{"id":5396,"date":"2017-02-18T23:33:52","date_gmt":"2017-02-18T22:33:52","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=5396"},"modified":"2017-02-19T01:02:05","modified_gmt":"2017-02-19T00:02:05","slug":"stara-zelandia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2017\/02\/18\/stara-zelandia\/","title":{"rendered":"Stara Zelandia"},"content":{"rendered":"

\"kontynenty\"Nag\u0142\u00f3wki portali obiega informacja o nowo odkrytym kontynencie. Pojawiaj\u0105 si\u0119 komentarze, \u017ce gdyby powierzchni\u0119 Ziemi badano tak jak powierzchni\u0119 Marsa czy Ksi\u0119\u017cyca, ju\u017c dawno by\u0142oby to znane. Czy nowy kontynent, Zelandia, zrewolucjonizuje podr\u0119czniki, jak niedawno nowa kar\u0142owata planeta, Pluton? Wcale nie jestem pewien.
\n
\nJestem z pokolenia, kt\u00f3re mia\u0142o do danego przedmiotu szkolnego taki sam podr\u0119cznik we wszystkich szko\u0142ach w ca\u0142ym kraju. Z podr\u0119cznikami Pa\u0144stwowych Wydawnictw Szkolnych i Pedagogicznych kompatybilne by\u0142y atlasy Pa\u0144stwowego Przedsi\u0119biorstwa Wydawnictw Kartograficznych. W nich by\u0142y wymienione nast\u0119puj\u0105ce kontynenty: Europa, Azja, Afryka, Ameryka P\u00f3\u0142nocna, Ameryka Po\u0142udniowa, Australia (z Oceani\u0105) i Antarktyda. Koniec. Z podr\u0119cznikami si\u0119 nie dyskutowa\u0142o (przynajmniej z geograficznymi).<\/p>\n

\u017beby dowiedzie\u0107 si\u0119, \u017ce istniej\u0105 koncepcje \u0142\u0105czenia Ameryki Po\u0142udniowej z P\u00f3\u0142nocn\u0105 w jedn\u0105 Ameryk\u0119, czy Eurazji, trzeba by\u0142o si\u0119gn\u0105\u0107 poza podr\u0119czniki. Kojarz\u0119 te\u017c ksi\u0105\u017ck\u0119, w kt\u00f3rej autor dzieli\u0142 \u015bwiat na „kontynenty” kulturowe i stwierdzi\u0142, \u017ce Filipiny mo\u017ce i le\u017c\u0105 w Azji, ale tak naprawd\u0119 s\u0105 bardziej jak cz\u0119\u015b\u0107 Ameryki \u0141aci\u0144skiej.<\/p>\n

Dzi\u015b w szko\u0142ach s\u0105 r\u00f3\u017cne podr\u0119czniki, cho\u0107 wsp\u00f3lna podstawa programowa raczej nie pozwala na dowoln\u0105 kategoryzacj\u0119 kontynent\u00f3w. Ostatecznie matura jest wsp\u00f3lna i by\u0142oby b\u0142\u0119dem w sztuce pedagogicznej, gdyby na pytanie o liczb\u0119 kontynent\u00f3w by\u0142y r\u00f3\u017cne dopuszczalne odpowiedzi. Tw\u00f3rcy teleturniej\u00f3w te\u017c raczej nie byliby zadowoleni.<\/p>\n

Z drugiej jednak strony, ludzie, nawet nie znaj\u0105c podej\u015bcia innego ni\u017c z podstawowych podr\u0119cznik\u00f3w, otrzymuj\u0105 sprzeczne sygna\u0142y. W r\u00f3\u017cnych zawodach kontynentalnych Europa nagle okazuje si\u0119 si\u0119ga\u0107 Cypru, Izraela (ale ju\u017c otaczaj\u0105cych go kraj\u00f3w niekoniecznie), kraj\u00f3w kaukaskich, a nawet \u015brodkowoazjatyckich. Dotyczy to te\u017c Turcji, kt\u00f3rej zasadnicza cz\u0119\u015b\u0107 to przecie\u017c Azja Mniejsza, a wi\u0119c ten region, kt\u00f3ry by\u0142 najdawniej nazywany Azj\u0105.<\/p>\n

Zawody zawodami, podobnie jak przynale\u017cno\u015b\u0107 do struktur politycznych, jak Rada Europy – to do\u015b\u0107 jasne, \u017ce jest kwesti\u0105 umown\u0105. Wyst\u0119p Australii w konkursie Eurowizji nie w\u0142\u0105czy tego kraju do Europy. Ale geografia jest nauk\u0105 i tu powinno by\u0107 mniej umowno\u015bci, a decydowa\u0107 powinny go\u0142e fakty. Przecie\u017c wiadomo, \u017ce mi\u0119dzy Europ\u0105 a Ameryk\u0105 le\u017cy ocean, mi\u0119dzy Europ\u0105 a Afryk\u0105 – Morze \u015ar\u00f3dziemne. To jest konkret. A mi\u0119dzy Europ\u0105 a Azj\u0105?<\/p>\n

To ju\u017c tw\u00f3rcy koncepcji kontynent\u00f3w, staro\u017cytni Grecy, ustalili – Europ\u0119 od Azji oddziela morze Marmara i Morze Czarne. No i Morze Egejskie. A wyspy na tym morzu? Dla Grek\u00f3w by\u0142y zwi\u0105zane z kontynentaln\u0105 Grecj\u0105. Mo\u017cna wi\u0119c przyj\u0105\u0107, \u017ce wyspy s\u0105 europejskie. Dla mieszka\u0144c\u00f3w tego regionu, korzystaj\u0105cych z \u0142odzi r\u00f3wnie cz\u0119sto co z woz\u00f3w, te granice wcale nie by\u0142y takie zamkni\u0119te. Mieszkaj\u0105cy po drugiej stronie morza Frygijczycy byli bliscy kulturowo i j\u0119zykowo Grekom czy Trakom. Mit za\u0142o\u017cycielski Grek\u00f3w, czyli „Iliada”, opisuje bliskie zwi\u0105zki z le\u017c\u0105c\u0105 w Azji Troj\u0105. Trojanie niby byli odr\u0119bni od Achaj\u00f3w, ale mieli praktycznie tak\u0105 sam\u0105 kultur\u0119, t\u0119 sam\u0105 religi\u0119, a wojna wzi\u0119\u0142a si\u0119 z ich udzia\u0142u w greckim weselu. Ostatecznie te\u017c Grecy zasiedlili kawa\u0142ek Azji Mniejszej jeszcze przed podbojami Aleksandra Wielkiego i dopiero stosunkowo niedawne czystki etniczne i ustalenie granic mi\u0119dzy Grecj\u0105 a Turcj\u0105 zmusi\u0142y ich do jej opuszczenia.<\/p>\n

W zasadzie wi\u0119c granica mi\u0119dzy kontynentami jest granic\u0105 polityczn\u0105 – wyspy greckie s\u0105 europejskie, a tureckie azjatyckie. Mo\u017cna sobie wyobrazi\u0107 granic\u0119 \u015bci\u015ble geograficzn\u0105, np. wszystkie wyspy s\u0105 europejskie. Nie znam wybrze\u017ca Azji Mniejszej, ale gdyby by\u0142y na nim wyspy takie jak nasz Wolin, to by\u0142oby troch\u0119 dziwne (nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o gda\u0144skich Wyspie Sobieszewskiej czy Wis\u0142ouj\u015bciu).<\/p>\n

Granica l\u0105dowa mi\u0119dzy Europ\u0105 a Azj\u0105 jest jeszcze bardziej umowna. Nie ma przesmyku jak na Synaju czy w Panamie. Dla staro\u017cytnych granic\u0105 by\u0142 Don, pocz\u0105tkowo mo\u017ce nawet Dunaj, cho\u0107 mia\u0142o to niewielkie znaczenie, bo by\u0142y to tereny Scyt\u00f3w i Sarmat\u00f3w. Na Krymie istnia\u0142o co prawda greckoj\u0119zyczne pa\u0144stwo, ale skoro Grecy mieszkali po obu stronach Bosforu, to mogli podobnie ignorowa\u0107 granic\u0119 w Scytii. (Co ciekawe, dla Grek\u00f3w to rzeki by\u0142y g\u0142\u00f3wnymi granicami i Egipt le\u017ca\u0142 na dw\u00f3ch kontynentach, jako \u017ce granic\u0105 Azji i Afryki\/Libii cz\u0119sto nie by\u0142y przesmyk sueski i Morze Czerwone, tylko Nil).<\/p>\n

Dla nas ta granica to raczej Kaukaz i Ural. Brzmi dobrze, dop\u00f3ki nie wejdzie si\u0119 w szczeg\u00f3\u0142y. Linia ta mo\u017ce i\u015b\u0107 samym grzbietem, ale wtedy p\u00f3\u0142nocne i po\u0142udniowe stoki jednego grzbietu le\u017ca\u0142yby na r\u00f3\u017cnych kontynentach. Granica ta mo\u017ce wi\u0119c i\u015b\u0107 podn\u00f3\u017cem p\u00f3\u0142nocnym lub po\u0142udniowym. Mo\u017ce i\u015b\u0107 te\u017c inn\u0105 struktur\u0105 geologiczn\u0105 – istnieje wersja, gdzie granica te\u017c zaczyna si\u0119 u uj\u015bcia Donu, a potem kr\u00f3tk\u0105 lini\u0105 biegnie do Morza Kaspijskiego, tak \u017ce ca\u0142e przedkaukazie jest azjatyckie. A mo\u017ce wr\u00f3ci\u0107 do granic politycznych i do Europy w\u0142\u0105czy\u0107 Gruzj\u0119, Armeni\u0119 i Azerbejd\u017can, ale za to wy\u0142\u0105czy\u0107 ca\u0142y Kazachstan? W zale\u017cno\u015bci od decyzji najwy\u017cszym szczytem Europy b\u0119dzie alpejski Mont Blanc lub kaukaski Elbrus.<\/p>\n

Geografowie wiedz\u0105 wi\u0119c, \u017ce granice mi\u0119dzy kontynentami b\u0119d\u0105 tak czy inaczej umowne. Bariery geograficzne, jak g\u00f3ry czy doliny, istniej\u0105 obiektywnie i faktycznie, ale to, co zostanie uznane za granic\u0119, jest ju\u017c decyzj\u0105 porz\u0105dkow\u0105, arbitraln\u0105, a nie „naukow\u0105”. Mo\u017ce wi\u0119c geolodzy?<\/p>\n

Geolodzy, owszem, wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 r\u00f3\u017cne jednostki – p\u0142yty tektoniczne, kratony itp., ale niekoniecznie pokrywa si\u0119 to z kontynentami. Granica mi\u0119dzy Afryk\u0105 i Europ\u0105 nawet si\u0119 w miar\u0119 zgadza – odpowiednie p\u0142yty stykaj\u0105 si\u0119 pod Morzem \u015ar\u00f3dziemnym. Problem z Europ\u0105 i Azj\u0105 si\u0119 powtarza, bo jest wsp\u00f3lna p\u0142yta eurazjatycka.<\/p>\n

Opr\u00f3cz jednak wielkich p\u0142yt s\u0105 p\u0142yty mniejsze. Pewnie wi\u0119kszo\u015b\u0107 s\u0142ysza\u0142a o p\u0142ycie indyjskiej (deka\u0144skiej), kt\u00f3ra kiedy\u015b by\u0142a zwi\u0105zana z Afryk\u0105, Australi\u0105, Ameryk\u0105 Po\u0142udniow\u0105 i Antarktyd\u0105 w superkontynencie Gondwany, a teraz wciska si\u0119 pod p\u0142yt\u0119 eurazjatyck\u0105, wypychaj\u0105c w g\u00f3r\u0119 Tybet i Himalaje. Takich mniejszych p\u0142yt jest wi\u0119cej – filipi\u0144ska czy karaibska. Czasem p\u0142yty s\u0105 s\u0142abiej wyodr\u0119bnione i nie zawsze s\u0105 wyr\u00f3\u017cniane, jak somalijska czy madagaskarska.<\/p>\n

Granice p\u0142yt nie zawsze jednak odpowiadaj\u0105 granicom kontynent\u00f3w. Jaki\u015b czas temu kr\u0105\u017cy\u0142 w sieci film z nurkiem p\u0142ywaj\u0105cym „na granicy mi\u0119dzy Ameryk\u0105 a Europ\u0105”. By\u0142o to na Grzbiecie P\u00f3\u0142nocnoatlantyckim. Na dnie oceanu taka granica wygl\u0105da nie\u017ale. Tyle \u017ce ten grzbiet ci\u0105gnie si\u0119 dalej i w jednym miejscu wyrasta z niego Islandia. Gdyby poci\u0105gn\u0105\u0107 konsekwentnie tamto podej\u015bcie, Islandia powinna le\u017ce\u0107 na dw\u00f3ch kontynentach.<\/p>\n

Istnienie jednostek tektonicznych sprawia, \u017ce czasem m\u00f3wi si\u0119 o mikrokontynentach. Takim mikrokontynentem mog\u0105 by\u0107 Indie czy Madagaskar. Od jakiego\u015b czasu m\u00f3wi si\u0119 te\u017c o mikrokontynencie Zelandia obejmuj\u0105cym Now\u0105 Zelandi\u0119 czy Norfolk, kt\u00f3re w odr\u00f3\u017cnieniu od Nowej Gwinei i Tasmanii nie le\u017c\u0105 na tym samym szelfie kontynentalnym co Australia. Zelandia od tego kontynentu zacz\u0119\u0142a si\u0119 oddziela\u0107 jakie\u015b 60-80 milion\u00f3w lat temu.<\/p>\n

Ostatnia gor\u0105czka medialna wzi\u0119\u0142a si\u0119 st\u0105d, \u017ce w pi\u015bmie Ameryka\u0144skiego Towarzystwa Geologicznego ukaza\u0142 si\u0119 artyku\u0142 argumentuj\u0105cy za tym, \u017ceby Zelandii nie traktowa\u0107 jak najwi\u0119kszego mikrokontynentu, ale najmniejszy kontynent. Autorzy nie pisz\u0105, co wtedy z Oceani\u0105, kt\u00f3ra obecnie jest mniej lub bardziej \u0142\u0105czona z Australi\u0105. Ta publikacja zosta\u0142a przez media uznana za oficjalne stanowisko towarzystwa. Nawet gdyby tak by\u0142o, to jedno z towarzystw naukowych, cho\u0107by najbardziej uznane, jeszcze nie ma mocy narzuci\u0107 tej koncepcji wszystkim. By\u0107 mo\u017ce pojawi\u0105 si\u0119 argumenty, \u017ce skoro Zelandia mo\u017ce by\u0107 kontynentem, czemu nie Madagaskar? I tak dalej.<\/p>\n

Zatem dobrze jest zna\u0107 geologi\u0119 Ziemi i mie\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce Nowa Zelandia jest bardziej odr\u0119bna od Australii ni\u017c Nowa Gwinea, ale te\u017c wiedzie\u0107, \u017ce kwestie uznania czego\u015b za kontynent to bardziej domena pewnych um\u00f3w ni\u017c naukowych fakt\u00f3w.<\/p>\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n

PS Wiem, \u017ce niekt\u00f3rzy odr\u00f3\u017cniaj\u0105 kontynenty od cz\u0119\u015bci \u015bwiata, ale w powy\u017cszym tek\u015bcie to nie ma znaczenia.<\/p>\n

ilustracja: Zapisz obrazek jako ahgsfds<\/a>, licencja CC BY-SA 4.0<\/a><\/em><\/p>\n

\"ResearchBlogging.org\"<\/a><\/span>
\nMortimer, N., Campbell, H., Tulloch, A., King, P., Stagpoole, V., Wood, R., Rattenbury, M., Sutherland, R., Adams, C., Collot, J., & Seton, M. (2017). Zealandia: Earth\u2019s Hidden Continent GSA Today<\/span> DOI: 10.1130\/GSATG321A.1<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Nag\u0142\u00f3wki portali obiega informacja o nowo odkrytym kontynencie. Pojawiaj\u0105 si\u0119 komentarze, \u017ce gdyby powierzchni\u0119 Ziemi badano tak jak powierzchni\u0119 Marsa czy Ksi\u0119\u017cyca, ju\u017c dawno by\u0142oby to znane. Czy nowy kontynent, Zelandia, zrewolucjonizuje podr\u0119czniki, jak niedawno nowa kar\u0142owata planeta, Pluton? Wcale nie jestem pewien.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,4,65],"tags":[212],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5396"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5396"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5396\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5408,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5396\/revisions\/5408"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5396"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5396"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5396"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}