jak pisa\u0142em przy okazji biologicznych tzw. \u017cywych skamienia\u0142o\u015bci,<\/a> wszystkie one s\u0105 tak samo odleg\u0142e od wsp\u00f3lnego przodka. Oczywi\u015bcie j\u0119zyki, kt\u00f3rych zapis znamy sprzed ponad tysi\u0105ca lat (klasyczna \u0142acina i greka, staro-cerkiewno-s\u0142owia\u0144ski, gocki, sanskryt) s\u0105 bli\u017csze wsp\u00f3lnemu przodkowi ni\u017c j\u0119zyki obecne, cho\u0107 pozostaje problem z tym, jak naprawd\u0119 te j\u0119zyki brzmia\u0142y, bo pismo i wymowa przecie\u017c nie s\u0105 wzajemnie jednoznaczne. Za swoist\u0105 \u017cyw\u0105 skamienia\u0142o\u015b\u0107 niekt\u00f3rzy uznaj\u0105 j\u0119zyki ba\u0142tyckie (dzi\u015b pozosta\u0142y litewski i \u0142otewski, cho\u0107 niekt\u00f3rzy rekonstruuj\u0105 pruski, no i s\u0105 klasyczne spory o to, czy pewne etnolekty jak \u017cmudzki czy \u0142atgalski s\u0105 odr\u0119bnymi j\u0119zykami, czy tylko dialektami) do tego stopnia, \u017ce czyta\u0142em przechwa\u0142ki, jakoby u\u017cytkownicy tych j\u0119zyk\u00f3w bez trudu rozumieli sanskryt. \u015amiem w\u0105tpi\u0107.<\/p>\nWracaj\u0105c do \u017cony, to raczej nie jest zaskakuj\u0105ce, \u017ce jej pras\u0142owia\u0144skiego przodka rekonstruuje si\u0119 jako\u00a0*\u017eena. Oznacza to, \u017ce w wielu j\u0119zykach praktycznie s\u0142owo to si\u0119 nie zmieni\u0142o (z poprawk\u0105 na zmian\u0119 akcentu i niuans\u00f3w dotycz\u0105cych wymowy poszczeg\u00f3lnych g\u0142osek). Oznacza to, \u017ce pocz\u0105tek praindoeuropejskiego s\u0142owa *gwena uleg\u0142 palatalizacji. Nie jest to wcale nietypowe. Do\u015b\u0107 spojrze\u0107 na j\u0119zyki takie jak w\u0142oski, rumu\u0144ski, francuski czy angielski. W \u015bredniowieczu, gdy przystosowywano alfabety do kolejnych j\u0119zyk\u00f3w, starano si\u0119, by pisownia wskazywa\u0142a na wymow\u0119. Zatem litera „g” raczej odpowiada\u0142a sp\u00f3\u0142g\u0142osce [g] (ewentualnie [j], bo to by\u0142o do\u015b\u0107 wymienne, a w sumie dzi\u015b te\u017c w niekt\u00f3rych j\u0119zykach, np. szwedzkim, i niekt\u00f3rych dialektach, np. niemieckiego, litera „g” odpowiada g\u0142osce [j], a w jeszcze wi\u0119kszej liczbie j\u0119zyk\u00f3w, np. hiszpa\u0144skim,\u00a0 litera „g” i „j” s\u0105 podobnie wymawiane), a dzi\u015b jest tam odpowiednik polskiego „\u017c”, „d\u017c” lub „d\u017a”. I palatalizacja ta zachodzi w podobnym kontek\u015bcie, czyli w s\u0105siedztwie samog\u0142osek przednich „i” lub „e”.<\/p>\n
W przypadku s\u0142owa „\u017cena”, to zaszed\u0142 przeg\u0142os polski i samog\u0142oska przednia „e” zamieni\u0142a si\u0119 w tyln\u0105 „o”, ale „\u017c” ju\u017c zosta\u0142o. Niekt\u00f3rzy postuluj\u0105, \u017ce je\u017celi dzi\u015b s\u0105 s\u0142owa maj\u0105ce „.\u017c” w s\u0105siedztwie samog\u0142oski tylnej i nie da si\u0119 tego wyja\u015bni\u0107 przeg\u0142osem polskim, to tam te\u017c w przesz\u0142o\u015bci musia\u0142o by\u0107 jakie\u015b „ge”. Wtedy s\u0142owo „\u017cuk” musia\u0142oby mie\u0107 przodka w stylu „*geuk”. Tu mo\u017cna zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce cho\u0107 pi\u015bmie mamy „\u017c” lub „\u017e” (a w transliteracji z cyrylicy, ale te\u017c nawaho, pojawia si\u0119 „zh”), to sp\u00f3\u0142g\u0142oska ta jest jednak potomkiem w\u0142a\u015bnie „g”, a nie „z”. Natomiast zapis „z z diakrytykiem” nie jest zupe\u0142nie znik\u0105d, bo przy wymowie „\u017c” ([\u0292]\/[\u0290]) j\u0119zyk uk\u0142ada si\u0119 w pozycji po\u015bredniej w stosunku do wymowy [z] i [g], a nawet jest bli\u017cszy tej pierwszej.<\/p>\n
Praindoeuropejska *gwena w pras\u0142owia\u0144skim objawi\u0142a si\u0119 jako *\u017eena, a w polskim jako \u017cona. Ale nie jest to jedyny jej potomek. I tak w ormia\u0144skim jest s\u0142owo \u056f\u056b\u0576 (kin), w irlandzkim bean, w greckim \u03b3\u03c5\u03bd\u03b1\u03af\u03ba\u03b1 (gynaika, gunaika) oznaczaj\u0105ce kobiet\u0119 lub \u017con\u0119, w sanskrycie by\u0142o \u0917\u094d\u0928\u093e (gn\u0101\u0301) oznaczaj\u0105ce \u017con\u0119 lub bogini\u0119, w szwedzkim jest kvinna oznaczaj\u0105ce kobiet\u0119 i kona b\u0119d\u0105ce czym\u015b na kszta\u0142t bia\u0142og\u0142owy czy niewiasty. A w angielskim? Kobieta to woman, a \u017cona to wife. Jednak *gwena nie znik\u0142a bezpotomnie, jej potomkiem jest s\u0142owo queen, czyli do\u015b\u0107 szczeg\u00f3lna kobieta (takie zaw\u0119\u017cenie pierwotnego znaczenia nie jest rzadkim zjawiskiem w historii j\u0119zyk\u00f3w).<\/p>\n
Zatem polska \u017cona to nie \u017cadna „goniona” czy „porwana”, ale ta sama kobieta, co nad Indusem i Atlantykiem. Ma wsp\u00f3lne pochodzenie z angielsk\u0105 kr\u00f3low\u0105 (takie wyrazy o wsp\u00f3lnym pochodzeniu to kognaty), ale te\u017c z ginekologi\u0105. Gloger znalaz\u0142 w staropolszczy\u017anie s\u0142owo „\u017coni\u0107” i uzna\u0142 je za przodka wsp\u00f3\u0142czesnej „\u017cony”. To prawie jak kto\u015b doszukuj\u0105cy si\u0119 bliskiego przodka cz\u0142owieka w szympansie, a odleg\u0142ych w jaszczurce zwince i karpiu. Nie przysz\u0142o mu do g\u0142owy, \u017ce przodka tego trzeba zrekonstruowa\u0107 z j\u0119zyk\u00f3w niepi\u015bmiennych.<\/p>\n
W przypadku j\u0119zyk\u00f3w roma\u0144skich niewiele trzeba rekonstruowa\u0107 – znamy \u0142acin\u0119 (pisowni\u0119, bo z wymow\u0105 ju\u017c nie jest \u0142atwo) i wiemy, \u017ce hiszpa\u0144ska mujer, rumu\u0144ska muiere, w\u0142oska moglie itp. maj\u0105 swoje \u017ar\u00f3d\u0142o w \u0142acinskiej mulier. Tu nie trzeba nic rekonstruowa\u0107 i nie potrzeba gwiazdki. Rekonstrukcja jest potrzebna bardziej wstecz, \u017ceby doj\u015b\u0107, jak \u0142acina porzuci\u0142a *gwen. I taka rekonstrukcja m\u00f3wi, \u017ce \u0142aci\u0144skie mulier pochodzi od *molduis oznaczaj\u0105cego mi\u0119kko\u015b\u0107 (a w polskim wsp\u00f3\u0142czesnym kognatem jest… m\u0142odo\u015b\u0107).<\/p>\n
Gdy tak si\u0119 zacznie rekonstruowa\u0107, mo\u017cna chcie\u0107 si\u0119ga\u0107 coraz dalej. Nietrudno zauwa\u017cy\u0107 podobie\u0144stwo cz\u0142onu *gwen z *\u01f5enh1 oznaczaj\u0105cym „rodzi\u0107, generowa\u0107”. To z kolei nasuwa my\u015bl, \u017ce oba te s\u0142owa maj\u0105 wsp\u00f3lne pochodzenie, bo w ko\u0144cu rodzenie i kobieta maj\u0105 ze sob\u0105 niema\u0142o wsp\u00f3lnego w rzeczywistym \u015bwiecie. St\u0105d opr\u00f3cz pr\u00f3b rekonstrukcji si\u0119gaj\u0105cych kr\u00f3tkie kilka tysi\u0119cy lat wstecz (pras\u0142owia\u0144skiego, pragerma\u0144skiego, praceltyckiego) i d\u0142u\u017csze kilka tysi\u0119cy (praindoeuropejskiego, prachamito-semickiego, prauralskiego), niekt\u00f3rzy chcieliby odtworzy\u0107 s\u0142ownik sprzed kilkunastu tysi\u0119cy lat.<\/p>\n
Mniej wi\u0119cej w czasie, gdy Gloger kompletowa\u0142 swoj\u0105 encyklopedi\u0119, pojawi\u0142a si\u0119 hipoteza, \u017ce rodziny j\u0119zykowe takie jak indoeuropejska, chamito-semicka, uralska, a\u0142tajska i par\u0119 innych tworz\u0105 makrorodzin\u0119 nazwan\u0105 nostratyck\u0105 (nostratyczn\u0105). Pod koniec XX wieku pojawi\u0142y si\u0119 inne, cho\u0107 podobne, pomys\u0142y na makrorodziny borea\u0144skie czy eurazjatyckie \u0142\u0105cz\u0105ce jeszcze wi\u0119cej rodzin, w zasadzie z wy\u0142\u0105czeniem j\u0119zyk\u00f3w Czarnej Afryki i Australii. W sieci mo\u017cna nawet znale\u017a\u0107 badaczy prezentuj\u0105cych s\u0142ownik magdale\u0144ski, a nazwa ta wzi\u0119\u0142a si\u0119 z nazwy jednej z kultur kamienia \u0142upanego.<\/p>\n
Dlaczego w sieci, a nie w bibliotekach uniwersyteckich? Poniewa\u017c autor tego s\u0142ownika jest uwa\u017cany przez j\u0119zykoznawc\u00f3w za szarlatana, a jego rekonstrukcje za czyste spekulacje. Autorzy rekonstrukcji si\u0119gaj\u0105cych nieco bli\u017cej, np. nostratycznych, kt\u00f3rzy pozostaj\u0105 w kr\u0119gu akademickim, czasem dla zaznaczenia jeszcze dalej posuni\u0119tej niepewno\u015bci ni\u017c w przypadku praindoeuropejskich, oznaczaj\u0105 je podw\u00f3jn\u0105 gwiazdk\u0105. Tak czy inaczej, hipotezy czy nawet teorie makrorodzin kr\u0105\u017c\u0105 po obrze\u017cach akademickiego j\u0119zykoznawstwa (cho\u0107 pewne zainteresowanie z kolei wzbudzi\u0142y u badacza z\u0142o\u017cono\u015bci, Gell-Mana, o kt\u00f3rym mimochodem wspomina\u0142em przy innej okazji<\/a>) i jedni naukowcy je akceptuj\u0105, a inni nie.<\/p>\nSprawa tu jest nieoczywista. Pewien stopie\u0144 spekulacji jest przez naukowc\u00f3w dopuszczalny, pewien nie, ale jest strefa pomi\u0119dzy. I tak jest w rekonstrukcji ewolucji j\u0119zyk\u00f3w, ale te\u017c ewolucji biologicznej czy ewolucji kosmosu. Gdy si\u0119 wystarczaj\u0105co atrakcyjnie opakuje swoje spekulacje, \u0142atwo zwie\u015b\u0107 laik\u00f3w, \u017ce s\u0105 praktycznie udowodnionymi elementami obowi\u0105zuj\u0105cej teorii naukowej. W rekonstrukcjach si\u0119gaj\u0105cych epoki kamiennej widzia\u0142em zestawienie kobiety (gyn) nie tylko z rodzeniem (gen), ale te\u017c ze s\u0142owami wsp\u00f3\u0142czesnymi zwi\u0105zanymi ze zgi\u0119ciem (knee, ankle, angle, w sumie te\u017c pasowa\u0142oby tu nasze gi\u0105\u0107\/zgina\u0107). To mia\u0142o sugerowa\u0107, \u017ce s\u0142owo oznaczaj\u0105ce por\u00f3d wi\u0105\u017ce si\u0119 ze s\u0142owem oznaczaj\u0105cym zginanie, bo przecie\u017c naturalny por\u00f3d mia\u0142 by\u0107 w pozycji kucznej.<\/p>\n
Z kolei wspomniany wy\u017cej propagator s\u0142ownika magdale\u0144skiego dowodzi, \u017ce skoro jaskiniowcy na kobiet\u0119 m\u00f3wili „gyn”, a na noc „nyg”, czyli odwrotnie, to uwa\u017cali, \u017ce kobiety symbolizuj\u0105 moc \u015bwiat\u0142a i dnia, a m\u0119\u017cczy\u017ani nocy i ciemno\u015bci. Gloger opakowa\u0142 swoj\u0105 etymologi\u0119 w atrakcyjny mit, \u017ce pozycja kobiet u S\u0142owian Zachodnich, cho\u0107 porywanych dla zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bcia, by\u0142a niepor\u00f3wnywalnie wy\u017csza ni\u017c u S\u0142owian Po\u0142udniowych i Wschodnich. Przodkowie Polak\u00f3w zawsze byli rycerscy. Taki mit \u0142adniej brzmi, ni\u017c \u017cmudne rekonstruowanie, w jakich kontekstach jedna g\u0142oska mog\u0142a przej\u015b\u0107 w inn\u0105. No i zak\u0142ada wi\u0119ksz\u0105 sta\u0142o\u015b\u0107 ni\u017c ci\u0105gle ewoluuj\u0105ce wzorce kulturowe czy j\u0119zykowe. Gdyby Pras\u0142owianie mieli swoj\u0105 rad\u0119 j\u0119zykow\u0105 i s\u0142owniki, pewnie grzmia\u0142yby przeciwko zmi\u0119kczaniu „g” do „\u017c” jako niedbalstwu j\u0119zykowemu i nieszanowaniu tradycji.<\/p>\n
Ilustracja: Wilhelm Kotarbi\u0144ski, domena publiczna<\/em><\/p>\n*) Niemniej, kiedy\u015b id\u0105c nadba\u0142tyckim deptakiem us\u0142ysza\u0142em przypadkiem jak jedna m\u0142oda kobieta za po\u015brednictwem telefonu ocenia\u0142a kogo\u015b:\u00a0„Bo jego interesuje pochodzenie s\u0142\u00f3w. I\u00a0wyraz\u00f3w<\/span>! W j\u0119zyku! [tu niecenzuralny imies\u0142\u00f3w]!” Je\u015bli to by\u0142 jej adorator, to najwyra\u017aniej nie t\u0119dy by\u0142a droga do jej wzgl\u0119d\u00f3w…<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Etymologia to pasjonuj\u0105ca sprawa nie tylko dla specjalist\u00f3w*. S\u0105 przypadki do\u015b\u0107 oczywiste, ale bardzo \u0142atwo tu o pomy\u0142ki i mniemania maj\u0105ce niewiele wsp\u00f3lnego z rzeczywisto\u015bci\u0105. Klasyczne przypadki tzw. etymologii ludowej to wywodzenie nazw miast Warszawy od rzekomego Warsa i Sawy czy Cz\u0119stochowy od rzekomego cz\u0119stego chowania si\u0119 za wzg\u00f3rzami podczas podr\u00f3\u017cy ku niej.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6044,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,2,55,135],"tags":[300,301,213],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6030"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6030"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6030\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6050,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6030\/revisions\/6050"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/6044"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6030"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6030"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6030"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
![\"\"](\"\/wp-content\/uploads\/2018\/04\/nimfa.jpg\")
Etymologia to pasjonuj\u0105ca sprawa nie tylko dla specjalist\u00f3w*. S\u0105 przypadki do\u015b\u0107 oczywiste, ale bardzo \u0142atwo tu o pomy\u0142ki i mniemania maj\u0105ce niewiele wsp\u00f3lnego z rzeczywisto\u015bci\u0105. Klasyczne przypadki tzw. etymologii ludowej to wywodzenie nazw miast Warszawy od rzekomego Warsa i Sawy czy Cz\u0119stochowy od rzekomego cz\u0119stego chowania si\u0119 za wzg\u00f3rzami podczas podr\u00f3\u017cy ku niej.