyj\u0105cych glon\u00f3w i ro\u015blin zielnych drzewa gromadz\u0105 ten w\u0119giel na do\u015b\u0107 d\u0142ugo w skali ludzkiego \u017cycia. Niekt\u00f3re osobniki na tysi\u0105clecia. Jednak w\u0142a\u015bnie tylko niekt\u00f3re. Nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o siewkach, z kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 szybko ginie, nawet dojrza\u0142e drzewa rzadko do\u017cywaj\u0105 tysi\u0119cy lat. Pr\u0119dzej trafiaj\u0105 na powalaj\u0105cy wiatr, po\u017car czy wreszcie pod top\u00f3r.<\/p>\n

Oczywi\u015bcie, asymilacja w\u0119gla to nie jest jedyna funkcja las\u00f3w. To w og\u00f3le nie jest ich podstawowa funkcja ani dla gospodarki, ani dla \u017cywej cz\u0119\u015bci przyrody. Aby zosta\u0107 zgromadzonym na d\u0142u\u017cej, w\u0119giel z drewna nie powinien trafi\u0107 do pieca czy tartaku, nawet nie powinien by\u0107 skonsumowany przez owady czy grzyby – powinien w og\u00f3le wypa\u015b\u0107 z biosfery i przej\u015b\u0107 do litosfery w postaci torfu, a po milionach lat w\u0119gla brunatnego, kamiennego czy innych z\u0142o\u017cy w\u0119glowodor\u00f3w. Dlatego pi\u0119kny las gr\u0105dowy czy b\u00f3r \u015bwie\u017cy mo\u017ce by\u0107 s\u0142abym magazynem w\u0119gla w por\u00f3wnaniu z lichym lasem czy borem bagiennym.<\/p>\n

Asymilacja w\u0119gla to nie jest r\u00f3wnie\u017c jedyny spos\u00f3b, w jaki lasy oddzia\u0142uj\u0105 na klimat. Las w por\u00f3wnaniu z \u0142\u0105k\u0105 czy polem ma inny przep\u0142yw masy i energii. Inaczej kszta\u0142tuje obieg wody czy gaz\u00f3w cieplarnianych (z kt\u00f3rych te z w\u0119glem s\u0105 najwa\u017cniejsze, ale nie jedyne). Ma te\u017c inne albedo, czyli wsp\u00f3\u0142czynnik odbijania promieniowania s\u0142onecznego. Zagadnienia te s\u0105 skomplikowane, co nie znaczy, \u017ce zupe\u0142nie tajemnicze i nieogarnialne, jak sugeruj\u0105 niekt\u00f3rzy. Co do zasady uznaje si\u0119, \u017ce pokrywa le\u015bna w por\u00f3wnaniu z otwartymi terenami raczej \u0142agodzi ocieplenie. (To oczywi\u015bcie nie dzia\u0142a w odniesieniu do pokrywy \u015bnie\u017cnej czy lodowej, kt\u00f3ra bardzo skutecznie uruchamia dodatnie sprz\u0119\u017cenie zwrotne prowadz\u0105ce do globalnego och\u0142odzenia).<\/p>\n

To przekonanie jest dla wszystkich wygodne. Trafia w popularny obraz: natura, dostojne drzewa, tajemnicze puszcze, Entowie – samo dobro. Kontra: eksploatacja, wyr\u0105b, beton, Orkowie – samo z\u0142o. Ci, kt\u00f3rzy wycinaj\u0105 drzewa w celu zaspokojenia chciwo\u015bci, przyczyniaj\u0105 si\u0119 do globalnego ocieplenia, a ci, kt\u00f3rzy sadz\u0105 drzewa – walcz\u0105 z nim.<\/p>\n

Do\u015b\u0107 przypomnie\u0107 przyk\u0142ad doliny Rospudy, kt\u00f3ra jest tak wyj\u0105tkowa, bo jest unikatowym w skali Europy ekosystemem niele\u015bnym, a kt\u00f3rej obron\u0119 wielu kojarzy raczej z przykuwaniem si\u0119 do drzew w s\u0105siedniej Puszczy Augustowskiej (z przyrodniczego punktu widzenia w skali Europy do\u015b\u0107 zreszt\u0105 banalnej). R\u00f3wnie\u017c wiele lokalnych aktywno\u015bci obywatelskich zawi\u0105zuje si\u0119 wok\u00f3\u0142 kontrowersyjnych wycinek drzew w parkach czy przy drogach.<\/p>\n

Obro\u0144cy drzew to nie tylko radykalni ekolodzy. Do takiej walki z globalnym ociepleniem poczuwa\u0107 si\u0119 mog\u0105 te\u017c le\u015bnicy czy plantatorzy. Co prawda wycinaj\u0105 drzewa dla cel\u00f3w gospodarczych (ka\u017cdy woli drewniane meble ni\u017c plastikowe albo drewno w kominku ni\u017c koks w kot\u0142owni), ale sadz\u0105 nowe, czasem nawet wi\u0119cej. Plantatorzy wycinaj\u0105 drzewa ma\u0142o po\u017cyteczne, a sadz\u0105 np. palm\u0119 olejow\u0105, kt\u00f3rej uprawa mo\u017ce zmniejszy\u0107 zu\u017cycie ropy. Politycy te\u017c \u0142atwo mog\u0105 podbi\u0107 sobie punkty popularno\u015bci, sadz\u0105c jakie\u015b symboliczne drzewo czy lokuj\u0105c jaki\u015b park w miejsce \u201enieu\u017cytku\u201d. Sieci hotelowe og\u0142aszaj\u0105, \u017ce w zamian za oszcz\u0119dno\u015b\u0107 w praniu r\u0119cznik\u00f3w posadz\u0105 drzewo. Jaka\u015b firma og\u0142asza, \u017ce za umieszczenie jej banera na witrynie internetowej posadzi kolejne drzewo, a baner b\u0119dzie obwieszcza\u0142, \u017ce witryna jest emisyjnie neutralna. I tak dalej.<\/p>\n

Ostatnio w \u201eScience” ukaza\u0142o si\u0119 badanie potwierdzaj\u0105ce te intuicje. Z satelitarnych pomiar\u00f3w pokrywy le\u015bnej i sezonowej temperatury wynika, \u017ce wylesienie obszar\u00f3w zwi\u0119ksza dobow\u0105 zmienno\u015b\u0107 temperatury. Z lekcji \u015brodowiska spo\u0142eczno-przyrodniczego (kiedy\u015b by\u0142 taki przedmiot w nauczaniu pocz\u0105tkowym) pami\u0119tam to samo. Las noc\u0105 grzeje, w dzie\u0144 ch\u0142odzi, a otwarte pole ma wi\u0119ksz\u0105 zmienno\u015b\u0107 temperatur. Analogicznie z zim\u0105 i latem. Z przytoczonego badania wynika jednak, \u017ce ta zwi\u0119kszona zmienno\u015b\u0107 mo\u017ce co prawda skutkowa\u0107 zimniejsz\u0105 ni\u017c zwykle temperatur\u0105 minimaln\u0105 (i komentarzami m\u0119drk\u00f3w o nadchodz\u0105cym och\u0142odzeniu), ale przez jeszcze wy\u017csz\u0105 ni\u017c zwykle temperatur\u0119 maksymaln\u0105, \u015brednia temperatura te\u017c si\u0119 ostatecznie podnosi. Zatem wylesienie przyczynia si\u0119 do globalnego ocieplenia – brak zaskocze\u0144.<\/p>\n

Jednak ju\u017c z tego badania wynika, \u017ce efekt nie jest tak samo silny w ka\u017cdym przypadku. Najwyra\u017aniejszy jest w klimacie suchym, a w klimacie umiarkowanym ju\u017c mniej. Jeszcze za\u015b mniej w klimacie mi\u0119dzyzwrotnikowym i borealnym. Tu w\u0142a\u015bnie ujawniaj\u0105 si\u0119 te komplikacje zwi\u0105zane z obiegiem wody czy albedo, bo \u015br\u00f3dziemnomorski las wawrzynolistny to co innego ni\u017c tajga. Nie mo\u017ce wi\u0119c zaskakiwa\u0107, \u017ce np. \u015brodkowoeuropejski gr\u0105d (las grabowo-lipowo-d\u0119bowy) na \u017cyznych glebach jest inny ni\u017c \u015brodkowoeuropejski b\u00f3r sosnowy na piaskach. W tym samym numerze \u201eScience” opublikowano inn\u0105 prac\u0119 dotykaj\u0105c\u0105 w\u0142a\u015bnie tego problemu.<\/p>\n

Badacze przeanalizowali europejskie lasy od czasu rewolucji przemys\u0142owej. W tym momencie nast\u0105pi\u0142o gwa\u0142towne wylesienie. Po pierwsze, pocz\u0105tek rewolucji przemys\u0142owej wi\u0105za\u0142 si\u0119 ze znacznym zu\u017cyciem w\u0119gla drzewnego, po drugie – u schy\u0142ku ma\u0142ej epoki lodowej bardzo intensywnie rozwin\u0119\u0142o si\u0119 rolnictwo, w du\u017cej mierze dzi\u0119ki post\u0119pom melioracji i zwi\u0119kszeniu zapotrzebowania na \u017cywno\u015b\u0107. Dalszy post\u0119p rewolucji jednak odwr\u00f3ci\u0142 t\u0119 tendencj\u0119 – po mniej wi\u0119cej wieku w\u0119giel drzewny zosta\u0142 zast\u0105piony w\u0119glem kopalnym, a \u017cywno\u015b\u0107 zacz\u0119to sprowadza\u0107 z kolonii (aktualnych czy wyzwolonych). Poprzednio wylesione tereny zacz\u0119to znowu zalesia\u0107 (w Polsce to do\u015b\u0107 wyra\u017anie sta\u0142o si\u0119 po II wojnie \u015bwiatowej, polecam przestudiowa\u0107 dawne i obecne zdj\u0119cia lotnicze). Mo\u017cna by si\u0119 wi\u0119c spodziewa\u0107 odwr\u00f3cenia efektu na klimat.<\/p>\n

Jednak medal ma dwie strony. O tym, \u017ce w\u0119giel drzewny jest praktycznie neutralny dla obiegu biogeochemicznego, wiadomo z pierwszych akapit\u00f3w tego wpisu. O tym, \u017ce spalanie w\u0119gla zmagazynowanego przez miliony lat ten cykl zasila, te\u017c. Jednak ja nie o tym teraz. Artyku\u0142, o kt\u00f3rym pisz\u0119, wzi\u0105\u0142 pod uwag\u0119 nie tylko powierzchni\u0119 las\u00f3w, ale te\u017c ich struktur\u0119. XIX i XX wiek to rozkwit le\u015bnictwa. Wcze\u015bniej lasy mniej wi\u0119cej ros\u0142y, tak jako\u015b samo wychodzi\u0142o. Ci\u0119te te\u017c by\u0142y, jak tam w\u0142a\u015bciciel mia\u0142 kaprys i potrzeb\u0119. W szczeg\u00f3lno\u015bci niekt\u00f3re lasy by\u0142y traktowane jako mateczniki zwierzyny \u0142ownej i by\u0142y prawie w og\u00f3le poza tym niegospodarowane (a za \u015bci\u0119cie drzewa w lesie pa\u0144skim czy kr\u00f3lewskim grozi\u0142y surowe kary). Rozw\u00f3j le\u015bnictwa jako nauki pozwoli\u0142 jednak na podniesienie wydajno\u015bci las\u00f3w jako uprawy drewna. Jedne gatunki zacz\u0119\u0142y by\u0107 preferowane, inne mniej lub bardziej eliminowane. Cz\u0119sto metod\u0105 pr\u00f3b i b\u0142\u0119d\u00f3w wycofywano si\u0119 z wcze\u015bniejszych pomys\u0142\u00f3w, kt\u00f3re nie\u017ale wychodzi\u0142y w arboretach, a s\u0142abo w naturze, jak np. uprawa daglezji. Niekt\u00f3re pomys\u0142y, jak sadzenie nizinnych odmian \u015bwierka w G\u00f3rach Izerskich, zako\u0144czy\u0142y si\u0119 spektakularn\u0105 katastrof\u0105 w latach 80. XX w. Inne pomys\u0142y wychodzi\u0142y lepiej. W ka\u017cdym razie o ile dawniej w wilgotniejszej i cieplejszej cz\u0119\u015bci Europy dominowa\u0142y lasy li\u015bciaste – buczyny lub gr\u0105dy, a w miejscach bagiennych olsy – o tyle gospodarka le\u015bna z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w faworyzuje gatunki iglaste. Jednym z powod\u00f3w mo\u017ce by\u0107 to, \u017ce naturalne siedliska las\u00f3w li\u015bciastych w wi\u0119kszo\u015bci zmieniono na pola, a pozosta\u0142y raczej siedliska las\u00f3w iglastych i mieszanych.<\/p>\n

Tu po raz kolejny wraca kwestia tego, co za las uwa\u017caj\u0105 r\u00f3\u017cni ludzie. Trywialne jest, \u017ce dla geodety np. las to to, co jest na mapie dzia\u0142k\u0105 o odpowiedniej powierzchni przeznaczon\u0105 do wykorzystania le\u015bnego, a nie np. budowlanego – niezale\u017cnie od tego, czy ro\u015bnie tam jakiekolwiek drzewo i na odwr\u00f3t – dzia\u0142ka budowlana nie jest lasem, nawet je\u015bli ma stuprocentowe pokrycie drzewostanu. Dla ekolog\u00f3w ro\u015blinnych przeciwnie – najwa\u017cniejszy jest sk\u0142ad gatunkowy i formy \u017cyciowe ro\u015blin z danego obszaru – je\u017celi przewa\u017caj\u0105 drzewa, jest to las. Oczywi\u015bcie, tu te\u017c wchodzi element werdyktu arbitralnego. Np. przy rozr\u00f3\u017cnieniu mi\u0119dzy borem bagiennym a torfowiskiem przyjmuje si\u0119 warto\u015b\u0107 graniczn\u0105 50 proc. pokrycia. Czasem wi\u0119c wystarczy, \u017ce przewr\u00f3ci si\u0119 jedno drzewo i z rzadkiego boru bagiennego robi si\u0119 na jaki\u015b czas silnie zaro\u015bni\u0119te torfowisko otwarte. Jednak to tylko jedna z warstw lasu. W nauce o zbiorowiskach ro\u015blinnych (fitosocjologii) poszczeg\u00f3lne rodzaje lasu wyr\u00f3\u017cniane s\u0105 nie tylko na podstawie tworz\u0105cych je drzew, ale r\u00f3wnie wa\u017cne s\u0105 ro\u015bliny runa. Np. buczyny dzieli si\u0119 na podstawie tego, jakie maj\u0105 w runie gatunki \u017cywca (taka grupa dzikich rze\u017cuch), kosmatek (rodzaj trawopodobnych ro\u015blin) itd.<\/p>\n

Kiedy student fitosocjologii trafia do tego, co za las uwa\u017caj\u0105 zwykli ludzie, jak r\u00f3wnie\u017c le\u015bnicy, nieraz ma konfuzj\u0119 – w runie rosn\u0105 inne gatunki, ni\u017c wynika\u0142oby z drzewostanu albo w drzewostanie wyst\u0119puj\u0105 gatunki razem w naturze niespotykane. Tak jest, gdy jest to las gospodarczy posadzony wed\u0142ug jakiego\u015b planu bez zbytniego ogl\u0105dania si\u0119 na naturalne warunki. Cz\u0119sto polega to na tym, \u017ce wszystko wskazuje np. na ma\u0142o \u017cyzny gr\u0105d, poza jednym – w drzewostanie zamiast grab\u00f3w i lip dominuje sosna i \u015bwierk. Z punktu widzenia innego obserwatora to w sumie nawet mo\u017ce wygl\u0105da\u0107 lepiej, bo jest (albo wygl\u0105da, jakby by\u0142a na pierwszy rzut oka) wi\u0119ksza r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107.<\/p>\n

A co wynika z analiz pod k\u0105tem \u0142agodzenia zmian klimatu? Ot\u00f3\u017c okazuje si\u0119, \u017ce lasy gospodarcze w okresie od rewolucji przemys\u0142owej w bilansie raczej wi\u0119cej w\u0119gla emituj\u0105, ni\u017c poch\u0142aniaj\u0105. Nawet je\u015bli preferowane gatunki asymiluj\u0105 du\u017co w\u0119gla, to w lasach gospodarczych mniej drewna \u201esi\u0119 marnuje\u201d, a wi\u0119c mniej w\u0119gla trafia do pod\u0142o\u017ca, a wi\u0119cej do przemys\u0142u drzewnego. Poza tym drzewa iglaste maj\u0105 inn\u0105 gospodark\u0119 wodn\u0105 (s\u0105 lepiej przystosowane do warunk\u00f3w suszy, tak\u017ce fizjologicznej, gdy woda jest zamarzni\u0119ta, co t\u0142umaczy ich powszechno\u015b\u0107 w rejonie \u015br\u00f3dziemnomorskim i borealnym) i inaczej odbijaj\u0105 \u015bwiat\u0142o. To wszystko sprawia, \u017ce wed\u0142ug oblicze\u0144 w ostatnich dw\u00f3ch i p\u00f3\u0142 wieku europejskie lasy nie tylko nie spowolni\u0142y globalnego ocieplenia, ale przyczyni\u0142y si\u0119 do niego w pewnym (niewielkim) stopniu.<\/p>\n

Zatem jestem do\u015b\u0107 sceptyczny, podobnie jak wtedy, gdy pisa\u0142em, \u017ce fitoplankton nie pomo\u017ce<\/a>. Czy zatem sadzenie drzew to z\u0142y pomys\u0142 na walk\u0119 z globalnym ociepleniem? Niekoniecznie, trzeba jednak robi\u0107 to z odpowiedni\u0105 wiedz\u0105. Jak pisa\u0142em<\/a>, zamiana bagiennego lasu na r\u00f3wnie\u017c zadrzewion\u0105 plantacj\u0119 drzew mo\u017ce przynie\u015b\u0107 bardzo z\u0142e skutki. Zamiana lasu w miar\u0119 naturalnego na plantacj\u0119 drewna w naszych warunkach mo\u017ce mie\u0107 mniej wyra\u017ane skutki negatywne (przynajmniej w obszarze zmian klimatu), ale zamiana pola czy obszaru zabudowanego na w miar\u0119 naturalny las (w rozumieniu ekolog\u00f3w) mimo wszystko mo\u017ce mie\u0107 skutki pozytywne. A gdyby tak jeszcze zaprzesta\u0107 ich odwadniania, to jest szansa na jeszcze lepsze rezultaty.<\/p>\n

Piotr Panek<\/strong>
\nfot. USFS Region 5<\/a>, licencja CC BY 2.0<\/a><\/em><\/p>\n

\"ResearchBlogging.org\"<\/a><\/span><\/p>\n