{"id":5772,"date":"2017-11-18T20:50:47","date_gmt":"2017-11-18T19:50:47","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=5772"},"modified":"2017-11-19T14:40:12","modified_gmt":"2017-11-19T13:40:12","slug":"sahara-w-cyklu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2017\/11\/18\/sahara-w-cyklu\/","title":{"rendered":"Sahara w cyklu"},"content":{"rendered":"

\"\"Mniej lub bardziej tajemnicze cykle, kt\u00f3re maj\u0105 odpowiada\u0107 za naturalne zmiany klimatu, to ulubiony argument os\u00f3b niezgadzaj\u0105cych si\u0119 z dowodami na obecne antropogeniczne ocieplenie. Nie b\u0119d\u0119 jednak teraz o nich pisa\u0107 – to temat na inny tekst. Opr\u00f3cz takich cykli s\u0105 cykle hipotez, co powodowa\u0142o konkretn\u0105 zmian\u0119 \u015brodowiska, w tym klimatu.
\n
\nPustynnienie to dramatyczna sprawa. Wbrew pozorom problem ten w dyskursie nie pojawi\u0142 si\u0119 niedawno wraz z rozwojem ekologii, klimatologii i ich wersji paleo. O pustynnieniu pisali ju\u017c staro\u017cytni. Zmiany \u015brodowiska w antyku by\u0142y znaczne. Opowie\u015bci o herosach z dawnych czas\u00f3w walcz\u0105cych z hydrami czy lwami na terenie Grecji u\u015bwiadamia\u0142y staro\u017cytnym, \u017ce kiedy\u015b w ich krajach \u017cy\u0142y zwierz\u0119ta ju\u017c niespotykane. O ile hydry pozostawa\u0142y zwierz\u0119tami mitycznymi, o tyle lwy wci\u0105\u017c mo\u017cna by\u0142o spotka\u0107 na Bliskim Wschodzie czy w Afryce.<\/p>\n

Historycy greccy czy rzymscy, si\u0119gaj\u0105c do dawnych opis\u00f3w, zauwa\u017cali, \u017ce tam, gdzie w ich czasach dominowa\u0142y zaro\u015bla krzew\u00f3w, wed\u0142ug dawnych relacji mia\u0142y by\u0107 lasy tworzone przez d\u0119by czy sosny. Wbrew temu, co mo\u017ce nam si\u0119 wydawa\u0107, \u00f3wcze\u015bni protonaukowcy nie wszystkim opisom wierzyli bezkrytycznie. Arystoteles, przywo\u0142uj\u0105c co bardziej egzotyczne opisy zwierz\u0105t, zaznacza\u0142, \u017ce niekt\u00f3re z nich brzmi\u0105 ma\u0142o wiarygodnie i zrzuca\u0142 odpowiedzialno\u015b\u0107 za ich rzetelno\u015b\u0107 na \u017ar\u00f3d\u0142a. A wi\u0119c by\u0142 to ju\u017c zacz\u0105tek przywo\u0142ywania bibliografii, co\u015b, co we wsp\u00f3\u0142czesnej nauce jest oczywisto\u015bci\u0105, ale nie zawsze by\u0142o.<\/p>\n

Jednak opis stepowienia i pustynnienia nie by\u0142 zasadniczo podwa\u017cany. By\u0142y te\u017c pr\u00f3by wyja\u015bnienia mechanizm\u00f3w, oparte cz\u0119\u015bciowo na obserwacjach. Co do las\u00f3w, do\u015b\u0107 oczywiste by\u0142o, \u017ce ich zanik to wynik wyr\u0119bu. Natomiast za dalsze stepowienie i pustynnienie zdaniem \u00f3wczesnych protonaukowc\u00f3w odpowiedzialna by\u0142a dalsza gospodarka, zw\u0142aszcza hodowla k\u00f3z. Kozy s\u0105 znane z anegdotycznego zjadania wszystkiego, co si\u0119 tylko da. Wprowadzone na wysp\u0119, z kt\u00f3rej wytnie si\u0119 las, nie\u00a0dopuszcz\u0105 do jego odnowienia, zjadaj\u0105c siewki. Nawet cierniste krzewy s\u0105 zagro\u017cone, nie m\u00f3wi\u0105c o winoro\u015bli, pszenicy czy drzewach oliwnych.<\/p>\n

Rozpoznano problem, wi\u0119c pojawi\u0142o si\u0119 rozwi\u0105zanie – nale\u017cy ucywilizowa\u0107 kr\u00f3tkowzrocznych wyspiarzy i Afryka\u0144czyk\u00f3w, a tam, gdzie jeszcze nie dotar\u0142a odpowiednia o\u015bwiata, przynie\u015b\u0107 j\u0105 z legionami. Podobnie zreszt\u0105 post\u0119powali spadkobiercy kultury grecko-rzymskiej przez nast\u0119pne setki, a nawet tysi\u0105ce lat. Co prawda przenoszone przez nich \u015bwinie, szczury i inne zwierz\u0119ta domowe potrafi\u0142y si\u0119 przyczyni\u0107 do zniszczenia rodzimych biocenoz nie gorzej ni\u017c kozy, te\u017c zreszt\u0105 wypuszczane przez \u017ceglarzy na wyspy jako potencjalne chodz\u0105ce spi\u017carnie na drog\u0119 powrotn\u0105 z podr\u00f3\u017cy.<\/p>\n

W XX wieku rozw\u00f3j nauk przyrodniczych musia\u0142 si\u0119 zderzy\u0107 ze starymi teoriami. Z jednej strony historie wysp, kt\u00f3rych przyroda uleg\u0142a zniszczeniu po pojawieniu si\u0119 cz\u0142owieka, sta\u0142y si\u0119 ikonami zar\u00f3wno ekologii jako nauki o powi\u0105zaniach w przyrodzie, jak i ruch\u00f3w ekologicznych na rzecz ochrony r\u00f3\u017cnorodno\u015bci biologicznej. Historia Wyspy Wielkanocnej, kt\u00f3ra mia\u0142a imponuj\u0105c\u0105 kultur\u0119 i dramatyczny jej upadek wi\u0105zany z przeeksploatowaniem przyrody, to najlepszy przyk\u0142ad. Z drugiej jednak – pojawi\u0142a si\u0119 wiedza, \u017ce niekt\u00f3re procesy s\u0105 bardziej skomplikowane, a i wydawa\u0107 si\u0119 mog\u0142o, \u017ce zmiany klimatu w erze przedindustrialnej zachodzi\u0142y bez udzia\u0142u cz\u0142owieka. Wreszcie w dyskursie opr\u00f3cz argument\u00f3w rzeczowych pojawi\u0142y si\u0119 g\u0142osy, \u017ce przypisywanie pustynnienia pierwotnej gospodarce to narracja usprawiedliwiaj\u0105ca kolonializm, a pierwotne kultury \u017cy\u0142y w zgodzie z natur\u0105 i wcale nie podcina\u0142y ga\u0142\u0119zi, na kt\u00f3rej siedzia\u0142y.<\/p>\n

Problem pustynnienia\u00a0w dyskursie naukowym nabra\u0142 nowych wymiar\u00f3w wraz z odkryciami paleoekologicznymi i archeologicznymi na Saharze. W powszechnej wyobra\u017ani piramidy od zawsze sta\u0142y na pustyni, ponad zasi\u0119giem Nilu.\u00a0Hannibala mo\u017cna sobie wyobra\u017ca\u0107 niemal jak przyw\u00f3dc\u0119 pa\u0144stwa Tuareg\u00f3w, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 zagrozi\u0107 Rzymowi tylko dzi\u0119ki egzotycznym, sprowadzanym gdzie\u015b z g\u0142\u0119bi Afryki s\u0142oniom.\u00a0W kontrze do tego\u00a0wiedza, \u017ce Kartagina jednak by\u0142a w stanie podbi\u0107 Hiszpani\u0119, a za ni\u0105 w g\u0142\u0105b Afryki\u00a0by\u0142o jeszcze kr\u00f3lestwo Numidii, nie jest dla historyk\u00f3w niczym niezwyk\u0142ym. Co wi\u0119cej, po podbiciu przez Rzymian tereny tych pa\u0144stw by\u0142y okre\u015blane jako spichlerz Rzymu ze wzgl\u0119du na \u015bwietne warunki rolnictwa.<\/p>\n

Ale to nie wszystko. W g\u0142\u0119bi Sahary odkryto ju\u017c ca\u0142kiem dawno ryty naskalne wskazuj\u0105ce, \u017ce przed tysi\u0105cami lat jej mieszka\u0144cy na co dzie\u0144 obcowali z bynajmniej nie pustynnymi zwierz\u0119tami, jak \u017cyrafy, krokodyle czy tury, i zajmowali si\u0119 rybactwem. Potwierdza to archeologia. Najbardziej wilgociolubne zwierz\u0119ta \u017cy\u0142y tam kilkana\u015bcie tysi\u0119cy lat temu, z czasem zacz\u0119\u0142y ust\u0119powa\u0107 bardziej typowym dla suchej sawanny czy stepu. Kilka tysi\u0119cy lat temu mieszka\u0144cy Sahary zajmowali si\u0119 ju\u017c raczej pasterstwem, co sugeruje stepowienie, a wreszcie pustynnienie spowodowa\u0142o pojawienie si\u0119 wielb\u0142\u0105d\u00f3w. To ostatnie ju\u017c ca\u0142kiem niedawno, ale to i Prus, pisz\u0105c „Faraona”, wiedzia\u0142, \u017ce dla staro\u017cytnych Egipcjan wielb\u0142\u0105d by\u0142 czym\u015b egzotycznym.<\/p>\n

Kilkana\u015bcie tysi\u0119cy lat temu to czas, gdy w Europie jeszcze ca\u0142kiem g\u0142\u0119boko si\u0119ga\u0142 l\u0105dol\u00f3d. Stepowienie i pustynnienie Sahary post\u0119powa\u0142o wraz z jego ust\u0119powaniem. Zatem tu do\u015b\u0107 oczywistym powodem wydaje si\u0119 naturalna zmiana klimatu. Ocieplanie klimatu i przesuwanie si\u0119 lodowca poci\u0105ga\u0142o za sob\u0105 zmiany w cyrkulacji powietrza i ostatecznie mniej wi\u0119cej nad zwrotnikiem Raka ustali\u0142a si\u0119 strefa pustynna. Z czasem rozszerza\u0142a si\u0119 i przesun\u0119\u0142a a\u017c do wybrze\u017cy Morza \u015ar\u00f3dziemnego, Nigru i Nilu. Ludzie tu mogli by\u0107 tylko biernymi obserwatorami.<\/p>\n

Mimo to o ile nie da si\u0119 zaprzeczy\u0107 roli naturalnej zmiany klimatu, o tyle rola ludzi w pustynnieniu p\u00f3\u0142nocnej Afryki nie dla wszystkich by\u0142a taka oczywista. Pojawia\u0142y si\u0119 g\u0142osy odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do staro\u017cytnych koncepcji, \u017ce ludzie i ich zwierz\u0119ta gospodarcze jednak do\u0142o\u017cyli si\u0119 do tego procesu. Do\u015b\u0107 spojrze\u0107 na niekt\u00f3re arabskie miasta, gdzie jedynym zielonym elementem s\u0105 cmentarze – ogrodzone, a wi\u0119c niedost\u0119pne dla k\u00f3z. Jednocze\u015bnie to nie s\u0105 obiekty rolnicze, jako\u015b specjalnie nawadniane, a wi\u0119c ich ziele\u0144 wydaje si\u0119 czym\u015b naturalnym dla okolicy, a brak zieleni musi by\u0107 efektem antropopresji.<\/p>\n

G\u0142osy te przycich\u0142y, gdy zesp\u00f3\u0142 Martina Claussena pod koniec lat 90. ubieg\u0142ego stulecia przeprowadzi\u0142 symulacje zmian klimatycznych. Wynika z nich, \u017ce stopniowa zmiana nachylenia osi ziemskiej powodowa\u0142a stopniowe pustynnienie sawannowej Sahary przez pierwsze tysi\u0105clecia symulacji, co wynika\u0142o ze zmiany re\u017cymu monsun\u00f3w. Gdy jednak pojawi\u0142y si\u0119 pierwsze placki go\u0142ej, niepokrytej ro\u015blinno\u015bci\u0105 pustyni, proces przyspieszy\u0142. Mniej ro\u015blinno\u015bci oznacza\u0142o mniejsze parowanie, a to oznacza\u0142o mniejsze zachmurzenie. To z kolei zmniejsza\u0142o opady, a wi\u0119c szybsze pustynnienie. Jak wida\u0107, w\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 samonap\u0119dzaj\u0105cy si\u0119 mechanizm dodatniego sprz\u0119\u017cenia zwrotnego. Zbie\u017cno\u015b\u0107 kalendarza z symulacji z danymi paleoekologicznymi potwierdza ich wiarygodno\u015b\u0107.<\/p>\n

Zatem wk\u0142ad ludzki jest niepotrzebny. Jednak od razu pojawi\u0142y si\u0119 symulacje Johna E. Kutzbacha, kt\u00f3re dawa\u0142y podobn\u0105 zbie\u017cno\u015b\u0107 z paleoekologi\u0105 przy wprowadzeniu efektu wylesienia. Cywilizacje saharyjskie ju\u017c kilka tysi\u0119cy lat temu mia\u0142y potencja\u0142 do zauwa\u017calnego przekszta\u0142cenia delikatnych ekosystem\u00f3w sawanny drzewiastej. Wycinaj\u0105c drzewa, mog\u0142y sprawi\u0107, \u017ce woda opadowa zamiast zatrzymywa\u0107 si\u0119 na miejscu i parowa\u0107 z drzew, tworz\u0105c chmury, sp\u0142ywa\u0142a do morza. To mog\u0142o do\u0142o\u017cy\u0107 si\u0119 do naturalnego pustynnienia, \u0142\u0105cznie z tym, \u017ce zmienia\u0142o cykl kr\u0105\u017cenia w\u0119gla. Pisa\u0142em nieraz, \u017ce drzewa to s\u0142aby spos\u00f3b na d\u0142ugotrwa\u0142e magazynowanie w\u0119gla, ale brak drzew to spos\u00f3b jeszcze s\u0142abszy. Wbrew pozorom wi\u0119c ludzie ju\u017c wtedy przyczyniali si\u0119, cho\u0107 oczywi\u015bcie w\u00f3wczas nieznacznie, do globalnego ocieplenia.<\/p>\n

Modelowanie wi\u0119c wskazuje, \u017ce udzia\u0142 cz\u0142owieka w pustynnieniu Sahary by\u0142 mo\u017cliwy, ale nie by\u0142 konieczny. (Na marginesie nale\u017cy wspomnie\u0107, \u017ce Sahara pustynnia\u0142a i zielenia\u0142a naprzemiennie przez miliony lat, a nie tylko w ostatnim dziesi\u0119ciotysi\u0105cleciu. No wi\u0119c od tych wielkich cykli nie da\u0142o si\u0119 uciec). Archeolodzy i paleoekolodzy znale\u017ali jednak pewien s\u0142aby punkt. Ot\u00f3\u017c pustynnienie poszczeg\u00f3lnych fragment\u00f3w Sahary przebiega\u0142o podobnie. Podobna by\u0142a sekwencja zmian klimatycznych, ro\u015blinno\u015bci naturalnej, zwierz\u0105t dzikich i gospodarczych, a nawet czego\u015b na kszta\u0142t ras ludzi zamieszkuj\u0105cych r\u00f3\u017cne regiony Sahary. Jednak mimo podobnych tendencji czas i tempo zmian by\u0142o r\u00f3\u017cne. Gdyby decydowa\u0142y tylko sta\u0142e w tempie przesuni\u0119cia osi Ziemi, takich r\u00f3\u017cnic nie powinno by\u0107.<\/p>\n

W zwi\u0105zku z tym pomys\u0142y, \u017ce ludzie jednak mieli wp\u0142yw na pustynnienie Sahary, wracaj\u0105. Badacze zwracaj\u0105 uwag\u0119 na bli\u017csze nam historycznie przyk\u0142ady z Ameryki czy Nowej Zelandii, gdzie kolonizacja ludzka z wprowadzeniem trzody spowodowa\u0142a znacz\u0105ce zmiany ro\u015blinno\u015bci. Wydaje si\u0119, \u017ce w p\u00f3\u0142nocnej Afryce pustynnienie w danej okolicy zaczyna\u0142o przyspiesza\u0107 wtedy, gdy pojawia\u0142o si\u0119 w niej pasterstwo. Przys\u0142owiowe kozy zjedz\u0105 wszystko, ale byd\u0142o i owce, a raczej to by\u0142 dominuj\u0105cy model wczesnego pasterstwa, s\u0105 bardziej wybredne. One jedz\u0105 trawy i r\u00f3\u017cne zio\u0142a, zostawiaj\u0105c cierniste krzewy. Pasterze, \u017ceby krzewy nie zaros\u0142y pastwisk, musieli je usuwa\u0107. Najskuteczniejszym prymitywnym sposobem jest ich wypalanie.<\/p>\n

Kto\u015b mo\u017ce podnie\u015b\u0107 argument, \u017ce naturalne po\u017cary na sawannie s\u0105 codzienno\u015bci\u0105, a nie wywo\u0142uje to od razu pustynnienia. Dzieje si\u0119 tak dlatego, \u017ce w naturalnych warunkach spalona sawanna ma jaki\u015b czas na regeneracj\u0119. Ot\u00f3\u017c duzi ro\u015blino\u017cercy z sawanny unikaj\u0105 po\u017carzysk. Przyczyn\u0105 jest strach przed drapie\u017cnikami. Na spalonej sawannie, dop\u00f3ki nie odrosn\u0105 krzewy i drzewa, ro\u015blino\u017cercy s\u0105 wystawieni jak na tacy. Istnieje ca\u0142y dzia\u0142 ekologii behawioralnej – ekologia strachu. Kiedy\u015b musz\u0119 o tym wi\u0119cej napisa\u0107, bo jest kluczowym zagadnieniem w hydrobiologii co najmniej od po\u0142owy XX w., a i w ekologii l\u0105dowej zaczyna by\u0107 coraz bardziej poznawana.<\/p>\n

Dzikie owce czy tury wi\u0119c raczej mia\u0142y ma\u0142y potencja\u0142 na rozkr\u0119cenie samonap\u0119dzaj\u0105cej si\u0119 spirali pustynnienia ze wzgl\u0119du na ich ekologi\u0119 strachu. Hodowlane owce i byd\u0142o maj\u0105 j\u0105 zupe\u0142nie inn\u0105. Nawet gdyby instynkt nakazywa\u0142 im unikanie bezdrzewnych pastwisk, musz\u0105 pa\u015b\u0107 si\u0119 tam, gdzie ka\u017ce im cz\u0142owiek. David K. Wright twierdzi, \u017ce taka zmiana ekologii strachu u ro\u015blino\u017cerc\u00f3w Sahary mia\u0142a kluczowe znaczenie dla szczeg\u00f3\u0142\u00f3w jej pustynnienia. Zatem cykl pogl\u0105d\u00f3w znowu wr\u00f3ci\u0142 do punktu ze staro\u017cytno\u015bci. Oczywi\u015bcie od tamtych czas\u00f3w wiemy du\u017co wi\u0119cej.<\/p>\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n