{"id":509,"date":"2010-02-15T09:20:09","date_gmt":"2010-02-15T08:20:09","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=509"},"modified":"2013-02-13T19:25:33","modified_gmt":"2013-02-13T18:25:33","slug":"blad-humea","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2010\/02\/15\/blad-humea\/","title":{"rendered":"B\u0142\u0105d Hume?a"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a><\/p>\n

Argument Davida Hume’a rozdzielaj\u0105cy byt od dobra (w konsekwencji warto\u015bci od rzeczy) sformu\u0142owany jest jako marginalna uwaga zajmuj\u0105ca dos\u0142ownie jeden akapit w „Traktacie o naturze ludzkiej”. Sam Hume nie rozwija w og\u00f3le tej my\u015bli, ani do niej nie wraca. Co wi\u0119cej, nie wyci\u0105gn\u0105\u0142 z niej \u017cadnych wniosk\u00f3w i pope\u0142ni\u0142 ten sam b\u0142\u0105d, kt\u00f3ry zauwa\u017cy\u0142 w odniesieniu do innych autor\u00f3w.<\/p>\n

<\/p>\n

Mimo to jego uwaga sta\u0142a si\u0119 podstaw\u0105 do argumentu zwanego p\u00f3\u017aniej gilotyn\u0105 Hume’a<\/a>. Brzmi ona tak:<\/p>\n

„W ka\u017cdym systemie moralno\u015bci, z jakim dotychczas si\u0119 spotyka\u0142em, stwierdza\u0142em zawsze, \u017ce autor przez pewien czas idzie zwyk\u0142\u0105 drog\u0105 rozumowania, ustala istnienie Boga albo robi spostrze\u017cenia dotycz\u0105ce spraw ludzkich; a\u017c nagle i nieoczekiwanie ze zdziwieniem znajduj\u0119, i\u017c zamiast zwyk\u0142ych sp\u00f3jek, jakie znajduje si\u0119 w zdaniach, a mianowicie „jest” i „nie jest”, nie spotykam \u017cadnego zdania, kt\u00f3re by nie by\u0142o powi\u0105zane s\u0142owem „powinien” albo „nie powinien”. Ta zmiana jest niedostrzegalna, lecz niemniej ma wielk\u0105 donios\u0142o\u015b\u0107. Wobec tego bowiem, \u017ce to „powinien” albo „nie powinien” jest wyrazem pewnego nowego stosunku czy twierdzenia, przeto jest rzecz\u0105 konieczn\u0105 te zwroty zauwa\u017cy\u0107 i wyja\u015bni\u0107; a jednocze\u015bnie konieczne jest, i\u017cby wskazana zosta\u0142a racja tego, co wydaje si\u0119 ca\u0142kiem niezrozumia\u0142e, a mianowicie, jak ten nowy stosunek mo\u017ce by\u0107 wydedukowany z innych stosunk\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 ca\u0142kiem r\u00f3\u017cne od niego”. (D. Hume, Traktat o naturze ludzkiej, t\u0142. Cz. Znamierowski, Warszawa 1963, t. II, s. 259-260.)<\/p><\/blockquote>\n

Kluczowe jest tutaj stwierdzenie, \u017ce zwroty „powinien\/nie powinien” s\u0105 wyrazem jakiego\u015b innego stosunku czy twierdzenia ni\u017c zwroty „jest\/nie jest”. O jaki nowy stosunek Hume’owi chodzi w odniesieniu do zda\u0144 typu „powinien” czy te\u017c szerzej s\u0105d\u00f3w warto\u015bciuj\u0105cych? Trzeba zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce s\u0105dy warto\u015bciuj\u0105ce mog\u0105 mie\u0107 tak\u0105 sam\u0105 form\u0119, jak zdania o faktach. W obu wypadkach mo\u017cna u\u017cy\u0107 s\u0142owa „jest”. Na przyk\u0142ad:<\/p>\n

(1) Jan jest wysoki.
\n(2) Jan jest dobry.<\/p>\n

Oba zdania maj\u0105 identyczn\u0105 form\u0119, mimo to nios\u0105 ze sob\u0105 odmienne tre\u015bci. Zdanie (1) jest intersubiektywnie sprawdzalne i po u\u015bci\u015bleniu terminu „wysoki” mo\u017cna \u0142atwo wskaza\u0107, czy jest ono prawdziwe czy fa\u0142szywe. Zdanie to wyra\u017ca wi\u0119c pewien fakt.<\/p>\n

Zdanie (2) nie jest intersubiektywnie sprawdzalne, nawet je\u015bli zacie\u015bnimy znaczenie nie zbyt jasnego terminu „dobry”. Je\u015bli wymieniliby\u015bmy wszystkie cechy Jana, wci\u0105\u017c mo\u017ce nie by\u0107 zgody, co do prawdziwo\u015bci lub fa\u0142szywo\u015bci tego zdania. Dobro\u0107 Jana nie jest zawarta tylko w\u015br\u00f3d cech empirycznych Jana, jak to jest w przypadku (1).<\/p>\n

Zdanie (2) ma swoj\u0105 podstaw\u0119 w dodatkowym elemencie w odr\u00f3\u017cnieniu do zdania (1). Element ten jest w\u0142a\u015bnie wyrazem nowego stosunku, o kt\u00f3rym pisze Hume. Wyra\u017ca go takie mniej wi\u0119cej uzupe\u0142nieniu tego zdania:<\/p>\n

(3) Jan jest dobry, dla osoby x.<\/p>\n

Ten nowy stosunek w zdaniach warto\u015bciuj\u0105cych w odr\u00f3\u017cnieniu do zda\u0144 o faktach, dotyczy wi\u0119c stosunku mi\u0119dzy podmiotem a przedmiotem. W zdaniu (1) relacja ta mo\u017ce zosta\u0107 pomini\u0119ta, skoro zdanie to jest intersubiektywnie sprawdzalne. Nie ma sensu m\u00f3wi\u0107, \u017ce Jan jest wysoki, dla osoby x. Posiadanie pewnego wzrostu, okre\u015blanego jako „wysoki”, jest cech\u0105 Jana.<\/p>\n

Natomiast ma sens m\u00f3wienie, \u017ce Jan jest dobry dla osoby x, poniewa\u017c w zdaniu tym zawarta jest pewna ocena, kt\u00f3ra nie ma w pe\u0142ni charakteru intersubiektywnego. By\u0107 mo\u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi zgodzi si\u0119, \u017ce Jan jest dobry, ale w ocenie kogo\u015b innego tak by\u0107 nie musi. Dlatego te\u017c tej relacji nie mo\u017cna pomin\u0105\u0107, a s\u0105dy warto\u015bciuj\u0105ce s\u0105 wyrazem stosunku, jaki zachodzi mi\u0119dzy podmiotem a przedmiotem. Z tego wzgl\u0119du zdania o faktach r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od zda\u0144 warto\u015bciuj\u0105cych.<\/p>\n

Hume pope\u0142nia jednak istotny b\u0142\u0105d, poniewa\u017c domaga si\u0119, by ten nowy stosunek zawarty w s\u0105dach warto\u015bciuj\u0105cy, dawa\u0142 si\u0119 wyprowadzi\u0107 ze zda\u0144 o faktach. Tymczasem, jak sam zauwa\u017cy\u0142 wcze\u015bniej, ze zda\u0144 o faktach wynikaj\u0105 jedynie zdania o faktach. Sk\u0105d wi\u0119c wynikaj\u0105 warto\u015bci i powinno\u015bci, skoro nie mog\u0105 wynika\u0107 z fakt\u00f3w? Odpowied\u017a w gruncie rzeczy jest bardzo prosta – skoro nie mog\u0105 one wynika\u0107 ze zda\u0144 o faktach, to s\u0105dy warto\u015bciuj\u0105ce mog\u0105 co najwy\u017cej wynika\u0107 z innych s\u0105d\u00f3w warto\u015bciuj\u0105cych. Podobnie jest ze zdaniami nakazuj\u0105cymi powinno\u015bci.<\/p>\n

Poniewa\u017c s\u0105dy warto\u015bciuj\u0105ce nie dadz\u0105 si\u0119 wydedukowa\u0107 ze zda\u0144 opisowych (bo oparte s\u0105 na innej relacji), to nie spos\u00f3b te\u017c szuka\u0107 dla nich uzasadnienia poza nimi. Nie mo\u017cna przeskakiwa\u0107 od „jest” do „powinien” i odwrotnie. Skoro tak jest, to nie mo\u017cna te\u017c \u017c\u0105da\u0107, by „powinien” da\u0142o si\u0119 wydedukowa\u0107 z „jest”. Dziwne, \u017ce Hume’a tego nie dostrzeg\u0142.
\n
\nGrzegorz Pacewicz<\/strong><\/p>\n

Fot. Rennett Stowe<\/a> (Flickr CC SA)<\/em>
\n<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Argument Davida Hume’a rozdzielaj\u0105cy byt od dobra (w konsekwencji warto\u015bci od rzeczy) sformu\u0142owany jest jako marginalna uwaga zajmuj\u0105ca dos\u0142ownie jeden akapit w „Traktacie o naturze ludzkiej”. Sam Hume nie rozwija w og\u00f3le tej my\u015bli, ani do niej nie wraca. Co wi\u0119cej, nie wyci\u0105gn\u0105\u0142 z niej \u017cadnych wniosk\u00f3w i pope\u0142ni\u0142 ten sam b\u0142\u0105d, kt\u00f3ry zauwa\u017cy\u0142 w […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[59,43,6,21],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/509"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=509"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/509\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2260,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/509\/revisions\/2260"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=509"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=509"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=509"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}