{"id":5206,"date":"2016-08-14T10:33:30","date_gmt":"2016-08-14T08:33:30","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=5206"},"modified":"2025-09-16T21:43:16","modified_gmt":"2025-09-16T19:43:16","slug":"porost-jak-na-drozdzach","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2016\/08\/14\/porost-jak-na-drozdzach\/","title":{"rendered":"Porost jak na dro\u017cd\u017cach"},"content":{"rendered":"

\"WilaBig\"Od kiedy ju\u017c w XIX w. odkryto, \u017ce porosty to nie takie dziwne ro\u015bliny mchopodobne, tylko symbiotyczny uk\u0142ad grzyb\u00f3w i jednokom\u00f3rkowych glon\u00f3w, s\u0105 one najbardziej sztandarowym przyk\u0142adem mutualizmu, czyli symbiozy korzystnej dla obu uczestnik\u00f3w i niezb\u0119dnej do ich w\u0142a\u015bciwego funkcjonowania.
\n
\nWydaje si\u0119, \u017ce, mo\u017ce poza najbardziej zaawansowanymi kwestiami ultrastruktury kom\u00f3rkowej i genetyki molekularnej niewiele w ich przypadku mo\u017ce zaskoczy\u0107.<\/p>\n

Kiedy\u015b, prowadz\u0105c zaj\u0119cia ze studentami w borze chrobotkowym, odnios\u0142em niew\u0105tpliwy sukces dydaktyczny. Po zaj\u0119ciach nocowali\u015bmy w tucholskim o\u015brodku i przechodz\u0105c obok kuchni, us\u0142ysza\u0142em dialog, w kt\u00f3rym jeden ze student\u00f3w podawa\u0142 w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 jadalno\u015b\u0107 przygotowywanego dania, a drugi zapewnia\u0142, \u017ce \u201eten z brod\u0105 m\u00f3wi\u0142, \u017ce na P\u00f3\u0142nocy to jedz\u0105\u201d. Chodzi\u0142o o gotowane chrobotki.<\/p>\n

W istocie, powiedzia\u0142em wcze\u015bniej studentom co\u015b takiego, ale nie doda\u0142em, \u017ce jednak jest to ci\u0119\u017ckostrawne i dla nieprawionego \u017co\u0142\u0105dka mo\u017ce si\u0119 okaza\u0107 lekko truj\u0105ce. Gdy studenci zaproponowali mi spr\u00f3bowanie, nie mog\u0142em wi\u0119c odm\u00f3wi\u0107, gdy\u017c wystawi\u0142oby to na szwank m\u00f3j dydaktyczny autorytet. <\/p>\n

Na szcz\u0119\u015bcie grupa potencjalnych konsument\u00f3w by\u0142a liczna, a rondelek z chrobotkiem ma\u0142y, wi\u0119c na ka\u017cdego przypad\u0142a ilo\u015b\u0107 tak niewielka, \u017ce nie mog\u0142a zaszkodzi\u0107. Konsystencja i smak by\u0142y podobne nieco do makaronu sojowego w sosie grzybowym, tylko jeszcze bardziej md\u0142e. Cie\u0144 na tym sukcesie k\u0142adzie fakt, \u017ce par\u0119 gatunk\u00f3w chrobotk\u00f3w jest obj\u0119tych ochron\u0105 cz\u0119\u015bciow\u0105, a kilka nawet \u015bcis\u0142\u0105. Ich rozpoznawanie nie jest trywialne. Student\u00f3w musia\u0142em zwyczajowo upomnie\u0107, \u017ceby o tym pami\u0119tali podczas swoich surwiwalowych zabaw.<\/p>\n

Ten jednak u\u017cytkowy aspekt porost\u00f3w by\u0142 dygresj\u0105, podczas gdy wa\u017cniejszy to ich ekologia. W gruncie rzeczy to by\u0142y zaj\u0119cia, na kt\u00f3rych studenci ju\u017c powinni biologi\u0119 porost\u00f3w w miar\u0119 zna\u0107, a istot\u0105 by\u0142 ich udzia\u0142 w tworzeniu specyficznego zbiorowiska le\u015bnego. Porosty to nie s\u0105 zwyk\u0142e organizmy. W pewnej przesadzie kto\u015b nawet okre\u015bli\u0142 je miniaturowymi ekosystemami.<\/p>\n

Plech\u0119 porostu tworz\u0105 producenci \u2013 fotosyntetyzuj\u0105ce mikroglony z r\u00f3\u017cnych grup \u2013 najcz\u0119\u015bciej zielenice, ale czasem sinice. Za struktur\u0119 uk\u0142adu odpowiada g\u0142\u00f3wnie element grzybowy. Zreszt\u0105 jest on w og\u00f3le dominuj\u0105cy i uk\u0142ad mi\u0119dzy sk\u0142adnikami porostu raczej okre\u015bla si\u0119 teraz jako helotyzm, czyli sytuacj\u0119, w kt\u00f3rej to raczej grzyb \u201ezniewala\u201d glony, ni\u017c wyst\u0119puje r\u00f3wnowa\u017cna wsp\u00f3\u0142praca.<\/p>\n

Mniejsza jednak z tym, bo to nie jest wcale tak \u0142atwo oceni\u0107 \u2013 ostatecznie glony \u017cyj\u0105ce w porostach mog\u0105 z nimi przetrwa\u0107 tam, gdzie same niechybnie by wysch\u0142y. Grzyb czasem korzystaj\u0105c ze swojej pozycji, nawet wytwarza niezale\u017cne zarodniki, ale one nie utworz\u0105 nowego porostu, dop\u00f3ki nie znajd\u0105 odpowiedniego glonu. Rozmna\u017canie ca\u0142ych porost\u00f3w odbywa si\u0119 przy pomocy twor\u00f3w zawieraj\u0105cych oba komponenty.<\/p>\n

Ale sprawa nie ko\u0144czy si\u0119 na parze. Porosty, jak ka\u017cdy organizm, miewaj\u0105 swoje paso\u017cyty i komensale, kt\u00f3re dok\u0142adaj\u0105 swoj\u0105 obecno\u015b\u0107 do uk\u0142adu. S\u0105 gatunki grzyb\u00f3w, kt\u00f3re same nie s\u0105 uwa\u017cane za integralne elementy porost\u00f3w, ale porosty s\u0105 jedynym pod\u0142o\u017cem, jakie zasiedlaj\u0105. Ponadto zdarza si\u0119, \u017ce opr\u00f3cz typowych dla danego uk\u0142adu grzyb\u00f3w i zielenic w poro\u015bcie wyst\u0119puj\u0105 jeszcze inne sinice umieszczone w tzw. cefalodiach.<\/p>\n

Taki mniej wi\u0119cej obraz porost\u00f3w by\u0142 znany do teraz. Pewne niuanse jednak nie dawa\u0142y spokoju. Ju\u017c pod koniec XX w. lichenolodzy uznali, \u017ce nie ma sensu wyr\u00f3\u017cnia\u0107 osobnej taksonomii dla porost\u00f3w. Nazwy gatunkowe i wy\u017cszych jednostek przeniesiono na komponent grzybowy i odt\u0105d chrobotki, brodaczki itp. zosta\u0142y w\u0142\u0105czone w system taksonomiczny grzyb\u00f3w. Zatem je\u015bli dany porost jest budowany przez grzyby workowe, a inny przez podstawkowe, obecnie nie s\u0105 zaliczane do wsp\u00f3lnego taksonu porost\u00f3w, tylko do odpowiednich grup w obr\u0119bie woreczniak\u00f3w lub podstawczak\u00f3w. Glony \u017cyj\u0105ce w symbiozie klasyfikuje si\u0119 osobno.<\/p>\n

A co burzy\u0142o ten spok\u00f3j? Niekt\u00f3re porosty tworz\u0105ce klasycznie odr\u0119bne gatunki w tym systemie musia\u0142y by\u0107 po\u0142\u0105czone. Tak by\u0142o z dwoma ameryka\u0144skimi gatunkami w\u0142ostki \u2013 Bryoria fremontii<\/em> i Bryoria tortuosa<\/em>. Pierwszy (na zdj\u0119ciu) tworzy br\u0105zow\u0105 krzaczkowat\u0105 plech\u0119 i by\u0142 powszechnie jedzony przez Indian i traper\u00f3w, podczas gdy drugi jest \u017c\u00f3\u0142ty i truj\u0105cy. Trucizn\u0105 jest kwas wulpinowy, jeden z tzw. kwas\u00f3w porostowych, kt\u00f3rych wytwarzanie jest cech\u0105 charakterystyczn\u0105 tej grupy organizm\u00f3w. Kwasy porostowe u w\u0142ostki odstr\u0119czaj\u0105 od konsumpcji Indian czy traper\u00f3w, ale niekt\u00f3re inne maj\u0105 dzia\u0142anie antybiotyczne itp., u\u0142atwiaj\u0105c porostom \u017cycie w trudnych warunkach.<\/p>\n

Gdy jednak przyjrze\u0107 si\u0119 obu tym gatunkom w\u0142ostki pod mikroskopem, okazuje si\u0119, \u017ce s\u0105 tworzone przez ten sam gatunek grzyba i glonu. Badania molekularne to te\u017c potwierdza\u0142y. Nie pozosta\u0142o nic innego jak uzna\u0107, \u017ce to ten sam gatunek porostu, kt\u00f3rego jedne osobniki wytwarzaj\u0105 kwas, a inne nie.<\/p>\n

Identyczno\u015b\u0107 genetyczna by\u0142a stwierdzana, gdy badano osobno grzyby workowe i glony tworz\u0105ce te porosty. Gdy jednak zbadano ekspresj\u0119 gen\u00f3w ca\u0142ego porostu, odkryto te\u017c u B. tortuosa<\/em> produkty gen\u00f3w odpowiedzialne za syntez\u0119 kwasu wulpinowego. Jak dot\u0105d \u2013 nic nowego. Tyle \u017ce geny te nie nale\u017c\u0105 ani do glonu, ani do grzyba Bryoria<\/em>. S\u0105 to geny kolejnych grzyb\u00f3w z grupy zwanej dro\u017cd\u017cami podstawkowymi.<\/p>\n

Dro\u017cd\u017ce podstawkowe to specyficzna grupa. Nale\u017cy do podstawczak\u00f3w, a wi\u0119c grupy obejmuj\u0105cej wi\u0119kszo\u015b\u0107 grzyb\u00f3w kapeluszowych, podczas gdy zwyk\u0142e dro\u017cd\u017ce to woreczniaki (te\u017c obejmuj\u0105cej np. trufle czy smardze, liczne ple\u015bnie, jak p\u0119dzlaki itd., no i do grzyb\u00f3w workowych nale\u017cy te\u017c w\u0142ostka). <\/p>\n

Zatem nazywanie ich dro\u017cd\u017cami jest ma\u0142o w\u0142a\u015bciwe, tyle \u017ce dotychczas najwi\u0119cej uwagi po\u015bwi\u0119cali im lekarze, dla kt\u00f3rych taksonomia organizm\u00f3w chorobotw\u00f3rczych jest ma\u0142o istotna. Skoro kryptokokoza jest podobna do dro\u017cd\u017cycy i jest wywo\u0142ywana przez organizm podobny do dro\u017cd\u017cy, to wystarczy, by okre\u015bla\u0107 ten organizm dro\u017cd\u017cami. Zw\u0142aszcza \u017ce posta\u0107 chorobotw\u00f3rcza nie rozmna\u017ca si\u0119 ani przez zarodniki workowe, ani podstawkowe i dopiero specjalne traktowanie laboratoryjne sk\u0142ania je do rozwini\u0119cia si\u0119 w podstawczakow\u0105 ple\u015b\u0144.<\/p>\n

\u201eDro\u017cd\u017ce\u201d \u017cyj\u0105ce w B. tortuosa<\/em> nie s\u0105 chorobotw\u00f3rcze. To inny gatunek. Badacze pocz\u0105tkowo my\u015bleli, \u017ce to jakie\u015b zanieczyszczenie pr\u00f3bki. Ostatecznie, jak ju\u017c napisa\u0142em wy\u017cej, porosty s\u0105 nieraz gospodarzem paso\u017cytniczych i pod\u0142o\u017cem komensalistycznych grzyb\u00f3w. Rozmna\u017caj\u0105ce si\u0119 p\u0142ciowo pokolenia wspomnianych wy\u017cej \u201edro\u017cd\u017cy\u201d wykazuj\u0105 przystosowania w\u0142a\u015bnie do porastania innych grzyb\u00f3w.<\/p>\n

Jednak gdy zacz\u0119li bada\u0107 porosty innych gatunk\u00f3w z dos\u0142ownie ca\u0142ego \u015bwiata, w nich te\u017c znajdowali podstawkowe \u201edro\u017cd\u017ce\u201d. Zatem wszystko wskazuje na to, \u017ce niekt\u00f3re porosty s\u0105 uk\u0142adem nie tylko grzyba i glonu czy grzyba i dw\u00f3ch gatunk\u00f3w glon\u00f3w, ale dw\u00f3ch gatunk\u00f3w grzyb\u00f3w i glonu (nie wiem, czy te gatunki porost\u00f3w, kt\u00f3re maj\u0105 podstawkowe dro\u017cd\u017ce, maj\u0105 te\u017c cefalodia z dodatkowymi sinicami).<\/p>\n

Pokazuje to, \u017ce niekt\u00f3re rzeczy, kt\u00f3re musia\u0142y by\u0107 widoczne w mikroskopach od ponad stu lat, przez ten ca\u0142y czas mog\u0105 by\u0107 ignorowane lub \u017ale interpretowane. Badacze podejrzewaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce pr\u00f3by laboratoryjnego skonstruowania uk\u0142adu porostowego z odpowiedniego sk\u0105din\u0105d zestawu grzyb\u00f3w i glon\u00f3w nie udawa\u0142y si\u0119 z racji braku trzeciego elementu. Je\u017celi to wszystko potwierdzi si\u0119 w dalszych badaniach, lichenologi\u0119 czeka ma\u0142a rewolucja.<\/p>\n

Piotr Panek<\/strong>
\nfot.\u00a0Millifolium (Wikimedia Commons), licencja CC BY-SA 3.0<\/a><\/em><\/p>\n

\"ResearchBlogging.org\"<\/a><\/span>
\nSpribille, T., Tuovinen, V., Resl, P., Vanderpool, D., Wolinski, H., Aime, M., Schneider, K., Stabentheiner, E., Toome-Heller, M., Thor, G., Mayrhofer, H., Johannesson, H., & McCutcheon, J. (2016). Basidiomycete yeasts in the cortex of ascomycete macrolichens Science, 353<\/span> (6298), 488-492 DOI: 10.1126\/science.aaf8287<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Od kiedy ju\u017c w XIX w. odkryto, \u017ce porosty to nie takie dziwne ro\u015bliny mchopodobne, tylko symbiotyczny uk\u0142ad grzyb\u00f3w i jednokom\u00f3rkowych glon\u00f3w, s\u0105 one najbardziej sztandarowym przyk\u0142adem mutualizmu, czyli symbiozy korzystnej dla obu uczestnik\u00f3w i niezb\u0119dnej do ich w\u0142a\u015bciwego funkcjonowania.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,54,2,43,6,65],"tags":[221,84,85,1257,252],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5206"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5206"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5206\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10256,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5206\/revisions\/10256"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5206"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5206"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5206"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}