{"id":5348,"date":"2016-12-14T20:38:34","date_gmt":"2016-12-14T19:38:34","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=5348"},"modified":"2016-12-14T21:23:14","modified_gmt":"2016-12-14T20:23:14","slug":"chuda-ryba","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2016\/12\/14\/chuda-ryba\/","title":{"rendered":"Chuda ryba"},"content":{"rendered":"

\"640px-kocka-kapr\"Nied\u0142ugo wigilia, kiedy – niezale\u017cnie od stosunku do zalece\u0144 ko\u015bcielnych – zapewne wielu czytelnik\u00f3w tego bloga b\u0119dzie je\u015b\u0107 ryby. Co na to hydrobiologia?
\n
\nZasadniczo dietetycy zalecaj\u0105 jedzenie ryb. Oczywi\u015bcie przy odpowiednim pomy\u015blunku mo\u017cna ca\u0142kiem zdrowo \u017cy\u0107 na diecie wegetaria\u0144skiej, a wbrew temu, co nieraz i profesjonalnym gastronomom si\u0119 wydaje, definicja wegetarianizmu wyklucza jedzenie ryb. (O tym, jak traktowa\u0107 trosk\u0119 o zbilansowan\u0105 diet\u0119 wegetarian wyra\u017can\u0105 przez ludzi, dla kt\u00f3rych g\u0142\u00f3wnym urozmaiceniem jad\u0142ospisu jest wymiana schabowego z mielonym, chyba nie musz\u0119 si\u0119 wypowiada\u0107). Niemniej wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi wegetarianami nie jest i ryby czasem jada.<\/p>\n

Na dietetyce znam si\u0119 s\u0142abo, ale wiem, \u017ce r\u00f3\u017cne t\u0142uszcze rybie w diecie si\u0119 przydaj\u0105. Nie chodzi mi jednak tu o magiczne w\u0142a\u015bciwo\u015bci np. tranu z rekina. S\u0105 reklamy m\u00f3wi\u0105ce, \u017ce preparaty z rekina maj\u0105 w\u0142a\u015bciwo\u015bci wr\u0119cz uzdrawiaj\u0105ce z nowotwor\u00f3w. Argument jest powalaj\u0105cy \u2013 rekiny rzekomo nie choruj\u0105 na nowotwory, wi\u0119c jedzenie ich cia\u0142 daje tak\u0105 sam\u0105 odporno\u015b\u0107.<\/p>\n

Po pierwsze \u2013 samo za\u0142o\u017cenie jest niespe\u0142nione \u2013 rekiny, jak wszystkie wielokom\u00f3rkowce, zapadaj\u0105 na nowotwory. Po drugie, nawet gdyby by\u0142y jako\u015b specjalnie odporne, to przekonanie, \u017ce ich zjedzenie co\u015b pomo\u017ce na ludzkie nowotwory, ma takie samo pod\u0142o\u017ce co przekonanie ludo\u017cerc\u00f3w, \u017ce zjedzenie wroga pozwala przej\u0105\u0107 jego dusz\u0119 czy cho\u0107by si\u0142\u0119.<\/p>\n

Zostawmy jednak egzotyczne rekiny i przejd\u017amy do naszych \u015bledzi czy dorszy. T\u0142uszcz rybi jest do\u015b\u0107 zdrowy. Jednak t\u0142uszcz rybi nie jest magiczny i obci\u0105\u017ca w\u0105trob\u0119, a jego nadmiar odk\u0142ada si\u0119 jak ka\u017cdy inny t\u0142uszcz. Jak ka\u017cdy inny t\u0142uszcz jest te\u017c dobrym rozpuszczalnikiem substancji organicznych. W t\u0142uszczach rozpuszczaj\u0105 si\u0119 w szczeg\u00f3lno\u015bci witaminy z grupy, kt\u00f3r\u0105 zgodnie z biochemicznym \u017cartem zebra\u0142 niejaki Adek. Niestety, rozpuszczaj\u0105 si\u0119 te\u017c polichlorowane bifenyle (PCB) i r\u00f3\u017cne inne substancje toksyczne.<\/p>\n

Badania wskazuj\u0105, \u017ce ba\u0142tyckie ryby miewaj\u0105 w swoich tkankach PCB w st\u0119\u017ceniach przekraczaj\u0105cych niekt\u00f3re normy. Ich rozmieszczenie nie jest r\u00f3wnomierne \u2013 wi\u0119cej takich substancji jest w\u0142a\u015bnie w tkance t\u0142uszczowej czy w\u0105trobie ni\u017c w mi\u0119\u015bniach. Im t\u0142ustsza ryba, tym wi\u0119cej toksycznych substancji gromadzi, st\u0105d dorsz jest bezpieczniejszy ni\u017c \u0142oso\u015b. Ba\u0142tyk jako morze typu \u015br\u00f3dziemnego w strefie o silnie rozwini\u0119tym rolnictwie i przemy\u015ble jest szczeg\u00f3lnie zasobny w toksyczne substancje pochodz\u0105ce z zanieczyszcze\u0144, ale i inne rejony nie s\u0105 od nich wolne. Nie bez znaczenia jest to, \u017ce hodowlane ryby z mniej zanieczyszczonego, bo rozcie\u0144czaj\u0105cego swoje wody wodami oceanu Morza P\u00f3\u0142nocnego, mog\u0105 by\u0107 karmione drobnymi rybami pochodz\u0105cymi z Ba\u0142tyku.<\/p>\n

Ryby gromadz\u0105 substancje, toksyczne i nie, przez ca\u0142e \u017cycie. Zatem nie tylko r\u00f3\u017cni si\u0119 to mi\u0119dzy gatunkami, ale w obr\u0119bie jednego gatunku ryby starsze maj\u0105 w tkance t\u0142uszczowej nagromadzone wi\u0119cej substancji ni\u017c m\u0142odsze. Zgodnie z zasad\u0105, \u017ce wiek ryby poznaje si\u0119 po oczach \u2013 im ryba starsza, tym oczy dalej od ogona, ryby du\u017ce maj\u0105 w t\u0142uszczu wy\u017csze st\u0119\u017cenie toksyn ni\u017c ich mali pobratymcy.<\/p>\n

\u017bart z wiekiem jest g\u0142\u0119bszy ni\u017c si\u0119 mo\u017ce na pierwszy rzut oka wydawa\u0107. U ps\u00f3w czy wr\u00f3bli to dzia\u0142a tylko do osi\u0105gni\u0119cia doros\u0142o\u015bci, po czym zwierz\u0119ta takie dalej si\u0119 starzej\u0105, ale ju\u017c nie rosn\u0105. Tymczasem ryby czy gady w zasadzie mog\u0105 rosn\u0105\u0107 w niesko\u0144czono\u015b\u0107. W praktyce tak si\u0119 nie dzieje – z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w. Jednym z nich s\u0105 zasady allometrii i wydajno\u015b\u0107 struktur. Dany typ serca mimo ro\u015bni\u0119cia z ca\u0142ym cia\u0142em mo\u017ce nie da\u0107 rady obs\u0142u\u017cy\u0107 pewnego jego rozmiaru. Tak samo dany typ skrzeli czy p\u0142uc.<\/p>\n

Zasady wzrostu organizm\u00f3w od kilkudziesi\u0119ciu lat bada m.in. Jan Koz\u0142owski<\/a> z UJ. Opr\u00f3cz fizjologicznych ogranicze\u0144 wzrostu bada on te\u017c ograniczenia ekologiczne. Jednym z powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych zwierz\u0119ta nie rosn\u0105 w niesko\u0144czono\u015b\u0107, jest to, \u017ce w trakcie rozwoju gin\u0105. Niby trywialne, ale w praktyce ma\u0142o uwzgl\u0119dniane.<\/p>\n

W najwi\u0119kszym uproszczeniu: ekologia populacyjna wyr\u00f3\u017cnia dwie g\u0142\u00f3wne strategie \u017cyciowe \u2013 nastawion\u0105 na rozr\u00f3d i nastawion\u0105 na przetrwanie. Idealnie by\u0142oby mie\u0107 jak najwi\u0119cej potomstwa, kt\u00f3re jak najd\u0142u\u017cej by prze\u017cy\u0142o. W praktyce tak si\u0119 nie udaje i jedne organizmy rozmna\u017caj\u0105 si\u0119 jak szalone, bo kt\u00f3re\u015b z licznych m\u0142odych przetrwaj\u0105, a inne rozmna\u017caj\u0105 si\u0119 skromnie, ale dbaj\u0105 o przetrwanie tego nielicznego potomstwa.<\/p>\n

W\u015br\u00f3d ryb obie strategie maj\u0105 swoich przedstawicieli, ale ta pierwsza ma wi\u0119kszy udzia\u0142. Zwykle ryby sk\u0142adaj\u0105 wiele jaj, kt\u00f3re ju\u017c na tym etapie s\u0105 dziesi\u0105tkowane. Nast\u0119pnie dziesi\u0105tkowane s\u0105 larwy i narybek. Do dojrza\u0142o\u015bci do\u017cywa niewiele. Populacje ryb jednak sobie daj\u0105 z tym rad\u0119. Wysoka \u015bmiertelno\u015b\u0107 m\u0142odych ryb jest wpisana w ich ewolucyjn\u0105 strategi\u0119 \u017cyciow\u0105. Wysoka \u015bmiertelno\u015b\u0107 doros\u0142ych ju\u017c mniej.<\/p>\n

A jakie s\u0105 zwyczaje jednego z najwa\u017cniejszych rybo\u017cerc\u00f3w – cz\u0142owieka? Ca\u0142kiem odwrotne. My\u015bliwy czy w\u0119dkarz raczej chce z\u0142owi\u0107 jak najwi\u0119kszego osobnika. Taaaka ryba jest bardziej cenionym trofeum ni\u017c ma\u0142a rybka.<\/strong><\/p>\n

Dotyczy to nie tylko ryb. W tradycji \u0142owieckiej pi\u0119tnowane s\u0105 przypadki polowania na m\u0142ode. Nie tylko w tradycji – s\u0105 odpowiednie przepisy. Wymiary ochronne ryb s\u0105 regulowane przez prawo unijne i polskie. Zatem tradycja i prawo nakazuj\u0105 oszcz\u0119dzanie ryb m\u0142odych, takich, kt\u00f3rych prawdopodobie\u0144stwo prze\u017cycia w naturze jest ma\u0142e, a pozyskiwanie ryb starszych, kt\u00f3re w naturze mia\u0142yby lepsze perspektywy.<\/p>\n

U wielu zwierz\u0105t o pewnej plastyczno\u015bci strategii \u017cyciowych, czy to rozwielitek, czy ryb, mo\u017ce nast\u0105pi\u0107 ich zmiana. Gdy rozwielitki \u017cyj\u0105 w stawie bezrybnym, rosn\u0105 d\u0142ugo i do rozrodu przyst\u0119puj\u0105 p\u00f3\u017ano. Gdy w ich ekosystemie s\u0105 ryby, kt\u00f3re wyjadaj\u0105 du\u017ce rozwielitki, dojrza\u0142o\u015b\u0107 osi\u0105gaj\u0105 szybciej, przy znacznie mniejszych rozmiarach. Ewolucja promuje szybkie inwestowanie w rozr\u00f3d kosztem w\u0142asnego wzrostu. Koszty te nie s\u0105 bagatelne – im mniejsza matka, tym mniej zaopatrzone jaja i s\u0142absze m\u0142ode. Podobnie dzieje si\u0119 u ryb. Dzisiejsze dorsze w Ba\u0142tyku s\u0105 wyra\u017anie mniejsze, ni\u017c by\u0142y kiedy\u015b.<\/p>\n

To wszystko bada Jan Koz\u0142owski, a za swoje badania, kt\u00f3re w wi\u0119kszej mierze polegaj\u0105 na matematycznych obliczeniach ni\u017c klasycznych biologicznych pomiarach, w\u0142a\u015bnie dosta\u0142 nagrod\u0119 Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, tzw. polskiego Nobla. Praktyczny wniosek z jego teorii ekologii ewolucyjnej pokrywa si\u0119 z wnioskami ekotoksykolog\u00f3w – nale\u017cy je\u015b\u0107 ryby m\u0142ode i ma\u0142e, a nie du\u017ce i stare. Czego sobie i czytelnikom nie tylko na \u015bwi\u0119ta \u017cycz\u0119.<\/p>\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n

fot. Wikipedysta Nador<\/a>, licencja<\/em> CC BY-SA 3.0<\/em><\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Nied\u0142ugo wigilia, kiedy – niezale\u017cnie od stosunku do zalece\u0144 ko\u015bcielnych – zapewne wielu czytelnik\u00f3w tego bloga b\u0119dzie je\u015b\u0107 ryby. Co na to hydrobiologia?<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,54,2,1,204],"tags":[83],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5348"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5348"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5348\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5358,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5348\/revisions\/5358"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5348"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5348"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5348"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}