{"id":5305,"date":"2016-10-23T21:33:12","date_gmt":"2016-10-23T19:33:12","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=5305"},"modified":"2019-04-21T21:22:07","modified_gmt":"2019-04-21T19:22:07","slug":"ale-co-to-za-zycie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2016\/10\/23\/ale-co-to-za-zycie\/","title":{"rendered":"Ale co to za \u017cycie"},"content":{"rendered":"

\"Ernst_St\u00f6hr,_Vampir,_1899\"Od kilku dni wiadomo, dlaczego pomidory trac\u0105 smak w lod\u00f3wce. Wszystkie serwisy popularnonaukowe ju\u017c o tym zd\u0105\u017cy\u0142y napisa\u0107, wi\u0119c nie b\u0119d\u0119 si\u0119 o tym rozpisywa\u0142. Wpis b\u0119dzie troch\u0119 nawi\u0105zywa\u0142 do nadchodz\u0105cych Zaduszek (lub, jak kto woli, Halloween).
\n
\nGdyby jednak kto\u015b przegapi\u0142 histori\u0119 o pomidorach, napisz\u0119 pokr\u00f3tce w czym rzecz: do\u015b\u0107 powszechn\u0105 jest wiedza, \u017ce pomidory nale\u017c\u0105 do tych produkt\u00f3w zieleniakowych, kt\u00f3re \u017ale znosz\u0105 przebywanie w lod\u00f3wce. Dot\u0105d podejrzewano, \u017ce mo\u017ce po sch\u0142odzeniu rozwijaj\u0105 si\u0119 w nich bakterie, kt\u00f3re przyspieszaj\u0105 psucie si\u0119 owoc\u00f3w pomidora. Ta hipoteza ma jednak s\u0142aby punkt polegaj\u0105cy na tym, \u017ce zjawisko to jest typowe raczej dla produkt\u00f3w przemro\u017conych, a nie przech\u0142odzonych. Zamro\u017cenie zatrzymuje rozw\u00f3j bakterii \u017cyj\u0105cych w materii organicznej, a rozmro\u017cenie wszystko resetuje i daje sygna\u0142 do masowego rozmna\u017cania. Na szalce mikrobiologicznej mo\u017cna zaobserwowa\u0107 wtedy wzrost populacji bakterii w tempie geometrycznym czy wyk\u0142adniczym. W pomidorze czy szynce to mo\u017ce niedok\u0142adnie jest tak samo modelowe, ale wzrost jest szybki i dlatego rozmro\u017cone produkty mo\u017cna przechowywa\u0107 kr\u00f3cej ni\u017c po prostu sch\u0142odzone.<\/p>\n

No a w\u0142a\u015bnie pomidorom do zepsucia smaku wystarczy sch\u0142odzenie. Przemro\u017cone mo\u017ce i szybciej gnij\u0105 czy ple\u015bniej\u0105, r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce kryszta\u0142ki lodu rozrywaj\u0105 b\u0142ony i \u015bciany kom\u00f3rkowe, u\u0142atwiaj\u0105c ich zainfekowanie, ale to jednak co innego. Sch\u0142odzone pomidory trac\u0105 smak, ale niekoniecznie zaraz gnij\u0105.<\/p>\n

Jaki\u015b czas temu badacze odkryli, \u017ce sch\u0142odzenie pomidor\u00f3w sprawia, \u017ce wydzielaj\u0105 one mniej lotnych substancji aromatycznych (aromatycznych w znaczeniu sensorycznym, a nie strukturalno-chemicznym). Po tym odkryciu spraw\u0119 zacz\u0119li dr\u0105\u017cy\u0107 i niedawno og\u0142osili, \u017ce przyczyn\u0105 tego zaprzestania wydzielania zapachu jest metylacja gen\u00f3w odpowiedzialnych za wytwarzanie jego no\u015bnik\u00f3w. Wra\u017cenie smaku jest tak naprawd\u0119 mieszanym wra\u017ceniem\u00a0\u0142\u0105cz\u0105cym zmys\u0142 smaku ze zmys\u0142em zapachu, a do pewnego stopnia te\u017c zmys\u0142\u00f3w czuciowych.<\/p>\n

Zatem utrata walor\u00f3w w zakresie zapachu sprawia, \u017ce pomidory trac\u0105 to, co potocznie si\u0119 okre\u015bla smakiem. Kluczowa tu jest d\u0142ugo\u015b\u0107 ch\u0142odzenia \u2013 dzie\u0144, a nawet trzy dni w lod\u00f3wce sprawiaj\u0105, \u017ce blokada gen\u00f3w zachodzi, ale jest odwracalna, po tygodniu jednak metylacja ju\u017c blokuje ekspresj\u0119 gen\u00f3w na sta\u0142e. Zatem tak naprawd\u0119 pomidor ma\u0142o aromatyczny na krzaku mo\u017ce wyda\u0107 si\u0119 ostatecznie bardziej smaczny od pomidora oryginalnie bardzo aromatycznego, je\u017celi ten drugi pole\u017ca\u0142 par\u0119 dni w ch\u0142odni. Kt\u00f3re pomidory \u0142atwiej spotka\u0107 w sklepie i dlaczego, chyba nie trzeba t\u0142umaczy\u0107.<\/p>\n

I tu jest to, na co chcia\u0142em zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119. M\u00f3wimy o wydzielaniu substancji zapachowych. O ekspresji gen\u00f3w. O ich metylacji. O blokowaniu i odblokowywaniu gen\u00f3w. W owocu pomidora zerwanym z ro\u015bliny macierzystej. A wi\u0119c w organie, wydawa\u0107 si\u0119 mo\u017ce, martwym.<\/p>\n

Nasz ssaczy antropocentryzm tak naprawd\u0119 s\u0142abo radzi sobie z – wydawa\u0107 by si\u0119 mog\u0142o – fundamentaln\u0105, wi\u0119c trywialn\u0105 opozycj\u0105 „\u017cywe” – „nie\u017cywe”. Gdy chcemy zje\u015b\u0107 szynk\u0119, ubijamy \u015bwini\u0119. Gdyby\u015bmy nawet jej nie ubili, tylko amputowali jej nog\u0119, raczej nie mamy w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce \u015bwinia jest \u017cywa, ale jej noga ju\u017c nie. A gdy chcemy zje\u015b\u0107 marchew? Wyrywamy j\u0105 z ziemi, obrywamy na\u0107 i… mo\u017cemy si\u0119 rozmy\u015bli\u0107 i wsadzi\u0107 korze\u0144 z \u0142odyg\u0105 i p\u0105czkami li\u015bci (ta g\u00f3rna cz\u0119\u015b\u0107 marchewki to ju\u017c wcale nie korze\u0144) z powrotem do ziemi. Ca\u0142kiem prawdopodobne, \u017ce z p\u0105czk\u00f3w wyrosn\u0105 nowe li\u015bcie, a marchew b\u0119dzie bez w\u0105tpienia \u017cywa.<\/p>\n

Marchew to ro\u015blina, a noga to jednak co innego. No ale co z nerk\u0105, kt\u00f3r\u0105 przeszczepiamy? Ci\u0119\u017cko o niej my\u015ble\u0107 jako o \u017cywym organie, tak jak o nerce wewn\u0105trz cia\u0142a. Ale nie spos\u00f3b te\u017c uzna\u0107, \u017ce jest tak naprawd\u0119 martwa i o\u017cywa po wszczepieniu w nowe cia\u0142o. Czy nerka le\u017c\u0105ca na stole sekcyjnym jest martwa, bo jej bliskim przeznaczeniem jest trumna lub krematorium, a le\u017c\u0105ca w naczyniu do przeszczepu jest \u017cywa, bo jej przeznaczeniem jest nowe cia\u0142o? Takie teleologiczne kryterium \u017cycia?<\/p>\n

Wewn\u0105trz owocu pomidora s\u0105 nasiona. O nich \u0142atwiej my\u015ble\u0107, \u017ce s\u0105 w stanie anabiozy, czyli \u017cycia utajonego. Teraz nie wida\u0107, \u017ce s\u0105 \u017cywe, ale kiedy\u015b zaczn\u0105 kie\u0142kowa\u0107. A co z reszt\u0105 owocu? Jej przeznaczeniem nie jest kie\u0142kowanie, tylko zgnicie lub po\u017carcie. W\u0142a\u015bnie to drugie jest ewolucyjnym celem (przy ca\u0142ym baga\u017cu zastrze\u017ce\u0144 o teleonomii, a nie teleologii ewolucji) istnienia owoc\u00f3w – by\u0107 zjedzonym i przeniesionym z niestrawionymi nasionami w miejsce odleg\u0142e od ro\u015bliny macierzystej. Zerwanie dojrza\u0142ego owocu nie jest dla ro\u015bliny strat\u0105 – jest krokiem w rozprzestrzenienie potomstwa. R\u00f3wnie\u017c zrzucenie poro\u017ca czy zjedzenie owocnika grzyba po wysypie zarodnik\u00f3w nie jest dla osobnika macierzystego wi\u0119kszym problemem (co nie znaczy, \u017ce nale\u017cy bezcelowo odr\u0105bywa\u0107 poro\u017ce czy zrywa\u0107 owocniki grzyb\u00f3w przed ich czasem).<\/p>\n

Jednak nie tylko nasiona s\u0105 \u017cywe. Jak wida\u0107, \u017cywe s\u0105 te\u017c ca\u0142e owoce, tak\u017ce po oddzieleniu od ro\u015bliny macierzystej. W\u0142a\u015bciwie s\u0105 bardziej \u017cywe, bo to nie jest \u017cycie utajone – ekspresja gen\u00f3w trwa na ca\u0142ego. \u017beby zwabi\u0107 potencjalny transport dla nasion, trzeba intensywnie pachnie\u0107. \u017beby intensywnie pachnie\u0107, dobrze, \u017ceby aromatyczne substancje by\u0142y wytwarzane na bie\u017c\u0105co – ca\u0142a aparatura \u017cywego organizmu musi pracowa\u0107. A mo\u017ce nieca\u0142a. Kom\u00f3rki ju\u017c nie musz\u0105 si\u0119 namna\u017ca\u0107. Dojrza\u0142y owoc jest troch\u0119 bytem jak z biologicznego \u017cartu o tym, \u017ce pe\u0142nej definicji organizmu \u017cywego, kt\u00f3ry ma metabolizowa\u0107, ale te\u017c si\u0119 rozmna\u017ca\u0107, nie spe\u0142niaj\u0105 mu\u0142y i mnisi. Im bardziej owoc pomidora jest martwy, tym mniejsze ma szanse na spe\u0142nienie swojej misji – ostatecznie sple\u015bnieje i zgnije, a grzyby i bakterie nie przetransportuj\u0105 nasion.<\/p>\n

Nie tylko organ odci\u0119ty od cia\u0142a zwierz\u0119cego jest przez jaki\u015b czas w jakim\u015b sensie \u017cywy. Tak\u017ce samo cia\u0142o zwierz\u0119ce po \u015bmierci osobniczej nie jest ca\u0142kiem martwe. Mit m\u00f3wi\u0105cy, \u017ce po \u015bmierci wci\u0105\u017c rosn\u0105 w\u0142osy i paznokcie, akurat wzi\u0105\u0142 si\u0119 st\u0105d, \u017ce sk\u00f3ra wysychaj\u0105c, zapada si\u0119, daj\u0105c z\u0142udzenie ich wzrostu, wi\u0119c nie to mam na my\u015bli. Ale mimo \u015bmierci osobnika jeszcze ca\u0142kiem wiele gen\u00f3w wci\u0105\u017c jest eksprymowanych (to rzadko stosowany w j\u0119zyku polskim imies\u0142\u00f3w pokrewny ekspresji).<\/p>\n

P\u00f3\u0142 roku temu blogosfer\u0119 popularnonaukow\u0105 zala\u0142a fala doniesie\u0144 o zwierz\u0119cych „genach zombie”. Okazuje si\u0119, \u017ce wiele gen\u00f3w nie tylko ulega ekspresji po \u015bmierci niejako si\u0142\u0105 rozp\u0119du. Ca\u0142kiem du\u017co dopiero po \u015bmierci zwi\u0119ksza swoj\u0105 ekspresj\u0119 – jedne po kilku, inne po kilkudziesi\u0119ciu godzinach. Na tyle dok\u0142adnie, \u017ce mo\u017cna szacowa\u0107 czas \u015bmierci osobnika na podstawie ich ekspresji. To jaki\u015b dziwny ostatni podryg cia\u0142a, kt\u00f3re w zasadzie ju\u017c nie \u017cyje i nie ma potencja\u0142u na dalsze \u017cycie, ale jeszcze wiele funkcji typowych dla \u017cycia wci\u0105\u017c u niego dzia\u0142a.<\/p>\n

Czyli jest to jakie\u015b \u017cycie, ale co to za \u017cycie?<\/p>\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n

ilustracja: Ernst St\u00f6hr, maj\u0105tkowe prawa autorskie wygas\u0142y<\/em>
\n\"ResearchBlogging.org\"<\/a><\/span><\/p>\n