![\"20170219_1616141\"](\"\/wp-content\/uploads\/2017\/04\/20170219_1616141-1024x813.jpg\")
Moje wpisy zahacza\u0142y do tej pory o nauk\u0119 w sprawach powa\u017cniejszych i b\u0142ahszych, ale dzi\u015b przedstawi\u0119 artyku\u0142 naukowy po\u015bwi\u0119cony najwa\u017cniejszemu zagadnieniu, jakie sobie jestem w stanie wyobrazi\u0107.
\n
\nBadania trwa\u0142y d\u0142ugo, ale wreszcie dwa lata temu ukaza\u0142 si\u0119 artyku\u0142 o panku, tudzie\u017c p\u00f3\u0142panku.<\/p>\n
Jak wiadomo, m\u0142ody panek wjecha\u0142 dwukonn\u0105 bryk\u0105 do Soplicowa. Czarownica z kolei szewczykowi Dratewce grozi\u0142a s\u0142owami: „Jak nie zrobisz do poranku, to ci, panku, urw\u0119 g\u0142ow\u0119 i gotowe!”. Samo to ju\u017c pokazuje wag\u0119 panka w polskiej kulturze, ale akurat tego nie badano.<\/p>\n
Z bada\u0144 natomiast wynika, \u017ce panek w polszczy\u017anie istnieje co najmniej od XVI wieku. \u00d3wczesny panek to w zasadzie by\u0142 pan, mo\u017ce nie od razu panisko, ale wci\u0105\u017c przedstawiciel szlachty. Z czasem jednak panek si\u0119 zacz\u0105\u0142 degradowa\u0107. W s\u0142owniku Lindego i podobnych to ju\u017c raczej przedstawiciel ni\u017cszej szlachty, ale nieraz lubi\u0105cy si\u0119 pokaza\u0107. Wtedy te\u017c panka zacz\u0119to zr\u00f3wnywa\u0107 z p\u00f3\u0142pankiem czy wr\u0119cz niedopankiem.<\/p>\n
Taka degradacja nie jest w sumie niczym niezwyk\u0142ym. Do\u015b\u0107 wspomnie\u0107 kmiecia. Kiedy to poj\u0119cie pojawi\u0142o si\u0119 w polszczy\u017anie, by\u0142o adaptacj\u0105 s\u0142owa comes<\/em>. Komes by\u0142 w p\u00f3\u017anym cesarstwie rzymskim zarz\u0105dc\u0105 okr\u0119gu. W \u015bredniowieczu tytu\u0142 ten przys\u0142ugiwa\u0142 dworzanom, ale namiestnicy okr\u0119gu te\u017c go nosili. Ostatecznie s\u0142owo to we francuskim przekszta\u0142ci\u0142o si\u0119 w\u00a0comte<\/i>,\u00a0a w angielskim w count<\/em>. Czyli kmie\u0107 i wsp\u00f3\u0142czesny hrabia to w sumie bracia. Kmie\u0107 \u015bredniowieczny te\u017c m\u00f3g\u0142 zajmowa\u0107 si\u0119 rolnictwem, ale by\u0142 cz\u0142owiekiem wolnym, cho\u0107 za ziemi\u0119, kt\u00f3r\u0105 uprawia\u0142, p\u0142aci\u0142 czynsz. Z czasem pozycja pan\u00f3w feudalnych ros\u0142a, a kmieci spada\u0142a, czynsz zacz\u0105\u0142 by\u0107 zast\u0119powany pa\u0144szczyzn\u0105, a kmiot sta\u0142 si\u0119 okre\u015bleniem pogardliwym.<\/p>\n P\u00f3\u0142pankowie pocz\u0105tkowo byli, jak pankowie, drobniejsz\u0105 szlacht\u0105. Podobno zwykli jednak swojej drobnicy nie podkre\u015bla\u0107, a wr\u0119cz przeciwnie, zachowywali si\u0119, jakby byli wy\u017csz\u0105 szlacht\u0105. W sumie formalnie mieli racj\u0119, bo podzia\u0142 szlachty w Polsce na warstwy nie by\u0142 usankcjonowany prawnie.<\/p>\n Na pocz\u0105tku XX w. sprawy posz\u0142y dalej i p\u00f3\u0142pankami zacz\u0119to okre\u015bla\u0107 nie tylko szlacht\u0119, ale te\u017c osoby ni\u017cszego stanu, aspiruj\u0105ce do klas wy\u017cszych – mieszczan, bogatych ch\u0142op\u00f3w, zarz\u0105dc\u00f3w folwark\u00f3w. P\u00f3\u0142pankiem zwykle okre\u015blano takich, kt\u00f3rzy wykorzystywali swoj\u0105 pozycj\u0119 do wywy\u017cszania si\u0119 w my\u015bl zasady: „najwi\u0119ksza biada, gdy pan z dziada”. P\u00f3\u0142panek by\u0142 w sumie bliskoznaczny ku\u0142akowi. Z drugiej za\u015b strony zjawisko to musia\u0142o istnie\u0107 wcze\u015bniej, bo pierwszy znany z nazwiska\/przezwiska P\u00f3\u0142panek by\u0142 kmieciem \u017cyj\u0105cym w Wielkopolsce w 1493 roku, a wcze\u015bniej \u017cy\u0142 niejaki Po\u0142pan. R\u00f3wnie\u017c w tym czasie przezwisko Panek nadawano nie tylko szlachcie, ale i ch\u0142opom.<\/p>\n Nazwa pewnej grupy spo\u0142ecznej to jedno, nazwisko to drugie. Co ciekawe, nazwisko P\u00f3\u0142panek zanik\u0142o. Bywa stosowane jako przydomek w rodach \u0141api\u0144skich z Podlasia i Trzebiatowskich z Kaszub. Za to nazwisko\/przezwisko Panek, notowane od 1393 roku, ma si\u0119 nie\u017ale. Jest nas tak ko\u0142o trzynastu tysi\u0119cy. To mo\u017ce mniej ni\u017c Nowak\u00f3w, ale zdecydowanie wi\u0119cej ni\u017c nosicieli nazwiska Cyps albo Zyps. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie najwi\u0119cej Pank\u00f3w \u017cyje na po\u0142udniu Polski. Najwi\u0119cej w powiecie \u0142a\u0144cuckim, Krakowie i powiecie krotoszy\u0144skim.<\/p>\n Jest te\u017c ca\u0142kiem zauwa\u017calna populacja warszawska. I tym optymistycznym akcentem zako\u0144cz\u0119.<\/p>\n Piotr Panek<\/strong><\/p>\n fot. Piotr Panek, licencja CC BY-SA 4.0<\/a><\/em><\/p>\n Moje wpisy zahacza\u0142y do tej pory o nauk\u0119 w sprawach powa\u017cniejszych i b\u0142ahszych, ale dzi\u015b przedstawi\u0119 artyku\u0142 naukowy po\u015bwi\u0119cony najwa\u017cniejszemu zagadnieniu, jakie sobie jestem w stanie wyobrazi\u0107.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,47,65,135,28],"tags":[145],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5394"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5394"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5394\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5442,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5394\/revisions\/5442"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5394"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5394"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5394"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"ResearchBlogging.org\"](\"http:\/\/www.researchblogging.org\/public\/citation_icons\/rb2_large_gray.png\")
<\/a><\/span>
\nPiotr Z\u0142otkowski (2015). Kim by\u0142 p\u00f3\u0142panek? Analiza apelatywno-proprialna Annales Universitatis Mariae Curie-Sklodowska, sectio FF \u2013 Philologia, 33<\/span>, 95-105 : 10.17951\/ff.2015.33.95<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"