{"id":5193,"date":"2016-07-08T12:48:11","date_gmt":"2016-07-08T10:48:11","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=5193"},"modified":"2023-06-22T00:06:56","modified_gmt":"2023-06-21T22:06:56","slug":"grzebanie-w-grzybieniach","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2016\/07\/08\/grzebanie-w-grzybieniach\/","title":{"rendered":"Grzebanie w grzybieniach"},"content":{"rendered":"

\"Nymphaea_alba_vit_n\u00e4ckros.jpb\"Jaki\u015b czas temu pisa\u0142em o hybrydach<\/a> pa\u0142ki w\u0105sko- i szerokolistnej, o kt\u00f3rych do niedawna wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce w Polsce nie wyst\u0119puj\u0105, ale nowsze badania obali\u0142y to przekonanie. Mo\u017ce nie jest to zjawisko powszechne, ale obie polskie pa\u0142ki wodne krzy\u017cuj\u0105 si\u0119. Podobnie z polskimi gatunkami innej ro\u015bliny wodnej – grzybieni.
\n
\nNajpierw ma\u0142y wst\u0119p terminologiczny. Z nie do ko\u0144ca jasnych wzgl\u0119d\u00f3w nazwa tego rodzaju to plurale tantum<\/em>, czyli s\u0142owo maj\u0105ce jedynie liczb\u0119 mnog\u0105. To tak jak „drzwi”, „spodnie” czy „skrzypce”. W polskim nazewnictwie botanicznym jest par\u0119 takich przyk\u0142ad\u00f3w – s\u0105 ro\u015bliny o nazwach rodzajowych „obrazki”, „kocanki” czy „selery” (sic!). O ile jednak formy pojedyncze takie jak „spodzie\u0144” pojawiaj\u0105 si\u0119 zasadniczo tylko w \u017cartach, a „drzew” (?) czy „skrzypiec”\/”skrzypca” (?) nie pojawiaj\u0105 si\u0119\u00a0praktycznie w og\u00f3le, o tyle cz\u0119sto spotyka si\u0119 m\u00f3wienie o ro\u015blinie „kocanka”. Kwestii „selera” chyba nie ma co nawet roztrz\u0105sa\u0107. Nazwa „grzybie\u0144” te\u017c jest nierzadko stosowana (gdy ju\u017c kto\u015b w og\u00f3le odczuwa potrzeb\u0119 nazwania tej ro\u015bliny) i to nie tylko zupe\u0142nie potocznie, ale te\u017c w tekstach sk\u0105din\u0105d (popularno)naukowych, np. pisanych przez hydrobiolog\u00f3w raczej zwi\u0105zanych ze zwierz\u0119c\u0105 czy glonow\u0105 stron\u0105.<\/p>\n

W zasadzie powinno si\u0119 to zwalcza\u0107 jako form\u0119 niepoprawn\u0105 (abstrahuj\u0105c od tego, \u017ce skodyfikowan\u0105, naukow\u0105 nazw\u0105 jest Nymphaea<\/em>, a nazwy typu „grzybienie”, „waterlily” czy inna „\u043a\u0443\u0432\u0448\u0438\u043d\u043a\u0430” to nazwy lokalne, niepodlegaj\u0105ce kodeksowi nomenklatury botanicznej). Tyle \u017ce nazwy „grzybie\u0144” u\u017cywali tacy ojcowie polskiej\u00a0botaniki jak Jan Kluk czy J\u00f3zef Rostafi\u0144ski. Mo\u017cna uciec od problemu, u\u017cywaj\u0105c najpospolitszej pewnie nazwy „lilia wodna”, cho\u0107 ona obejmuje te\u017c rodzaj gr\u0105\u017cel (Nuphar<\/em>) czy pokrywa si\u0119 cz\u0119\u015bciowo z r\u00f3\u017cnego typu „lotosami”. Nazwa „nenufar” z kolei pasuje do kwiatu z ogrodowego oczka wodnego, ale nie do dziko rosn\u0105cych ro\u015blin (i w og\u00f3le odnosi si\u0119 do uprawnych odmian o niejasnych powi\u0105zaniach taksonomicznych z dzikimi gatunkami).<\/p>\n

Tak czy inaczej w Europie wyst\u0119puj\u0105 trzy do\u015b\u0107 podobne gatunki Nymphea<\/em> \u2013 N. alba<\/em> (grzybienie bia\u0142e), N. candida<\/em> (grzybienie p\u00f3\u0142nocne) i N. tetragona<\/em> (polskiej nazwy nikt nie u\u017cywa). W Polsce najpowszechniejsze jest\u00a0N. alba<\/em>, N. candida<\/em> jest\u00a0rzadsze, w zasadzie osi\u0105gaj\u0105c tu po\u0142udniow\u0105 granic\u0119 zwartego zasi\u0119gu, a\u00a0N. tetragona<\/em> nie wyst\u0119puje, wi\u0119c mo\u017cna o nim teraz zapomnie\u0107. Grzybienie bia\u0142e s\u0105 zasadniczo wi\u0119ksze i wol\u0105 siedliska\u00a0o \u017cy\u017aniejszej i bardziej zasadowej wodzie ni\u017c grzybienie p\u00f3\u0142nocne. S\u0105 te\u017c mi\u0119dzy nimi r\u00f3\u017cnice w wygl\u0105dzie li\u015bci, pr\u0119cik\u00f3w, s\u0142upk\u00f3w itd. Problem w tym, \u017ce r\u00f3\u017cnice te s\u0105 nie zawsze wyra\u017ane, a zakresy nachodz\u0105 na siebie (np. pierwsze maj\u0105 12\u201322 owocolistk\u00f3w, a drugie 7\u201313, ale i jedne, i drugie mog\u0105 mie\u0107 nieco wi\u0119cej lub mniej). Grzybienie bia\u0142e rosn\u0105ce w ubo\u017cszej wodzie mog\u0105 by\u0107 mniejsze ni\u017c grzybienie p\u00f3\u0142nocne rosn\u0105ce w wodzie \u017cy\u017aniejszej. Do\u015b\u0107 cz\u0119sto za\u015b spotykane s\u0105 osobniki o cechach po\u015brednich lub mieszanych, np. maj\u0105ce unerwienie li\u015bci jak jeden gatunek, a barw\u0119 znamienia s\u0142upka jak drugi.<\/p>\n

Jak mo\u017cna si\u0119 spodziewa\u0107, takie osobniki to krzy\u017c\u00f3wki mi\u0119dzy grzybieniami bia\u0142ymi a p\u00f3\u0142nocnymi. Jako \u017ce nie s\u0105 to przypadkowe krzy\u017c\u00f3wki, lecz tworz\u0105 do\u015b\u0107 ustabilizowan\u0105 jako\u015b\u0107, wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 je jako miesza\u0144cowy gatunek Nymphaea\u00a0\u00d7borealis<\/em>. To wszystko zaczyna przyprawia\u0107 hydrobotanik\u00f3w o ma\u0142y b\u00f3l g\u0142owy. Nie tylko chodzi tu o zwyk\u0142\u0105 rzetelno\u015b\u0107\u00a0w sytuacji, gdy mimo wszystko jest troch\u0119 wszystko jedno (przyznaj\u0119, \u017ce nieraz zdarza\u0142o mi si\u0119 orzec, \u017ce gdzie\u015b tam ro\u015bnie\u00a0N. alba<\/em>, mimo \u017ce nie upewni\u0142em si\u0119, czy aby na pewno nie jest to krzy\u017c\u00f3wka albo wr\u0119cz\u00a0N. candida<\/em>). N. alba<\/em> by\u0142o jednym z pierwszych w Polsce gatunk\u00f3w chronionych (niekoniecznie ze wzgl\u0119du na zagro\u017cenie wygini\u0119ciem, bo jest do\u015b\u0107 pospolite i znosi umiarkowane zanieczyszczenie, w odr\u00f3\u017cnieniu od N. candida<\/em>, kt\u00f3re ust\u0119puje wraz z eutrofizacj\u0105), przez jaki\u015b czas nawet chronionych \u015bci\u015ble, natomiast N. candida<\/em> jest chronione od kr\u00f3tszego czasu, za to jest umieszczane w czerwonej ksi\u0119dze. W ka\u017cdym razie istniej\u0105 klucze do oznaczania gatunk\u00f3w grzybieni i w teorii, maj\u0105c kwitn\u0105cego osobnika o normalnych rozmiarach, powinno si\u0119 go da\u0107 oznaczy\u0107 jako N. alba<\/em>, N. candida<\/em> albo N.\u00a0\u00d7borealis<\/em>.<\/p>\n

Jednak wspomniany b\u00f3l g\u0142owy jest cz\u0119sto dla biolog\u00f3w motywacj\u0105 do dalszych bada\u0144. Par\u0119 lat temu m\u00f3j b\u00f3l g\u0142owy wzmocni\u0142 si\u0119 na jednej z konferencji makrofitowych, bo z bada\u0144 w terenie innych hydrobotanik\u00f3w\u00a0wynik\u0142o, \u017ce moje za\u0142o\u017cenie, \u017ce bia\u0142a lilia wodna to prawie na pewno N. alba<\/em>, jednak wcale nie powinno by\u0107 tak oczywiste. N. candida<\/em> i krzy\u017c\u00f3wka okaza\u0142y si\u0119 znacznie szerzej rozpowszechnione, ni\u017c si\u0119 to wcze\u015bniej wydawa\u0142o.\u00a0To jednak by\u0142a tylko przygrywka do dalszych bada\u0144. W 2014 i 2015 roku ukaza\u0142y si\u0119 prace, w kt\u00f3rych oznaczenia morfologiczne zweryfikowano w laboratorium. Pierwsza dotyczy\u0142a osobnik\u00f3w z Czech, druga z obszaru od Polski po Syberi\u0119. Dalsze osobniki to by\u0142o\u00a0N. tetragona<\/em>, wi\u0119c mniej mnie to obesz\u0142o, ale od Czech po Ural wyst\u0119powa\u0142y trzy interesuj\u0105ce mnie bardziej gatunki. Hybryd by\u0142o mniej ni\u017c osobnik\u00f3w czystych gatunkowo, ale jednak par\u0119 by\u0142o. Ostatecznie, w jednym z ostatnich bada\u0144 na Polesiu Lubelskim wysz\u0142o, \u017ce dominuj\u0105 one w po\u0142owie badanych jezior.<\/p>\n

Jednak to, co wysz\u0142o z bada\u0144 laboratoryjnych, okaza\u0142o si\u0119 nie by\u0107 trywialnym potwierdzeniem tego, co i tak porz\u0105dny hydrobotanik wie. Tzn. – gdyby analizowa\u0107 tylko pr\u00f3by ukrai\u0144skie i rosyjskie, by\u0142oby podr\u0119cznikowo – gdy co\u015b wygl\u0105da jak N. alba<\/em>, ma genom jak N. alba<\/em>, gdy wygl\u0105da jak N. candida<\/em>, ma genom jak N. candida<\/em>, a gdy wygl\u0105da jak N. tetragona<\/em>, ma genom jak N. tetragona<\/em>.\u00a0Co wi\u0119cej, w tych pr\u00f3bach ka\u017cdy osobnik wygl\u0105da\u0142 porz\u0105dnie, bez cech hybrydowych. Natomiast osobniki czeskie i polskie okaza\u0142y si\u0119 bardziej anarchistyczne i kamufluj\u0105ce. W czeskim badaniu okaza\u0142o si\u0119, \u017ce prawdziwych krzy\u017c\u00f3wek jest zaledwie 1,8 proc.<\/p>\n

W mi\u0119dzynarodowych badaniach z kolei na sto kilkadziesi\u0105t polskich osobnik\u00f3w, tylko jeden okaza\u0142 si\u0119 naprawd\u0119 hybryd\u0105. Wszystkie osobniki, kt\u00f3rych cechy diagnostyczne wskazywa\u0142y na krzy\u017c\u00f3wk\u0119, okaza\u0142y si\u0119 grzybieniami p\u00f3\u0142nocnymi lub, rzadziej, bia\u0142ymi. Z kolei na siedem osobnik\u00f3w z jeziora Warno\u0142ty, kt\u00f3re specjalistom wydawa\u0142y si\u0119 by\u0107 grzybieniami bia\u0142ymi,\u00a0genetyka potwierdzi\u0142a to w pi\u0119ciu przypadkach, podczas gdy jeden osobnik okaza\u0142 si\u0119 hybryd\u0105, a jeden grzybieniami p\u00f3\u0142nocnymi.<\/p>\n

Zatem id\u0105c w teren, ju\u017c teraz bardziej wiem, \u017ce bia\u0142a lilia wodna to mog\u0105 wcale nie by\u0107 grzybienie bia\u0142e, ale ca\u0142kiem prawdopodobne jest, \u017ce s\u0105 to grzybienie p\u00f3\u0142nocne. Z drugiej strony, podejrzenia, \u017ce mo\u017ce to by\u0107 hybryda, niedawno nasilone, wydaj\u0105 si\u0119 jednak ma\u0142o uzasadnione. Natomiast wiem, \u017ce pr\u00f3buj\u0105c oznaczy\u0107 j\u0105 przy pomocy cech diagnostycznych z klucza, raczej powinienem doj\u015b\u0107 do w\u0142a\u015bciwego rezultatu, ale prawdopodobie\u0144stwo, \u017ce to tak naprawd\u0119 jeden gatunek skutecznie podszywaj\u0105cy si\u0119 pod inny, a zw\u0142aszcza pod krzy\u017c\u00f3wk\u0119, nie jest wcale takie ma\u0142e.<\/p>\n

Piotr Panek<\/strong>
\nilustracja:\u00a0Carl Axel Magnus Lindman, domena publiczna<\/em><\/p>\n

\"ResearchBlogging.org\"<\/a><\/span><\/p>\n