{"id":5658,"date":"2017-09-11T20:39:50","date_gmt":"2017-09-11T18:39:50","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=5658"},"modified":"2017-09-12T16:29:02","modified_gmt":"2017-09-12T14:29:02","slug":"nad-rzekami-babilonu-i-niniwy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2017\/09\/11\/nad-rzekami-babilonu-i-niniwy\/","title":{"rendered":"Nad rzekami Babilonu i Niniwy"},"content":{"rendered":"

\"\"Pion humanistyczny naszego bloga ostatnio przycich\u0142, wi\u0119c spr\u00f3buj\u0119 stworzy\u0107 co\u015b w tej materii. Zajm\u0119 si\u0119 konkretnie kwesti\u0105 tzw. 10 zaginionych pokole\u0144 Izraela. Pokolenia<\/em> Izraela to chyba ostatni przyk\u0142ad tego archaizmu. Taka tradycja nazewnicza niby obowi\u0105zuje, ale chyba naturalniejsza jest forma wsp\u00f3\u0142czesna. Zatem b\u0119dzie o plemionach Izraelit\u00f3w.
\n
\nM\u00f3wi si\u0119, \u017ce poj\u0119cie narodu jako grupy stosunkowo jednolitej etnicznie, o wsp\u00f3lnym j\u0119zyku, kulturze i na dodatek tworz\u0105cej pa\u0144stwo jest stosunkowo \u015bwie\u017ce, ale w przypadku Izraelit\u00f3w w zasadzie si\u0119ga g\u0142\u0119bokiej staro\u017cytno\u015bci. Nawet je\u015bli mit za\u0142o\u017cycielski zwi\u0105zany z wyj\u015bciem z Egiptu do Palestyny gdzie\u015b oko\u0142o XIII wieku p.n.e. (czasy zbli\u017cone do wojny troja\u0144skiej) jest s\u0142abo umocowany w \u017ar\u00f3d\u0142ach historycznych, to bez w\u0105tpienia Izraelici na terenie Palestyny ok. tysi\u0105ca lat p.n.e. tworzyli jakie\u015b pa\u0144stwo wykraczaj\u0105ce ponad zasi\u0119g jednego plemienia czy miasta.<\/p>\n

Tradycja m\u00f3wi o dwunastu plemionach (co od szczeg\u00f3\u0142\u00f3w – to r\u00f3\u017cnie wyznaczanych), mniej lub bardziej poczuwaj\u0105cych si\u0119 do wsp\u00f3lnoty. W pewnym momencie pa\u0144stwo je jednocz\u0105ce (Saula, Dawida i Salomona) rozpad\u0142o si\u0119, ale nie na dwana\u015bcie pa\u0144stewek plemiennych, tylko na dwa. Na po\u0142udniu przy stolicy zjednoczonego Izraela, Jerozolimie, i ze star\u0105 dynasti\u0105 – powsta\u0142o pa\u0144stwo Judy, obejmuj\u0105ce ponadto plemi\u0119 Beniamina i by\u0107 mo\u017ce Symeona (kt\u00f3rego odr\u0119bno\u015b\u0107 wtedy ju\u017c chyba zanika\u0142a). Pozosta\u0142e plemiona utworzy\u0142y konkurencyjne pa\u0144stwo. Nazwy pochodz\u0105cej od najwi\u0119kszego z nich – Efraima – u\u017cywana si\u0119 rzadko. Przewa\u017ca po prostu Izrael.<\/p>\n

Samo plemi\u0119 Judy mog\u0142o by\u0107 liczne i zajmowa\u0107 stosunkowo du\u017ce terytorium – na tyle, \u017ceby tworzy\u0107 samodzielne pa\u0144stwo, ale dziesi\u0119\u0107 (sprawa z liczeniem jest nieoczywista, ale teraz mniejsza z tym) p\u00f3\u0142nocnych plemion ostatecznie\u00a0przewa\u017ca\u0142o i liczebnie, i terytorialnie. Ich pa\u0144stwo\u00a0by\u0142o w przybli\u017ceniu dwa razy wi\u0119ksze (cho\u0107 bywa\u0142o bardziej okrawane przez s\u0105siad\u00f3w), a na dodatek g\u0119\u015bciej zaludnione. Mia\u0142o natomiast pecha do bardziej ekspansywnych s\u0105siad\u00f3w. Pa\u0144stwo judzkie\u00a0mia\u0142o oczywi\u015bcie s\u0105siad\u00f3w \u017c\u0105dnych \u0142up\u00f3w i bardzo szybko utraci\u0142o kontrol\u0119 nad plemionami podbitymi przez Dawida i Salomona, ale nie mia\u0142o s\u0105siad\u00f3w o ambicjach imperialnych. Inaczej pa\u0144stwo p\u00f3\u0142nocne, kt\u00f3re s\u0105siadowa\u0142o nie tylko z Fenicjanami, kt\u00f3rzy bardziej si\u0119 interesowali ekspansj\u0105 morsk\u0105, ale te\u017c z krajami Mezopotamii, dla kt\u00f3rych idea pa\u0144stwa ograniczonego do jednego narodu\/plemienia by\u0142a przestarza\u0142a. Od czasu do czasu o swoich dawnych wp\u0142ywach w Azji przypomina\u0142 sobie te\u017c Egipt, co musia\u0142o uderza\u0107 te\u017c w bli\u017csz\u0105 mu Jud\u0119, ale w\u0142a\u015bnie przez jej po\u0142o\u017cenie nieco na uboczu to pa\u0144stwo p\u00f3\u0142nocne by\u0142o bardziej strategicznym partnerem i j\u0119zyczkiem u wagi w rozgrywkach imperialnych Egiptu i kolejnych pa\u0144stw mezopotamskich.<\/p>\n

W pewnym momencie Asyria pod rz\u0105dami Tiglat-Pilesera III (pa\u0144stwo nowoasyryjskie) zwasalizowa\u0142a pa\u0144stwo p\u00f3\u0142nocne. Nie zadowoli\u0142a si\u0119 tym (i danin\u0105 w wysoko\u015bci tysi\u0105ca talent\u00f3w srebra) i wcieli\u0142a do imperium niema\u0142\u0105 jego cz\u0119\u015b\u0107.\u00a0Jednak sytuacja geopolityczna w tym miejscu zawsze by\u0142a gor\u0105ca i w pewnym momencie kr\u00f3l izraelski przesta\u0142 p\u0142aci\u0107 danin\u0119 Asyrii, sprzymierzaj\u0105c si\u0119 z Egiptem. W\u0142adcy Asyrii wbrew temu, co si\u0119 dzi\u015b cz\u0119sto uwa\u017ca, nie byli bezlitosnymi okrutnikami (przynajmniej nie wyj\u0105tkowo jak na \u00f3wczesne standardy), ale musieli zd\u0142awi\u0107 jawny bunt. Wojsko asyryjskie obleg\u0142o stolic\u0119 Izraela, Samari\u0119, i po kilku latach obl\u0119\u017cenia, w roku 722 lub 721 p.n.e., zaj\u0119\u0142o j\u0105 i zburzy\u0142o, wcielaj\u0105c do imperium reszt\u0119 pa\u0144stwa.<\/p>\n

Asyryjczycy na obszarach inkorporowanych do imperium prowadzili polityk\u0119 utrudniaj\u0105c\u0105 organizacj\u0119 bunt\u00f3w plemiennych, przesiedlaj\u0105c masy ludno\u015bci. W tym okresie dokonali oko\u0142o 150 takich akcji. Ich ca\u0142kowity rozmiar ci\u0119\u017cko oszacowa\u0107, bo w\u0142adcy bliskowschodni \u017cyczyli sobie, aby kronikarze wyolbrzymiali ich sukcesy do nierealistycznych rozmiar\u00f3w. St\u0105d liczby dzi\u015b podawane wahaj\u0105 si\u0119 od 150 do 600 tysi\u0119cy. Biblia m\u00f3wi o dw\u00f3ch deportacjach p\u00f3\u0142nocnych Izraelit\u00f3w (po zaj\u0119ciu p\u00f3\u0142nocy Izraela i po zaj\u0119ciu reszty) i to si\u0119 potwierdza w \u017ar\u00f3d\u0142ach asyryjskich, m\u00f3wi\u0105cych o ok. 40 tysi\u0105cach przesiedle\u0144c\u00f3w. Po upadku\u00a0pa\u0144stwa cz\u0119\u015b\u0107 Izraelit\u00f3w z p\u00f3\u0142nocy uciek\u0142a do Judy, mog\u0142o to by\u0107 nawet 20 tysi\u0119cy os\u00f3b. Jednak nadal, po uwzgl\u0119dnieniu nawet strat zwi\u0105zanych z wojn\u0105 (w tym towarzysz\u0105cym im g\u0142odem i chorobami), na miejscu pozosta\u0142a co najmniej po\u0142owa mieszka\u0144c\u00f3w. Asyryjczycy zburzon\u0105 Samari\u0119 odbudowali jako o\u015brodek w\u0142asnej w\u0142adzy, a na miejsce deportowanych Izraelit\u00f3w przesiedlili podbitych troch\u0119 wcze\u015bniej Babilo\u0144czyk\u00f3w i innych.<\/p>\n

Zatem podbity obszar nie sta\u0142 si\u0119 pustyni\u0105 osadnicz\u0105. Ludno\u015b\u0107 miejscowa i nap\u0142ywowa zacz\u0119\u0142y si\u0119 miesza\u0107, \u0142\u0105cz\u0105c kultur\u0119 i religi\u0119. Nie by\u0142y one zreszt\u0105 a\u017c tak odleg\u0142e. Asyryjczycy przesiedlali ludno\u015b\u0107, ale jej nie eksterminowali (poza oczywist\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 karn\u0105). By\u0142a to cywilizacja w du\u017cej mierze rolnicza i rzemie\u015blnicza. Je\u017celi jest si\u0119 plemieniem pasterzy, do dogl\u0105dania trz\u00f3d wystarczy niewiele os\u00f3b. Mo\u017cna wtedy, zajmuj\u0105c nowe terytorium, wyr\u017cn\u0105\u0107 w pie\u0144 mieszka\u0144c\u00f3w. Je\u017celi chce si\u0119 uprawia\u0107 rol\u0119, wytwarza\u0107 towary na handel i rekrutowa\u0107 \u017co\u0142nierzy, nale\u017cy z\u0142ama\u0107 podbit\u0105 ludno\u015b\u0107, ale si\u0119 jej nie pozbywa\u0107. Izraelici byli ewenementem ze swoim monoteizmem i zwalczali kulty podbitych plemion i miast, ale Asyryjczycy nie mieli szczeg\u00f3lnych opor\u00f3w przed obcymi kultami i zaakceptowali bez problemu, \u017ce poszczeg\u00f3lne spo\u0142eczno\u015bci maj\u0105 swoje lokalne b\u00f3stwa. Uznali, \u017ce nie tylko Izraelici mog\u0105 zachowa\u0107 wiar\u0119 w Jahwe, ale w zasadzie, skoro to lokalny b\u00f3g, to powinni go czci\u0107 i osiedleni tu Babilo\u0144czycy. Nie oznacza\u0142o to jednak, ze osiedle\u0144cy porzucili stare lokalne b\u00f3stwa. Po prostu w\u0142\u0105czyli Jahwe do swojego panteonu. Izraelici (tak\u017ce z Judy) jeszcze w czasach swojej niepodleg\u0142o\u015bci mieli silniejsze lub s\u0142absze tendencje do kultu b\u00f3stw kananejskich, wi\u0119c pomijaj\u0105c co bardziej ortodoksyjnych, nie by\u0142o to problemem. W ten spos\u00f3b powsta\u0142 mieszany lud Samarytan. Dla Izraelit\u00f3w z Judy sta\u0142 si\u0119 on jednak symbolem zdrady, a jak uwolnienie z niewoli egipskiej\u00a0i porzucenie tamtejszych kult\u00f3w na rzecz monoteizmu by\u0142o mitem za\u0142o\u017cycielskim narodu Izraelit\u00f3w, tak popadni\u0119cie w niewol\u0119 asyryjsk\u0105 sta\u0142o si\u0119 znakiem Bo\u017cej kary. To wzmocni\u0142o tendencje izolacjonistyczne i da\u0142o zacz\u0105tki mitowi za\u0142o\u017cycielskiemu narodu mniejszego, czyli \u017byd\u00f3w.<\/p>\n

Swoj\u0105 drog\u0105 nazwa ma ciekaw\u0105 genez\u0119, bo do j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich musia\u0142a z greko-\u0142aciny przej\u015b\u0107 za po\u015brednictwem j\u0119zyk\u00f3w retoroma\u0144skich, gdzie\u015b na styku italsko-s\u0142owia\u0144skim dzisiejszej Austrii lub S\u0142owenii. „J” tam przesz\u0142o w „\u017c” (podobnie „\u017cak” z „diakonos”), a „u” w „i\/y” (podobnie „krzy\u017c” z „crux”).<\/p>\n

No dobra. Izraelici, ca\u0142kiem liczni, kt\u00f3rzy pozostali w p\u00f3\u0142nocnej Palestynie, zmieszali si\u0119 z przybyszami z innych prowincji imperium asyryjskiego i stali Samarytanami, przyjmuj\u0105c lingua franca<\/em> imperium, j\u0119zyk aramejski. Ich potomkowie do dzi\u015b \u017cyj\u0105 jako niewielka grupa ni to \u017cydowska, ni to arabska. Jaka\u015b grupa uchod\u017ac\u00f3w zapewne zasymilowa\u0142a si\u0119 z Judejczykami. Co jednak z kilkudziesi\u0119cioma tysi\u0105cami Izraelit\u00f3w przesiedlonych do p\u00f3\u0142nocnej Mezopotamii i Medii? Zgodnie z tradycj\u0105 po prostu znikn\u0119li i sta\u0142o si\u0119 to prawie od razu. Rozp\u0142yn\u0119li si\u0119 w\u015br\u00f3d wieloetnicznego spo\u0142ecze\u0144stwa imperium. Ich dziedzictwo uleg\u0142o zaprzepaszczeniu, a jedynymi spadkobiercami tradycji staro\u017cytnego Izraela pozostali Judejczycy\/\u017bydzi, kt\u00f3rzy (uprzedzam fakty) po powrocie z niewoli babilo\u0144skiej zasiedlili nie tylko Jud\u0119, ale te\u017c Galile\u0119.<\/p>\n

Tak si\u0119 w sumie sta\u0142o z p\u00f3\u0142nocnymi Izraelitami pozosta\u0142ymi w ojczy\u017anie, wi\u0119c nie jest nieprawdopodobne. Jednak dla wielu, zw\u0142aszcza wierz\u0105cych \u017cyd\u00f3w, taka interpretacja jest zbyt niepokoj\u0105ca. Mo\u017ce i B\u00f3g ukara\u0142 tak te plemiona, ale przecie\u017c plemi\u0119 Judy te\u017c nie zawsze by\u0142o Mu stuprocentowo wierne, a przetrwa\u0142o. A w ko\u0144cu plemiona p\u00f3\u0142nocne wyda\u0142y wielu prorok\u00f3w, z Eliaszem na czele, wi\u0119c ich dziedzictwo w kontek\u015bcie kszta\u0142towania judaizmu by\u0142o nie byle jakie. St\u0105d pojawi\u0142y si\u0119 pomys\u0142y, \u017ce plemiona te opu\u015bci\u0142y Asyri\u0119 i osiedli\u0142y si\u0119 gdzie indziej, kultywuj\u0105c tradycj\u0119 przodk\u00f3w. Pomys\u0142y, gdzie to mo\u017ce by\u0107, obejmuj\u0105 ca\u0142y \u015bwiat, mo\u017ce z wyj\u0105tkiem Australii i Antarktydy (w Europie w sumie te\u017c chyba by si\u0119 je wcze\u015bniej odkry\u0142o, wi\u0119c te\u017c raczej nie wchodzi w gr\u0119). Co wi\u0119cej, czasem zdarza si\u0119, \u017ce gdzie\u015b w Azji czy Afryce jaka\u015b spo\u0142eczno\u015b\u0107 przyznaje si\u0119 do bycia potomkami Izraelit\u00f3w, co by potwierdza\u0142o t\u0119 tez\u0119.<\/p>\n

Tak wi\u0119c jest wizja tradycyjna (pesymistyczna) i nieortodoksyjna (nieco fantastyczna). Ale jest te\u017c trzecia mo\u017cliwo\u015b\u0107<\/a>, kt\u00f3r\u0105 proponuje biblista Waldemar Chrostowski. Jego zdaniem b\u0142yskawiczne znikni\u0119cie (eksterminacja czy asymilacja) takiej masy ludno\u015bci o silnej to\u017csamo\u015bci narodowo-religijnej jest nieprawdopodobne. Du\u017co bardziej prawdopodobne jest, \u017ce utworzy\u0142a w Asyrii now\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 kultywuj\u0105c\u0105 tradycj\u0119 w nowych warunkach. Sprzyja\u0107 temu mog\u0142o to, \u017ce nie\u00a0zosta\u0142a rozrzucona zupe\u0142nie losowo po ca\u0142ym pa\u0144stwie. Archeologia wskazuje, \u017ce w niekt\u00f3rych regionach Asyrii w tym czasie zanik\u0142a hodowla \u015bwi\u0144. Asyryjskie \u017ar\u00f3d\u0142a nie m\u00f3wi\u0105 o wyt\u0119pieniu akurat tej grupy plemion, za to w\u015br\u00f3d imion dow\u00f3dc\u00f3w wojskowych czy innych os\u00f3b o wysokiej pozycji spo\u0142ecznej pojawiaj\u0105 si\u0119 izraelickie. Najwyra\u017aniej Izraelici nie prowokowali w\u0142adz do represji, a wr\u0119cz w\u0142\u0105czyli si\u0119 w rozw\u00f3j imperium. Z kolei mimo narastaj\u0105cej niech\u0119ci Samarytan i Judejczyk\u00f3w ci drudzy wci\u0105\u017c w czasie pr\u00f3b odnowienia religii postrzegali s\u0105siad\u00f3w z p\u00f3\u0142nocy jako pobratymc\u00f3w.<\/p>\n

Jak pisa\u0142em, sytuacja geopolityczna w tym regionie by\u0142a dynamiczna i po oko\u0142o\u00a0stu latach Babilo\u0144czycy (w\u00f3wczas reprezentowani przez Chaldejczyk\u00f3w) odzyskali niepodleg\u0142o\u015b\u0107, a nied\u0142ugo potem sami podbili Asyri\u0119. Nieco wcze\u015bniej\u00a0Egipt, cz\u0119\u015bciowo kontrolowany przez Asyryjczyk\u00f3w, te\u017c zacz\u0105\u0142 wychodzi\u0107 z chaosu i r\u00f3wnie\u017c zacz\u0105\u0142 si\u0119 zwraca\u0107 przeciwko Asyrii. W tej sytuacji lawirowanie Judy nie mog\u0142o trwa\u0107 d\u0142ugo i ostatecznie pa\u0144stwo (nowo) babilo\u0144skie zaj\u0119\u0142o\u00a0nie tylko p\u00f3\u0142nocn\u0105 Palestyn\u0119 po Asyryjczykach, ale te\u017c podbi\u0142o Jud\u0119, a cz\u0119\u015b\u0107 jej mieszka\u0144c\u00f3w (kilka do dziesi\u0119ciu tysi\u0119cy) deportowa\u0142o do Mezopotamii. Z relacji biblijnej wynika, jakby by\u0142a to ci\u0119\u017cka niewola i przesiedlenie w niego\u015bcinn\u0105 krain\u0119. Jednak gdy po kolejnych kilkudziesi\u0119ciu latach nowi w\u0142adcy Mezopotamii, Persowie pozwolili Judejczykom\/\u017bydom wr\u00f3ci\u0107 do Palestyny, wcale nie wszyscy z tego skorzystali. Najwyra\u017aniej zd\u0105\u017cyli si\u0119 w nowej rzeczywisto\u015bci urz\u0105dzi\u0107.<\/p>\n

Zdaniem Chrostowskiego to urz\u0105dzenie si\u0119 w do\u015b\u0107 szybkim czasie by\u0142o mo\u017cliwe dzi\u0119ki temu, \u017ce na miejscu ju\u017c istnia\u0142a nie\u017ale urz\u0105dzona diaspora ich pobratymc\u00f3w. Z jednej strony Biblia, relacjonuj\u0105c ten okres, m\u00f3wi tylko o losach \u017byd\u00f3w, ale opisy dzia\u0142ania ich przyw\u00f3dc\u00f3w wskazuj\u0105, \u017ce najwyra\u017aniej poczuwali si\u0119 do podtrzymania tradycji ca\u0142ego narodu Izraelit\u00f3w. Niewola babilo\u0144ska jest uwa\u017cana przez religioznawc\u00f3w za kluczowy okres kszta\u0142towania judaizmu. Izraelici zostali odci\u0119ci od \u015bwi\u0119tego miasta Jerozolimy i oczywi\u015bcie oczekiwali powrotu do niej, ale jednocze\u015bnie musieli nauczy\u0107 si\u0119 kultywowa\u0107 religi\u0119 bez dost\u0119pu do g\u0142\u00f3wnej \u015bwi\u0105tyni. Tak samo mieli Izraelici z p\u00f3\u0142nocy, kt\u00f3rzy ju\u017c wcze\u015bniej uznali, \u017ce rola \u015bwi\u0105tyni jerozolimskiej nie jest a\u017c tak wa\u017cna i wybudowali w\u0142asne. W czasie niewoli babilo\u0144skiej lub nied\u0142ugo po niej ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 podstawa \u017cydowskiej Biblii, a przynajmniej Tory, czyli Pi\u0119cioksi\u0119gu i instytucje religijne. Prorok niewoli babilo\u0144skiej, Ezechiel, przemawia\u0142 najwyra\u017aniej do spadkobierc\u00f3w ca\u0142ej tradycji, wspominaj\u0105c i Jerozolim\u0119, i Samari\u0119.<\/p>\n

Ponadto w Ezechielowej wizji raju s\u0105 oczywiste nawi\u0105zania do mit\u00f3w mezopotamskich. Nikt temu nie zaprzecza, cho\u0107 mo\u017ce r\u00f3\u017cnie to interpretowa\u0107. Jednak o ile wi\u0119kszo\u015bci ta wiedza wystarcza, o tyle Chrostowski, kt\u00f3ry w analizie Ksi\u0119gi Ezechiela si\u0119 specjalizuje, twierdzi, \u017ce s\u0105 to wyra\u017ane nawi\u0105zania do asyryjskiej wersji mitologii, kt\u00f3rej \u017bydzi osiedleni w Babilonii pod rz\u0105dami Chaldejczyk\u00f3w nie powinni zna\u0107. W przeciwie\u0144stwie do Izraelit\u00f3w p\u00f3\u0142nocnych, kt\u00f3rzy z mitami asyryjskimi zetkn\u0119li si\u0119 sto lat wcze\u015bniej. Redaktorzy Biblii r\u00f3wnie\u017c ochoczo przyj\u0119li pisma prorok\u00f3w z p\u00f3\u0142nocy, nie tylko opisuj\u0105ce Eliasza i Elizeusza, jednych z najwa\u017cniejszych prorok\u00f3w, ale r\u00f3wnie\u017c kolejnych. W tym Ksi\u0119g\u0119 Jonasza, kt\u00f3rej bohater najpierw udaje si\u0119 na morze, jakby by\u0142 jakim\u015b Fenicjaninem, a nie Izraelit\u0105, a potem nawraca Niniw\u0119, czyli stolic\u0119 Asyrii.<\/p>\n

Swoj\u0105 drog\u0105 niech\u0119\u0107 Izraelit\u00f3w do morza by\u0142a bardzo silna. Wed\u0142ug jednej z interpretacji<\/a> (Roberta Luystera) historia o przej\u015bciu przez Morze Trzcin (w Septuagincie nie wiedzie\u0107 czemu przet\u0142umaczone jako Morze Czerwone), czyli pasmo mokrade\u0142 na wsch\u00f3d od delty Nilu i zatopienie w nim wojsk egipskich jest reminescencj\u0105 mezopotamskiego mitu o Marduku pokonuj\u0105cym Tiamat. W ka\u017cdym razie nawet bagna i jeziora dla Izraelit\u00f3w by\u0142y synonimem piek\u0142a, a co dopiero wielkie morze. Zreszt\u0105 maj\u0105c pod nosem Morze Martwe, mo\u017cna mie\u0107 rzeczywi\u015bcie nie najlepsze skojarzenia z du\u017cymi zbiornikami wodnymi.<\/p>\n

Zatem zdaniem Chrostowskiego Biblia jest pisana z perspektywy \u017byd\u00f3w i to w nich postrzega spadkobierc\u00f3w tradycji Izraela, ignoruj\u0105c pozosta\u0142e plemiona, ale tak naprawd\u0119 przejmuje wiele tradycji w\u0142a\u015bnie\u00a0tych pozosta\u0142ych plemion. Co wi\u0119cej, cho\u0107 grupa mieszka\u0144c\u00f3w Judy, kt\u00f3r\u0105 deportowano do Babilonii, by\u0142a mniejszo\u015bci\u0105 plemienia, a z tej grupy do Palestyny powr\u00f3ci\u0142 jedynie kolejny wycinek, to w\u0142a\u015bnie ta nieliczna grupa poczu\u0142a si\u0119 do jedynej w\u0142a\u015bciwej reprezentacji tradycji narodu i religii, marginalizuj\u0105c tak\u017ce wsp\u00f3\u0142plemie\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy w Judzie pozostawali ca\u0142y czas. Wtedy te\u017c powsta\u0142a biblijna Ksi\u0119ga Kronik, o kt\u00f3rej nawet redaktorzy Biblii Tysi\u0105clecia pisz\u0105, \u017ce przedstawia histori\u0119 przefiltrowan\u0105 tak, aby podkre\u015bli\u0107 wspania\u0142o\u015b\u0107 judzkiej dynastii Dawidowej. Historia P\u00f3\u0142nocy zacz\u0119\u0142a by\u0107 ignorowana.<\/p>\n

Obie niewole sta\u0142y si\u0119 pocz\u0105tkiem tworzenia diaspory \u017cydowskiej. Jeszcze w trakcie wojen\u00a0Judy z Babiloni\u0105 powsta\u0142a kolonia \u017cydowska w egipskiej Elefantynie, kt\u00f3ra swoj\u0105 drog\u0105 utrzymywa\u0142a kontakty nie tylko z Jud\u0105, ale te\u017c z mieszka\u0144cami podbitej ju\u017c P\u00f3\u0142nocy. Ksi\u0119gi p\u00f3\u017anych prorok\u00f3w wskazuj\u0105, \u017ce \u017bydzi, ale te\u017c Izraelici p\u00f3\u0142nocni, poruszali si\u0119 do\u015b\u0107 sprawnie po terytoriach aktualnych bliskowschodnich imperi\u00f3w i w tych imperiach osi\u0105gali wysokie pozycje (oczywi\u015bcie w Biblii podkre\u015blano, \u017ce to w celu pomocy ziomkom). J\u0119zyk hebrajski sta\u0142 si\u0119 j\u0119zykiem liturgii, a wszyscy Izraelici przyj\u0119li za sw\u00f3j j\u0119zyk aramejski, nast\u0119pnie za\u015b w diasporze zacz\u0119li przyjmowa\u0107 j\u0119zyki lokalne oraz – po podbojach macedo\u0144skich – grecki.<\/p>\n

Z kolei w Palestynie z jednej strony \u017bydzi coraz silniej wprowadzali izolacjonizm i odcinali si\u0119 od nie-\u017byd\u00f3w, z drugiej – przyjmowali do swojej spo\u0142eczno\u015bci konwertyt\u00f3w, a izolacja by\u0142a na tyle nieszczelna, \u017ce ostatecznie kr\u00f3lem zosta\u0142 Herod Wielki, b\u0119d\u0105cy p\u00f3\u0142 Idumejczykiem, p\u00f3\u0142 Nabatejczykiem. W tym \u015bwietle przej\u0119cie przez diaspor\u0119 p\u00f3\u0142nocn\u0105 kultury \u017cydowskiej nie jest niemo\u017cliwe. Chrostowski uwa\u017ca, \u017ce prawdopodobnie diaspora ta niekoniecznie si\u0119 zasymilowa\u0142a z miejscowymi, a raczej przyj\u0119\u0142a za swoj\u0105 tradycj\u0119 \u017cydowsk\u0105, a potem wraz z \u017bydami pochodz\u0105cymi z Po\u0142udnia dzieli\u0142a te same losy, rozprzestrzeniaj\u0105c si\u0119 po imperium arabskim i Europie, tak\u017ce trafiaj\u0105c do Polski.<\/p>\n

Cho\u0107 deportacja Izraelit\u00f3w p\u00f3\u0142nocnych by\u0142a liczniejsza i mia\u0142a silniejsze skutki dla pozosta\u0142ych na miejscu (na Po\u0142udniu nie powsta\u0142 odpowiednik Samarytan), to niewola babilo\u0144ska sta\u0142a si\u0119 symbolem. Psalm 137 m\u00f3wi\u0105cy o lamencie nad rzekami Babilonu wszed\u0142 do popkultury tak, \u017ce bardziej ju\u017c chyba nie mo\u017cna, staj\u0105c si\u0119 przebojem dyskotekowym<\/a>. To nie jest a\u017c tak zaskakuj\u0105ce, je\u015bli si\u0119 pami\u0119ta, \u017ce piosenka Boney M w stylu disco jest kowerem piosenki Melodians w stylu ska<\/a>. Ska, a p\u00f3\u017aniej jego odmiana o wolniejszym rytmie, czyli reggae, by\u0142y muzyk\u0105 zwi\u0105zan\u0105 z ruchem rastafarian, czyli swoistej religii karaibskich Czarnych, dla kt\u00f3rych Babilon to symbol ucisku. Ucisku bardziej wymiernego, czyli bia\u0142ych kolonizator\u00f3w Karaib\u00f3w, kt\u00f3rzy sprowadzili tam czarnych niewolnik\u00f3w, i ucisku mentalnego.<\/p>\n

St\u0105d jednym z hymn\u00f3w tego ruchu sta\u0142a si\u0119 piosenka Boba Marleya, „Exodus”<\/a>, gdzie wyj\u015bcie z niewoli egipskiej jest uto\u017csamione z wyj\u015bciem z niewoli babilo\u0144skiej, a piosenka tak naprawd\u0119 jest wezwaniem do wyj\u015bcia ku nowej ideologii\/religii. Muzyka ska z nieco l\u017cejszym obci\u0105\u017ceniem ideologicznym rozkwit\u0142a r\u00f3wnie\u017c w\u015br\u00f3d jamajckich imigrant\u00f3w w Wielkiej Brytanii, zasilaj\u0105cych subkultur\u0119 skinhead\u00f3w. Skinheadzi z \u00f3wczesnej ods\u0142ony tego ruchu, zanim zrobili wolt\u0119 o 180 stopni, byli blisko z subkultur\u0105 punk, wi\u0119c symbol Babilonu sta\u0142 si\u0119 ikon\u0105 r\u00f3wnie\u017c w piosenkach<\/a> punkowych. W Polsce za\u015b pojawi\u0142 si\u0119 nie tylko w repertuarze punkowo-reggae’owego zespo\u0142u Izrael<\/a> czy p\u00f3\u017aniej ich na\u015bladowc\u00f3w<\/a>, ale te\u017c postpunkowego (i b\u0119d\u0105cego pod wp\u0142ywem z kolei \u015bwiadk\u00f3w Jehowy) w\u00f3wczas zespo\u0142u Kult<\/a>. Babilon, a nie Niniwa.<\/p>\n

Na marginesie warto zauwa\u017cy\u0107 pewne ciekawe aspekty, kt\u00f3re naprowadzi\u0142y Chrostowskiego na ten trop. Chocia\u017cby nawi\u0105zania bardziej do mit\u00f3w asyryjskich ni\u017c chaldejskich (cho\u0107 do chaldejskich korzeni Abrahama przecie\u017c Biblia si\u0119 odwo\u0142uje). Wielu osobom, zw\u0142aszcza domoros\u0142ym badaczom historii i religii, samo podobie\u0144stwo mit\u00f3w mezopotamskich i opis\u00f3w biblijnych wystarcza do snucia wywod\u00f3w o nieoryginalno\u015bci religii \u017cydowskiej, a w ostateczno\u015bci o jej zr\u00f3wnaniu z mitologiami, kt\u00f3re dzi\u015b uwa\u017cane s\u0105 przez wszystkich za fantastyczne. Laicy cz\u0119sto bior\u0105 jaki\u015b stary tekst i traktuj\u0105 go, jak by by\u0142 napisany wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie. Widz\u0105c ksi\u0119g\u0119 o wyodr\u0119bnionej strukturze, zak\u0142adaj\u0105, \u017ce napisa\u0142 j\u0105 jaki\u015b autor w danym miejscu i czasie. Tymczasem Biblia powstawa\u0142a przez setki, je\u015bli nie tysi\u0105ce lat, i sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na ni\u0105 r\u00f3\u017cne tradycje redakcyjne. W jednym z psalm\u00f3w w pierwszym wersie podawane jest autorstwo Dawida, a w ostatnim pro\u015bba o odbudow\u0119 mur\u00f3w Jerozolimy, mimo \u017ce te zburzono kilkaset lat po Dawidzie. W Ksi\u0119dze Rodzaju s\u0105 r\u00f3\u017cne opisy stworzenia cz\u0142owieka i r\u00f3\u017cne opisy potopu. Takie „wpadki” s\u0105 dla ekspert\u00f3w tak naprawd\u0119 bardzo cennym materia\u0142em do badania. Ale w\u0142a\u015bnie dla ekspert\u00f3w, kt\u00f3rzy z tego wysnuj\u0105 hipotezy – takie jak opisana wy\u017cej – a nie domoros\u0142ych badaczy, kt\u00f3rzy np. w kronice Wincentego Kad\u0142ubka nie odr\u00f3\u017cniaj\u0105 propagandowej fantazji i megalomanii od faktycznych relacji. P\u00f3\u017aniej bior\u0105 si\u0119 wizje prastarej Lechii walcz\u0105cej z Aleksandrem Macedo\u0144skim itp. fantazje.<\/p>\n

Dlatego nale\u017cy by\u0107 bardzo ostro\u017cnym i nie lekcewa\u017cy\u0107 fachowo\u015bci prawdziwych humanist\u00f3w. Pisz\u0105c ten wpis, te\u017c stara\u0142em si\u0119 trzyma\u0107 na wodzy ci\u0105goty do snucia wizji i zda\u0142em si\u0119 na autorytet specjalist\u00f3w w tej dziedzinie, kt\u00f3ra wydaje si\u0119 bardzo \u0142atwa do ogarni\u0119cia laikowi, a jest tak naprawd\u0119 nie mniej zawi\u0142a ni\u017c nauki przyrodnicze. W ko\u0144cu chocia\u017cby \u017ceby umie\u0107 wyszuka\u0107 arameizmy w Ksi\u0119dze Jonasza, trzeba zna\u0107 hebrajski i aramejski w stopniu bardziej ni\u017c podstawowym i zna\u0107 mechanizmy interakcji mi\u0119dzyj\u0119zykowych, a przecie\u017c nawet w staropolskich tekstach kto potrafi sam dobrze odr\u00f3\u017cni\u0107 wp\u0142ywy\u00a0ukrai\u0144skie od bia\u0142oruskich czy \u0142aci\u0144skie od w\u0142oskich? Zatem to, \u017ce humanistyka grzebie w \u015bwiecie ludzkim, nie znaczy, \u017ce ka\u017cdy bez przygotowania mo\u017ce prowadzi\u0107 humanistyczne wywody. To znaczy mo\u017ce, ale jest du\u017ca szansa, \u017ce b\u0119d\u0105 spekulacjami ma\u0142o umocowanymi w\u00a0faktach.<\/p>\n

Piotr Panek<\/strong>
\nilustracja – autor nieznany, prawdopodobnie\u00a0nie \u017cyje d\u0142u\u017cej ni\u017c 70 lat, wi\u0119c jego p\u0142askorze\u017aba jest w domenie publicznej (zdj\u0119cie wikipedysty Simonxag<\/a>)<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pion humanistyczny naszego bloga ostatnio przycich\u0142, wi\u0119c spr\u00f3buj\u0119 stworzy\u0107 co\u015b w tej materii. Zajm\u0119 si\u0119 konkretnie kwesti\u0105 tzw. 10 zaginionych pokole\u0144 Izraela. Pokolenia Izraela to chyba ostatni przyk\u0142ad tego archaizmu. Taka tradycja nazewnicza niby obowi\u0105zuje, ale chyba naturalniejsza jest forma wsp\u00f3\u0142czesna. Zatem b\u0119dzie o plemionach Izraelit\u00f3w.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,4],"tags":[250],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5658"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5658"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5658\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5710,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5658\/revisions\/5710"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5658"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5658"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5658"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}