![\"\"](\"\/naukowy\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/dino.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
S\u0142owo \u201edinozaury\u201d oznacza w kontek\u015bcie naukowym co\u015b zupe\u0142nie innego, ni\u017c w znaczeniu potocznym. Wr\u00f3bel jest dinozaurem, a pterodaktyl nie. Gdyby jednak przyjrze\u0107 si\u0119 tradycyjnemu, powszechnemu znaczeniu tego s\u0142owa, przychodz\u0105 na my\u015bl wielkie, dawne gady, powolne olbrzymy zasiedlaj\u0105ce pradawny \u015bwiat na d\u0142ugo przed zapanowaniem cz\u0142owieka. Obecny rekord pochodzi z Patagonii, argenty\u0144skiej prowincji Chubut, gdzie w La Flecha znajduj\u0105 si\u0119 ska\u0142y formacji geologicznej Cerro Barcino, powsta\u0142ej pod sam koniec epoki kredy wczesnej, nieco powy\u017cej 100 milion\u00f3w lat temu. Ten wiek i zarazem pi\u0119tro ska\u0142 zwane s\u0105 albem od nazwy rzeki we Francji. Tam po\u015br\u00f3d piaskowc\u00f3w mu\u0142owych i mu\u0142owc\u00f3w pozosta\u0142ych po dawnej r\u00f3wninie zalewowej odkryto skamienia\u0142e szcz\u0105tki przynajmniej sze\u015bciu zwierz\u0105t. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce by\u0142y to m\u0142ode, ale ju\u017c doros\u0142e osobniki nieznanego jeszcze rodzaju zauropoda, kt\u00f3re zapewne ponios\u0142y \u015bmier\u0107 przy zbiorniku wodnym w r\u00f3\u017cnym czasie.<\/p>\n Rodzaj zauropoda<\/em> – to znaczy? Przejd\u017amy si\u0119 kr\u00f3tko po systematyce. Wyobra\u017amy sobie kilkunastometrowego, dwuno\u017cnego tyranozaura o pysku pe\u0142nym ostrych z\u0119b\u00f3w (najprawdopodobniej u\u017cywa\u0142 ich do mia\u017cd\u017cenia ko\u015bci padliny) oraz dziewi\u0119ciometrowego, ro\u015blino\u017cernego triceratopsa o trzech rogach i kryzie na szyi. Dinozaury dziel\u0105 si\u0119 na dwie wielkie liniie: gadziomiedniczne (te bli\u017csze tyranozaurowi ni\u017c triceratopsowi \u2013 mo\u017ce brzmi ma\u0142o powa\u017cnie, ale tak si\u0119 zwykle definiuje klady) i ptasiomiedniczne (odwrotnie, bli\u017csze triceratopsowi). \u017beby by\u0142o \u015bmieszniej, ptaki nale\u017c\u0105 do gadziomiednicznych. Gadziomiedniczne dziel\u0105 si\u0119 na zauropodomorfy (wyobra\u017amy sobie saltazaura albo inne podobne zwierz\u0119, np. bardziej znanego diplodoka, o wielkim cielsku, d\u0142ugiej szyi zwie\u0144czonej male\u0144k\u0105 g\u0142ow\u0105 i d\u0142ugim ogonie) i teropody (tyranozaur, ptaszyska i to, co jest bli\u017csze ptaszyskom ni\u017c zauropodomorfom).<\/p>\n Zauropodomorfy dzielimy na bardziej pierwotne prozauropody, jak plateozaur czy muszaur, z \u0142atwo\u015bci\u0105 jeszcze wstaj\u0105ce na dwie \u0142apy i zwykle osi\u0105gaj\u0105ce po kilka metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci. Ich szyja i ogon jeszcze nie s\u0105 takie d\u0142ugie. Grupa ta \u017cy\u0142a w p\u00f3\u017anym triasie i wczesnej jurze. Bardziej zaawansowane ewolucyjnie s\u0105 zauropody, definiowane jako taksony bli\u017csze saltazaurowi ni\u017c muszaurowi czy dzingszanozaurowi. Starsze z nich, jak wulkanodon, nie s\u0105 jeszcze tak du\u017ce jak p\u00f3\u017aniejsze. Ale ju\u017c u jurajskich cetiozaur\u00f3w zaznacza si\u0119 charakterystyczna sylwetka, jeszcze wyra\u017aniejsza u p\u00f3\u017aniejszych diplodokokszta\u0142tnych. Ma\u0142a g\u0142owa umieszczona na d\u0142ugiej szyi, beczkowaty tu\u0142\u00f3w, s\u0142upowate nogi i ogon, d\u0142ugi, niekiedy biczowaty (za wielkimi rozmiarami ro\u015blino\u017cerc\u00f3w post\u0119powa\u0142 wzrost drapie\u017cnik\u00f3w, od kt\u00f3rych trzeba si\u0119 by\u0142o czym\u015b op\u0119dza\u0107). Wszystkiego razem ze 30 metr\u00f3w albo i wi\u0119cej, niekt\u00f3re szacunki m\u00f3wi\u0105 nawet i o 50 metrach w przypadku sejsmozaura czy amficeliasa.<\/p>\n Troch\u0119 inn\u0105 sylwetk\u0119 mia\u0142y Macronaria (dos\u0142ownie \u201edu\u017ce nozdrza\u201d), zw\u0142aszcza Titanosauriformes. Nie by\u0142y tak smuk\u0142e i g\u00f3rowa\u0142y nad diplodokokszta\u0142tnymi mas\u0105 cia\u0142a. Przednie \u0142apy by\u0142y u nich cz\u0119sto d\u0142u\u017csze od tylnych, jak u p\u00f3\u017anojurajskiego brachiozaura z Afryki, licz\u0105cego jakie\u015b 23 metr\u00f3w. O ile diplodokokszta\u0142tne trzyma\u0142y swe d\u0142ugie szyje zwykle poziomo (albo i nieznacznie opuszczone w d\u00f3\u0142), brachiozaury zadziera\u0142y swe g\u0142owy do g\u00f3ry na wysoko\u015b\u0107 12 metr\u00f3w. Od jakich\u015b bliskich krewnych brachiozaur\u00f3w pochodzi jedyna w zasadzie grupa rozpowszechnionych w kredzie zauropod\u00f3w, tytanozaur\u00f3w. Zalicza si\u0119 do nich kilka rodzin, paleontolodzy odchodz\u0105 ju\u017c jednak od starego pomys\u0142u Linneusza kr\u00f3lestwo-typ-gromada-rz\u0105d-rodzina-rodzaj-gatunek. Jose Carballido i inni, autorzy opisu wspomnianego wy\u017cej rodzaju z 2017 roku, podaj\u0105 jako jego klasyfikacj\u0119 pi\u0119\u0107 jednostek systematycznych, z kt\u00f3rych ani jedna nie nale\u017cy do podstawowych wed\u0142ug Linneusza.<\/p>\n Dinozaury maj\u0105 rang\u0119 nadrz\u0119du, zauropody \u2013 infrarz\u0119du. Jak dalej przypisa\u0107 rangi \u2013 nie mam poj\u0119cia. Autorzy podaj\u0105 nast\u0119pnie tytanozaury, potem Eutitanosauria (czyli te \u201ew\u0142a\u015bciwe\u201d, a wi\u0119c bardziej zaawansowane ewolucyjnie tytanozaury), potem Lognkosauria (jakby nie mo\u017cna by\u0142o wymy\u015bla\u0107 nazw, kt\u00f3re da si\u0119 wym\u00f3wi\u0107). Nowy rodzaj ochrzcili Patagotitan mayorum<\/em>. Nazwa rodzajowa oznacza \u201etytana z Patagonii\u201d.\u00a0Titanosauriformes cz\u0119sto nazywa si\u0119 przez odwo\u0142anie do pradawnych b\u00f3stw, olbrzym\u00f3w z mitologii greckiej, pokonanych przez Zeusa i m\u0142odszych bog\u00f3w (Paralititan<\/em>, Gondwanatitan<\/em>). Epitet gatunkowy wbrew pozorom nie odwo\u0142uje si\u0119 do wielko\u015bci zwierz\u0119ta (maior<\/em> to po \u0142acinie wi\u0119kszy, maiorum<\/em> by\u0142by dope\u0142niaczem liczby mnogiej), lecz honoruje rodzin\u0119 Mayo, kt\u00f3ra udzieli\u0142a badaczom pomocy w czasie wykopalisk (jak wida\u0107, niekiedy warto wspiera\u0107 naukowc\u00f3w).<\/p>\n Badacze spr\u00f3bowali oszacowa\u0107 mas\u0119 zwierz\u0119cia. Nie mo\u017cna zrobi\u0107 tego bezpo\u015brednio (dost\u0119pne s\u0105 tylko niekt\u00f3re skamienia\u0142e ko\u015bci, a nalepek z prehistorycznej wagi dotychczas nie znaleziono). Stosuje si\u0119 wi\u0119c modele matematyczne, w kt\u00f3rych du\u017c\u0105 rol\u0119 odgrywa cz\u0119sto obw\u00f3d ko\u015bci ramieniowej b\u0105d\u017a udowej, jest te\u017c metoda wolumetryczna (bazuje na obj\u0119to\u015bciach). Na ile metody te s\u0105 wiarygodne, mog\u0105 \u015bwiadczy\u0107 oszacowania masy jednego z gatunk\u00f3w dikreozaura (wyj\u0105tkowo ma\u0142y diplodokokszta\u0142tny, s\u0105siad brachiozaura ze wschodnioafryka\u0144skiej jury p\u00f3\u017anej) na 10-40 ton \u2013 jak na zauropoda to ma\u0142o, dla por\u00f3wnania szacunek t\u0105 sam\u0105 metod\u0105 Giraffatitan<\/em>, uznawanego jeszcze niedawno za gatunek brachiozaura, to 74 tony.<\/p>\n Trzeba tu zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce przy tak du\u017cych rozbie\u017cno\u015bciach por\u00f3wnywa\u0107 mo\u017cna jedynie wyniki uzyskane t\u0105 sam\u0105 metod\u0105. Wyniki dla Patagotitan<\/em> wynios\u0142y 69 ton i jest to najwy\u017cszy dotychczas uzyskany wynik t\u0105 metod\u0105. Wcze\u015bniejszy rekordzista, do\u015b\u0107 blisko spokrewniony z nim Dreadnoughtus, by\u0142 l\u017cejszy o jakie\u015b 10 ton, czyli 15 proc. (podkre\u015blam \u2013 wedle pomiar\u00f3w zastosowanych t\u0105 metod\u0105, kt\u00f3ra dla wspominanego Giraffatitan<\/em> dawa\u0142a wyniki jak\u0105\u015b po\u0142ow\u0119 mniejsze). Og\u00f3lnie maksymalna masa szacowana na podstawie ko\u015bci ramieniowej i udowej dla tych dw\u00f3ch rodzaj\u00f3w eutytanozaur\u00f3w wynosi 74 tony. Wolumetria wskazuje na 45-77 ton. \u0141adny wynik. Dawniejszymi czasy spotyka\u0142o si\u0119 i szacunki znacznie mniejszego brachiozaura\/Giraffatitan<\/em> na 80 ton, ale \u2013 jak pisa\u0142em \u2013 wa\u017cna jest metoda, a stare szacunki rzadko si\u0119 sprawdzaj\u0105. No i uznanie ich oznacza\u0142oby brak mo\u017cliwo\u015bci og\u0142oszenia rekordu.<\/p>\n Pozostaje jeszcze pytanie, czemu te zwierz\u0119ta by\u0142y tak ogromniaste? Im jeste\u015b wi\u0119kszy \u2013 tym wi\u0119cej drapie\u017cnik\u00f3w jest za ma\u0142ych, by ci\u0119 zaatakowa\u0107 i po\u017cre\u0107. Jeste\u015b wy\u017cszy \u2013 dosi\u0119gniesz wy\u017cszych li\u015bci. \u0141atwiej utrzyma\u0107 sta\u0142\u0105 temperatur\u0119 cia\u0142a. No i dob\u00f3r p\u0142ciowy \u2013 samice wol\u0105 wy\u017cszych (a przynajmniej mniejszego konkurenta \u0142atwiej odp\u0119dzi\u0107). To tylko lu\u017ano rzucane hipotezy. Faktem pozostaje trend ewolucji zauropod\u00f3w w kierunku zwi\u0119kszania rozmiar\u00f3w cia\u0142a. Obserwowany te\u017c u wielu innych grup zwierz\u0105t, ale kt\u00f3rzy z mieszka\u0144c\u00f3w l\u0105d\u00f3w, niekorzystaj\u0105cy jak wieloryby z dobrodziejstw si\u0142y wyporu, mog\u0105 si\u0119 z nimi r\u00f3wna\u0107?<\/p>\n Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n
\n
\nPierwszy opisany rodzaj (nieptasiego) dinozaura, megalozaur, otrzyma\u0142 nazw\u0119 odwo\u0142uj\u0105c\u0105 si\u0119 do znacznych rozmiar\u00f3w w\u0142a\u015bnie. Kolejny, iguanodon, nazwany zosta\u0142 tak, bo jego z\u0105b przypomina\u0142 z\u0105b legwana (Iguana<\/em>) – z tym szczeg\u00f3\u0142em, \u017ce by\u0142 kilkakrotnie wi\u0119kszy. Dzi\u015b wiadomo, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 dinozaur\u00f3w nie by\u0142a a\u017c tak du\u017ca, zaliczanie ich do gad\u00f3w jest problematyczne, bo obejmuj\u0105 wszystkie ptaki, a zreszt\u0105 s\u0142owo \u201egady\u201d nie ma dobrej definicji. Z powy\u017cszego wynika te\u017c, \u017ce dinozaury nie wygin\u0119\u0142y. Prawdopodobnie nie by\u0142y te\u017c powolne (nie \u015bciga\u0142bym si\u0119 z tyranozaurem, nawet je\u015bli rzeczywi\u015bcie by\u0142 padlino\u017cerc\u0105). Rekord wielko\u015bci i masy zwierz\u0105t l\u0105dowych ca\u0142y czas nale\u017cy jednak do dinozaur\u00f3w.<\/p>\n
![A scale diagram showing the giant titanosaur\u00a0<\/em>Patagotitan mayorum<\/a>, compared to some humans, <\/em>autor\u00a0Steveoc 86 na podstawie Carballido et al<\/em>, 2017, Wikimedia Commons, na licencji\u00a0CC BY-SA 4.0, zmieniono format pliku<\/em><\/p>\nBibliografia:<\/strong>\nCarballido Jose, Diego Pol, Alejandro Otero, Ignacio A. Cerda, Leonardo Salgado, Alberto C. Garrido, Jahandar Ramezani, Nestor R. Cuneo & Javier Marcelo Krause. A new giant titanosaur sheds light on body mass evolution among sauropod dinosaurs<\/a>.<\/em> \u201eProceedings of the Royal Society B\u201d. 284, s. 20171219, 2017. Royal Society Publishing.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Obecny rekord pochodzi z Patagonii, argenty\u0144skiej prowincji Chubut, gdzie w La Flecha znajduj\u0105 si\u0119 ska\u0142y formacji geologicznej Cerro Barcino.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":5900,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[241,2,55,6],"tags":[269,265,221,268,163,270,267,266],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5892"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5892"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5892\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10399,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5892\/revisions\/10399"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5900"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5892"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5892"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5892"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}](\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Patagotitan-Scale-Diagram-Steveoc86.svg\"){kind=link}