{"id":5622,"date":"2017-08-21T01:26:19","date_gmt":"2017-08-20T23:26:19","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=5622"},"modified":"2017-08-21T22:58:05","modified_gmt":"2017-08-21T20:58:05","slug":"spiskowe-teorie-tego-i-owego-a-nawet-wszystkiego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2017\/08\/21\/spiskowe-teorie-tego-i-owego-a-nawet-wszystkiego\/","title":{"rendered":"Spiskowe teorie tego i owego, a nawet wszystkiego"},"content":{"rendered":"

\"\"Czyta\u0142em ostatnio ksi\u0105\u017ck\u0119 „Psychologia my\u015blenia spiskowego” dr Moniki Grzesiak-Feldman z Katedry Psychologii Spo\u0142ecznej UW. O ile, jak to w psychologii, autorka interpretuje fakty z okre\u015blonego punktu widzenia, a opis pojedynczych poj\u0119\u0107 ci\u0119\u017cko zrozumie\u0107 w oderwaniu od szerszej teorii (jak to generalnie ma miejsce w psychologii, np. podej\u015bcie behawioralne jest w wielu miejscach sprzeczne z psychodynamicznym, a oba nie dogaduj\u0105 si\u0119 z gestalt), mo\u017cna si\u0119 z tej ksi\u0105\u017cki dowiedzie\u0107 wielu ciekawych rzeczy.
\n
\nTraktuje ona m.in. o teoriach spiskowych, czyli o pewnych pr\u00f3bach wyja\u015bnie\u0144 niezrozumia\u0142ych zdarze\u0144 (cz\u0119sto fakt\u00f3w spo\u0142ecznych, politycznych w skali makro, zazwyczaj negatywnych) poprzez aktywno\u015b\u0107 dzia\u0142aj\u0105cych w ukryciu grup. Oczywi\u015bcie wyja\u015bnienia te s\u0105 ca\u0142kowicie nieweryfikowalne.<\/p>\n

Teorie spiskowe nie pojawiaj\u0105 si\u0119 ot tak sobie, bez \u0142adu i sk\u0142adu. Niekt\u00f3rzy stwierdz\u0105 pewnie, \u017ce niekiedy pojawiaj\u0105 si\u0119 jak grzyby po deszczu, i w por\u00f3wnaniu tym jest wi\u0119cej prawdy, ni\u017c si\u0119 na pierwszy rzut oka wydaje. Ot\u00f3\u017c wiele owocnik\u00f3w grzyba wyrasta\u0107 mo\u017ce ze wsp\u00f3lnej grzybni (a te rekordowo i ca\u0142e hektary zajmowa\u0142y). Tak samo teorie spiskowe lubi\u0105 pojawia\u0107 si\u0119 razem u jednej osoby. Je\u015bli dana osoba wierzy w jedn\u0105 teori\u0119 spiskow\u0105, istnieje wi\u0119ksze prawdopodobie\u0144stwo, \u017ce uwierzy w kolejn\u0105, ni\u017c osoba \u017cadnej teorii spiskowej nieuznaj\u0105ca.<\/p>\n

Teorie spiskowe i stereotypy spiskowe (specyficzny rodzaj stereotypu: \u201eobca grupa \u017c\u0105dna w\u0142adzy [wstaw dowoln\u0105, np. \u017bydzi, geje, ekolodzy, i tak wszystkim przypisuje si\u0119 te same i wy\u0142\u0105cznie negatywne cechy] spiskuje, kieruj\u0105c si\u0119 wy\u0142\u0105cznie w\u0142asnym interesem i szkodz\u0105c innym\u201d) koreluj\u0105 ze sob\u0105. Wiara w spisek \u017byd\u00f3w wi\u0105\u017ce si\u0119 cz\u0119sto z tez\u0105 o celowym rozprzestrzenianiu wirusa \u015bwi\u0144skiej grypy, teoriami spiskowymi dotycz\u0105cymi zamach\u00f3w na ksi\u0119\u017cn\u0105 Dian\u0119 czy Kennedy\u2019ego. Dlaczego?<\/p>\n

Ot\u00f3\u017c pogl\u0105dy takie tworz\u0105 monologiczny system przekona\u0144. W przeciwie\u0144stwie do systemu dialogicznego, otwartego na dyskusj\u0119, uzgadnianie pogl\u0105d\u00f3w, konfrontowanie w\u0142asnych s\u0105d\u00f3w, system monologiczny zamyka si\u0119 na krytyk\u0119, nie uwzgl\u0119dnia pogl\u0105d\u00f3w innych ni\u017c wyznawany ani perspektyw innych os\u00f3b. Ma dostarcza\u0107 proste, automatyczne wyja\u015bnienie. \u017badnych alternatyw. Takimi w\u0142a\u015bnie prostymi wyja\u015bnieniami s\u0105 teorie spiskowe. Uwierzy\u0142e\u015b, \u017ce to rz\u0105d USA przeprowadzi\u0142 zamach na World Trade Center, uwierzysz, \u017ce rz\u0105d brytyjski odpowiada za zamach w Londynie. Jedna grupa mo\u017ce zbrodniczo dzia\u0142a\u0107 po cichu, mog\u0105 te\u017c inne. Ale gdzie\u017cby na tym ko\u0144czy\u0107, to my\u015blenie si\u0119ga dalej.<\/p>\n

Mamy przed sob\u0105 wrogi, niezrozumia\u0142y \u015bwiat. Oficjalnie podawane informacje mog\u0105 by\u0107 fa\u0142szywe. Nie mo\u017cna im ufa\u0107. Przecie\u017c to naiwno\u015b\u0107. Mo\u017ce by\u0107 zupe\u0142nie inaczej, na pewno<\/i> jest zupe\u0142nie inaczej. I tutaj ju\u017c metafora z grzybni\u0105 zawodzi. Z jednej grzybni borowik i kurka nie wyro\u015bnie. Natomiast przekonanie, jakoby ksi\u0119\u017cna Diana upozorowa\u0142a w\u0142asn\u0105 \u015bmier\u0107, by wie\u015b\u0107 dalej spokojne \u017cycie z ukochanym z dala od fotoreporter\u00f3w, wi\u0105\u017ce si\u0119 z przekonaniem, \u017ce zosta\u0142a zamordowana przez tajne s\u0142u\u017cby Zjednoczonego Kr\u00f3lestwa.<\/p>\n

Im bardziej cz\u0142owiek wierzy, \u017ce Usama ibn Ladin (taka jest podobnie\u017c oficjalna transkrypcja z arabskiego nazwiska s\u0142awnego terrorysty) by\u0142 martwy, jeszcze zanim przeprowadzono operacj\u0119 Tr\u00f3jz\u0105b Neptuna, tym bardziej sk\u0142onny jest uwierzy\u0107, \u017ce Saudyjczyk jeszcze \u017cyje i ukrywa si\u0119 gdzie\u015b po g\u00f3rach. Wiara w jedn\u0105 teori\u0119 spiskow\u0105 zwi\u0119ksza prawdopodobie\u0144stwo wiary w kolejn\u0105, nawet je\u015bli ta druga jest z ni\u0105 w oczywisty spos\u00f3b sprzeczna. Przecie\u017c na pewno<\/i> nie jest tak, jak si\u0119 to oficjalnie<\/i> podaje!<\/p>\n

Podobnie wykazano w badaniach, \u017ce zwolennicy teorii spiskowych ch\u0119tniej przyznaj\u0105 racj\u0119 s\u0105dom ca\u0142kowicie absurdalnym, wymy\u015blonym na poczekaniu przez autor\u00f3w badania (naprawd\u0119 jeden z popularnych napoj\u00f3w energetycznych mia\u0142 powodowa\u0107 u szczur\u00f3w wyrastanie skrzyde\u0142? Lito\u015bci\u2026).<\/p>\n

Pr\u00f3cz monologicznego systemu przekona\u0144 Grzesiak-Feldman opisuje zjawisko za pomoc\u0105 szeregu innych magicznie brzmi\u0105cych poj\u0119\u0107 (uk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 jednak w dosy\u0107 zgrabn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107). Oto istnieje og\u00f3lna orientacja spiskowa, a wi\u0119c sk\u0142onno\u015b\u0107 do przyjmowania teorii spiskowych po prostu, jakie by one nie by\u0142y, a zarazem rodzaj postawy (politycznej \u2013 pisze autorka) czy te\u017c mentalno\u015bci zwi\u0105zanej z gotowo\u015bci\u0105 do interpretacji fakt\u00f3w jako efekt\u00f3w spisk\u00f3w.<\/p>\n

Opinii publicznej si\u0119 nie informuje, politycy k\u0142ami\u0105, agencje rz\u0105dowe kontroluj\u0105 obywateli, a tajne i nierz\u0105dowe to ju\u017c kontroluj\u0105 wszystko, zreszt\u0105 to si\u0119 wszystko uk\u0142ada w jedna ca\u0142o\u015b\u0107<\/i>. Mo\u017cna to nawet zmierzy\u0107 specjaln\u0105 skal\u0105, podobnie jak paranoj\u0119 polityczn\u0105 \u2013 na \u015bwiecie panuje chaos spowodowany przez wrogie, pot\u0119\u017cne si\u0142y, kt\u00f3rych na pewno nie uda si\u0119 odkry\u0107<\/i> i tak dalej.<\/p>\n

Dalej mamy efekt wielkiej przyczyny \u2013 wielkie wydarzenia musz\u0105<\/i> by\u0107 wywo\u0142ane wielkim skutkiem. Na przyk\u0142ad Kennedy\u2019ego nie m\u00f3g\u0142 zabi\u0107 samotny terrorysta, zab\u00f3jstwo prezydenta wymaga zorganizowanej pracy wielu ludzi. Co innego, gdyby zamachowiec chybi\u0142 \u2013 wtedy znacznie wi\u0119cej badanych zgodzi\u0142oby si\u0119, \u017ce m\u00f3g\u0142 dzia\u0142a\u0107 sam (jak niby pozostaj\u0105ca w ukryciu grupa mia\u0142aby wp\u0142ywa\u0107 na jego celno\u015b\u0107, tego nie wyja\u015bniono \u2013 poprzez trzymanie kciuk\u00f3w?).<\/p>\n

Swoj\u0105 rol\u0119 odgrywa te\u017c efekt trzeciej osoby: wszyscy wok\u00f3\u0142 daj\u0105 si\u0119 sterowa\u0107, oczywi\u015bcie grupom realizuj\u0105cym swe straszne interesy, tylko ja potrafi\u0119 si\u0119 temu oprze\u0107<\/i>. W\u0142a\u015bnie: co jeszcze mo\u017cemy powiedzie\u0107 o tym ja<\/i>?<\/p>\n

To ja wierz\u0105ce w spiski ma pogl\u0105dy bardziej prawicowe i autorytarne ni\u017c osoby takie wyja\u015bnienia odrzucaj\u0105ce (okre\u015bla si\u0119 to poj\u0119ciem prawicowy autorytaryzm<\/i>), cz\u0119sto \u017cyje w napi\u0119ciu, poczuciu niepewno\u015bci, wr\u0119cz ambiwalencji co do otaczaj\u0105cego \u015bwiata (nie w znaczeniu objawu schizofrenii), cz\u0119sto dotyka go jaka\u015b deprywacja. Jak wytrzyma\u0107 takie \u017cycie? Trzeba<\/i> nada\u0107 temu jakie\u015b znaczenie, jaki\u015b sens. Co\u015b<\/i> musi to wszystko<\/i> powodowa\u0107. Brak istotnej statystycznie korelacji mi\u0119dzy objawami ca\u0142o\u015bciowych zaburze\u0144 rozwoju a stosowaniem tr\u00f3jsk\u0142adnikowej szczepionki atenuowanej MMR<\/i> brzmi s\u0142abo. Ilu z nas to zrozumie (czy ja to w og\u00f3le poprawnie napisa\u0142em?). Szczepionki wywo\u0142uj\u0105 autyzm<\/i> \u2013 mocne, \u0142atwe do zapami\u0119tania i jeszcze w nag\u0142\u00f3wku si\u0119 zmie\u015bci.<\/p>\n

I jak tu polemizowa\u0107 z tez\u0105, \u017ce nad Smole\u0144skiem Tusk z Putinem rozpylili sztuczn\u0105 mg\u0142\u0119, umie\u015bcili \u0142adunki wybuchowe w samolocie, kt\u00f3ry i tak by\u0142 sprowadzany przez kontroler\u00f3w na niew\u0142a\u015bciw\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119, tupolew rozpad\u0142 si\u0119 w powietrzu, dobito trzy osoby, kt\u00f3re prze\u017cy\u0142y zamach, a potem porwano pasa\u017cer\u00f3w, kt\u00f3rzy pracuj\u0105 ca\u0142y czas gdzie\u015b w kopalni w g\u0142\u0119bi Rosji?<\/p>\n

Co\u015b si\u0119 nie zgadza? Nie musi si\u0119 zgadza\u0107. Nie musi by\u0107 sp\u00f3jne, rozs\u0105dne, zgodne ze szczeg\u00f3\u0142ami. Jako kolejny pogl\u0105d wejdzie w sk\u0142ad monologicznego systemu przekona\u0144, kt\u00f3ry nie podlega konfrontacji z faktami, wa\u017ceniu racji, jakiejkolwiek dyskusji. Wielka katastrofa \u2013 musia\u0142a by\u0107 wielka przyczyna. Przyczyna, kt\u00f3ra musi tylko wyja\u015bnia\u0107.<\/p>\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n