{"id":5960,"date":"2018-02-25T14:03:11","date_gmt":"2018-02-25T13:03:11","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=5960"},"modified":"2018-02-25T21:28:15","modified_gmt":"2018-02-25T20:28:15","slug":"ssaczy-staw","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2018\/02\/25\/ssaczy-staw\/","title":{"rendered":"Ssaczy staw"},"content":{"rendered":"

\"\"Po czym rozpozna\u0107 ssaka? Wiadomo, ucz\u0105 tego w szko\u0142ach, przyk\u0142adowo: ma cia\u0142o pokryte futrem i karmi m\u0142ode mlekiem. Co \u015bwietnie wida\u0107 na przyk\u0142adzie \u0142ysego m\u0119\u017cczyzny.
\n
\nPoprawmy: na pewnym etapie rozwoju posiada ow\u0142osienie i m\u0142ode pij\u0105 mleko samic. Ju\u017c lepiej. Pojawia si\u0119 jednak pytanie: kiedy w\u0142a\u015bciwie biolog staje przed zadaniem rozpoznania ssaka? Maj\u0105c przed oczami \u017cywe zwierz\u0119, trudno nie rozpozna\u0107 ssaka. Problem sprawiaj\u0105 walenie (ale u nich i w\u0142osy znale\u017a\u0107 trudno, i uchwyci\u0107 moment karmienia nie\u0142atwo). Jeszcze wi\u0119kszy problem maj\u0105 paleontolodzy. W\u0142osy niestety nie rosn\u0105 na ko\u015bciach, wobec czego na szkielecie sprzed 200 milion\u00f3w lat ze \u015bwiec\u0105 mo\u017cna ich szuka\u0107 (cho\u0107 niekiedy \u015blady bogatego unerwienia, zwi\u0105zanego cho\u0107by z wibrysami, znajdywano). Karmienia mlekiem te\u017c w ko\u015bciach specjalnie nie wida\u0107. Sk\u0105d wi\u0119c wiadomo, \u017ce chodzi o szkielet ssaka?<\/p>\n

Je\u017celi spr\u00f3bujemy znale\u017a\u0107 odpowiedzie\u0107 na to trudne pytanie, drapi\u0105c si\u0119 po brodzie, wyczujemy z pewno\u015bci\u0105 solidn\u0105 ko\u015b\u0107. Jedn\u0105. Anatomowie ludzcy m\u00f3wi\u0105 po prostu \u017cuchwa, mandibula<\/em>. Jedna ko\u015b\u0107. U cz\u0142owieka, u konia; u wieloryba mo\u017ce wyst\u0119powa\u0107 w postaci dw\u00f3ch s\u0142abo zro\u015bni\u0119tych cz\u0119\u015bci \u2013 ale ca\u0142y czas mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o pojedynczej parzystej ko\u015bci buduj\u0105cej \u017cuchw\u0119.<\/p>\n

Na zaj\u0119ciach z anatomii dla lekarzy czaszka (bez m\u00f3zgowia) stanowi ca\u0142y odr\u0119bny dzia\u0142, jest bardziej skomplikowana ni\u017c reszta szkieletu razem wzi\u0119ta. Jednak czaszka ssaka jest bardzo prosta w por\u00f3wnaniu z czaszk\u0105 gadzi\u0105. \u017buchwa gada to w por\u00f3wnaniu ze ssacz\u0105 jaki\u015b dramat. Z przodu ko\u015b\u0107 z\u0119bowa (os dentatum<\/em>), dalej k\u0105towa (os angulare<\/em>), stawowa (os articulare<\/em>), nieco wy\u017cej kwadratowa (os quadratum<\/em>) i gdzie\u015b tam jeszcze nadk\u0105towa (os surangulare<\/em>). Zamiast stawu \u0142\u0105cz\u0105cego u cz\u0142owieka \u017cuchw\u0119 z ko\u015bci\u0105 skroniow\u0105 mamy tu jaki\u015b dziwny staw tworzony przez ko\u015bci kwadratow\u0105 i stawow\u0105, tzw. pierwotny staw \u017cuchwowy. Je\u015bli widzimy w wydobytej z piaskowca czaszce staw \u017cuchwowy wt\u00f3rny, czyli skroniowo-\u017cuchowy (articulatio temporomandibularis<\/em>), i \u017cuchw\u0119 buduje pojedyncza ko\u015b\u0107 \u2013 wtedy mo\u017cemy stwierdzi\u0107, \u017ce to co\u015b, do czego nale\u017ca\u0142a czaszka, by\u0142o ssakiem.<\/p>\n

Ale sk\u0105d si\u0119 wzi\u0105\u0142 ten staw? Gdzie si\u0119 podzia\u0142y zaginione gadzie ko\u015bci, obecne u przodk\u00f3w ssak\u00f3w? Inaczej m\u00f3wi\u0105c, kt\u00f3re struktury anatomiczne ssak\u00f3w s\u0105 homologiczne z rzeczonymi gadzimi ko\u015b\u0107mi?<\/p>\n

\u0141atwo wyczu\u0107 trzon \u017cuchwy, przesuwaj\u0105c si\u0119 po nim w ty\u0142, wyczuwamy k\u0105t, za kt\u00f3rym poruszamy si\u0119 dalej w g\u00f3r\u0119, przez ga\u0142\u0105\u017a \u017cuchwy, zako\u0144czon\u0105 dwoma wyrostkami: dziobiastym i k\u0142ykciowym, przedzielonymi szczelin\u0105 \u017cuchwy. Dotarli\u015bmy w ten spos\u00f3b do obszaru po\u0142o\u017conego nieco przed ma\u0142\u017cowin\u0105 uszn\u0105. Wy\u017cej jest ju\u017c ko\u015b\u0107 skroniowa, \u015bci\u015blej jej cz\u0119\u015b\u0107 zwana \u0142usk\u0105 \u2013 mo\u017cemy sprawdzi\u0107, \u017ce podczas ruch\u00f3w \u017cuchwy ni\u017cej wyczuwamy ruch, wy\u017cej ju\u017c nie. Tam jest nasz staw. Jak widzimy, blisko ucha.<\/p>\n

Przypatrzmy si\u0119 wi\u0119c uchu. Mamy wpierw ucho zewn\u0119trzne, z ma\u0142\u017cowin\u0105 uszn\u0105 i kana\u0142em s\u0142uchowym zewn\u0119trznym wiod\u0105cym do b\u0142ony b\u0119benkowej, za ni\u0105 ucho wewn\u0119trzne z trzema kosteczkami s\u0142uchowymi (m\u0142oteczek, kowade\u0142ko i strzemi\u0105czko, czyli malleus<\/em>, incus<\/em>, stapes<\/em>), przekazuj\u0105cymi drgania z b\u0142ony b\u0119benkowej na okienko przedsionka, prowadz\u0105ce do ucha wewn\u0119trznego, gdzie drgania mechaniczne przetwarzane s\u0105 na impulsy elektryczne zmierzaj\u0105ce nerwem \u00f3smym do m\u00f3zgu. Tymczasem gady maj\u0105 tylko jedn\u0105 kosteczk\u0119 s\u0142uchow\u0105: kolumienk\u0119. Sk\u0105d si\u0119 wzi\u0119\u0142y nasze trzy?<\/p>\n

Cudownego rozmno\u017cenia nie by\u0142o. Strzemi\u0105czko, najmniejsza ko\u015b\u0107 ludzkiego organizmu, pojawi\u0142o si\u0119 ju\u017c u rybopodobnych przodk\u00f3w p\u0142az\u00f3w, np. u akantostegi, i powsta\u0142o z rybiej ko\u015bci gnykowo-\u017cuchwowej. U gad\u00f3w zwane jest kolumienk\u0105. Tutaj sprawa jest prosta. P\u0142az ma staw \u017cuchwowy pierwotny, dalej b\u0142on\u0119 b\u0119benkow\u0105 i za ni\u0105 zaraz kolumienk\u0119, ale w przekazywaniu drga\u0144 bierze te\u017c udzia\u0142 ko\u015b\u0107 kwadratowa. Podobnie jest u gad\u00f3w (pozwala to na ruchy \u017cuchwy w jednej tylko p\u0142aszczy\u017anie, dlatego te\u017c nie prze\u017cuwaj\u0105 pokarmu).<\/p>\n

Teraz popatrzmy na czaszki gad\u00f3w ssakokszta\u0142tnych, przodk\u00f3w ssak\u00f3w. B\u0142ona b\u0119benkowa jest ni\u017cej, a ko\u015b\u0107 stawowa uczestniczy w przekazywaniu drga\u0144. U coraz bardziej zaawansowanych ewolucyjnie form coraz wi\u0119ksza jest ko\u015b\u0107 z\u0119bowa – kosztem innych ko\u015bci \u017cuchwy. Ko\u015b\u0107 kwadratowa ssakokszta\u0142tnego cynodonta jest niewielka, chowa si\u0119 wr\u0119cz w ko\u015bci \u0142uskowej (odpowiedniku naszej \u0142uski ko\u015bci skroniowej, d\u0142ugi czas by\u0142a to bowiem osobna ko\u015b\u0107). Formy ze \u015brodkowego i p\u00f3\u017anego triasu prezentuj\u0105 podw\u00f3jny staw \u017cuchwowy: jeden staw \u0142\u0105czy ko\u015b\u0107 \u0142uskow\u0105 i z\u0119bow\u0105, drugi kwadratow\u0105 i stawow\u0105. Ten ostatni przesta\u0142 odgrywa\u0107 jak\u0105kolwiek rol\u0119 w ruchach \u017cuchwy, stopniowo przystosowuj\u0105cej si\u0119 do \u017cucia, ko\u015bci te zosta\u0142y w\u0142\u0105czone w obr\u0119b ucha \u015brodkowego, staj\u0105c si\u0119 m\u0142oteczkiem (ko\u015b\u0107 stawowa) i kowade\u0142kiem (kwadratowa). Ko\u015b\u0107 z\u0119bowa zdoby\u0142a monopol i jako jedyna buduje wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 ssacz\u0105 \u017cuchw\u0119. Poruszan\u0105 silnymi mi\u0119\u015bniami i przystosowan\u0105 do rozcierania pokarmu, poruszaj\u0105c\u0105 si\u0119 w wielu p\u0142aszczyznach. Z drugiej strony kosteczki s\u0142uchowe zapewni\u0142y lepszy s\u0142uch. Jak napisa\u0142 jeden z autor\u00f3w, dawnym gadom musia\u0142o strasznie chrz\u0119\u015bci\u0107 w uszach.<\/p>\n

Ilustracja: ko\u0144 domowy, zdj\u0119cie wykonane przez autora<\/em><\/p>\n

Bibliografia<\/strong>
\nMicha\u0142 Reicher, Wies\u0142aw \u0141asi\u0144ski: Po\u0142\u0105czenia stawowe. Staw skroniowo-\u017cuchwowy<\/em>. W: Adam Bochenek, Micha\u0142 Reicher, Tadeusz Bilikiewicz, Stanis\u0142aw Hiller, Eugenia Sto\u0142yhwo: Anatomia cz\u0142owieka. T. I: Anatomia og\u00f3lna. Ko\u015bci. Stawy i wi\u0119zad\u0142a. Mi\u0119\u015bnie<\/em>. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007. ISBN 978-83-200-3682-4.
\nJerzy Dzik: Dzieje \u017cycia na Ziemi.<\/em> Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011. ISBN 978-83-01-16678-6.
\nDouglas J. Futuyma: Ewolucja.<\/em> Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008. ISBN 978-83-235-0577-8.
\nKazimierz Krysiak, Henryk Kobry\u0144, Franciszek Kobry\u0144czuk: Anatomia zwierz\u0105t. T. 1: Aparat ruchowy.<\/em> Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012. ISBN 978-83-01-16755-4.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Po czym rozpozna\u0107 ssaka?<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":5964,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[241,2,1],"tags":[284,282,262,286,283,285],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5960"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5960"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5960\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5970,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5960\/revisions\/5970"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5964"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5960"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5960"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5960"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}