{"id":6175,"date":"2018-07-18T09:34:16","date_gmt":"2018-07-18T07:34:16","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=6175"},"modified":"2018-07-18T13:22:05","modified_gmt":"2018-07-18T11:22:05","slug":"ziab-na-pusciznie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2018\/07\/18\/ziab-na-pusciznie\/","title":{"rendered":"Zi\u0105b na pu\u015bci\u017anie"},"content":{"rendered":"

\"\"Po fali wiosennych upa\u0142\u00f3w przysz\u0142o do\u015b\u0107 typowe lato. Mo\u017ce deszczowe, mo\u017ce nieekstremalnie gor\u0105ce, ale lato. Okres ma\u0142o sprzyjaj\u0105cy osobom, dla kt\u00f3rych w zasadzie im cieplej, tym lepiej. Gdzie wi\u0119c szuka\u0107 och\u0142ody?
\n
\nKiedy\u015b pisa\u0142em o wiecznej zmarzlinie kolo Wi\u017cajn<\/a>. Suwalszczyzna jest okre\u015blana jako polski biegun zimna, ale to prawda tylko pod warunkiem, \u017ce zapomina si\u0119 o g\u00f3rach. Ze wzrostem wysoko\u015bci nad poziomem morza spada ci\u015bnienie powietrza, przez to powietrze si\u0119 rozpr\u0119\u017ca. Im wi\u0119cej odleg\u0142o\u015bci mi\u0119dzy cz\u0105steczkami powietrza, tym rzadziej si\u0119 zderzaj\u0105 i tym ni\u017csza temperatura. Zatem im wy\u017cej, tym ch\u0142odniej – przynajmniej w granicach naszej warstwy atmosfery \u2013 troposfery. Typowo jest to spadek o jakie\u015b p\u00f3\u0142 stopnia (kelwina) na sto metr\u00f3w (literatura mo\u017ce podawa\u0107 ok. jednego stopnia, ale to warto\u015b\u0107 teoretyczna nieuwzgl\u0119dniaj\u0105ca rzeczywistych warunk\u00f3w).<\/p>\n

Z drugiej strony wiadomo, \u017ce cieplejsze powietrze unosi si\u0119. Tak dzia\u0142aj\u0105 balony. Dlatego p\u0142omie\u0144 kieruje si\u0119 w g\u00f3r\u0119. To wymusza ruch powietrza w wentylacji grawitacyjnej i w cyrkulacji atmosferycznej.<\/p>\n

Gdy zestawi si\u0119 te dwa fakty, dochodzi do pewnej sprzeczno\u015bci. Ale po\u0142\u0105czenie ich daje zjawisko inwersji termicznej. Inwersji, czyli odwr\u00f3cenia normalnego uk\u0142adu „im wy\u017cej, tym zimniej”. Zimne powietrze mo\u017ce sp\u0142yn\u0105\u0107 z g\u00f3ry do do\u0142u, a ciep\u0142e uciec z doliny wzwy\u017c. Wtedy okazuje si\u0119, \u017ce najzimniej jest nie najwy\u017cej, a troch\u0119 ni\u017cej ni\u017c najwy\u017cej.<\/p>\n

Tak mo\u017ce sta\u0107 si\u0119, gdy kotlina ma warunki do wypromieniowywania ciep\u0142a w bezchmurn\u0105 noc. Zimne powietrze sp\u0142ywa ze stok\u00f3w, a na dole pod\u0142o\u017ce go nie ogrzewa, samo jeszcze bardziej si\u0119 wych\u0142adzaj\u0105c. Je\u017celi nie pojawi si\u0119 jaki\u015b wiatr przywiewaj\u0105cy nieco cieplejszego powietrza, wych\u0142adzanie takie mo\u017ce trwa\u0107 a\u017c do pierwszych promieni \u015bwitu, a nawet par\u0119 chwil d\u0142u\u017cej. Szczeg\u00f3lne predyspozycje do wych\u0142adzania si\u0119 ma powierzchnia \u015bniegu i torfu. Tak\u017ce ze wzgl\u0119du na zdolno\u015bci izoluj\u0105ce, przez co wp\u0142yw ciep\u0142a zmagazynowanego w g\u0142\u0119bi pod\u0142o\u017ca jest s\u0142abszy. Wypromieniowywanie ciep\u0142a jest ograniczane przez krzewy i zadrzewienia, a jest wydajniejsze na otwartym polu.<\/p>\n

Zatem gdy kto\u015b szuka miejsca, gdzie mo\u017ce powsta\u0107 tzw. mrozowisko, nie powinien wybiera\u0107 si\u0119 na Kasprowy Wierch czy \u015anie\u017ck\u0119. Tam, owszem, mo\u017ce by\u0107 zimno przez ca\u0142y rok, a silny wiatr mo\u017ce pot\u0119gowa\u0107 wra\u017cenie ch\u0142odu. O skrajno\u015bci jednak \u0142atwiej w dw\u00f3ch dolinach – Izery w Karkonoszach i Orawy\/Piekielnika\/Dunajca mi\u0119dzy Tatrami a Beskidami. Na Hali Izerskiej stacj\u0119 meteorologiczn\u0105 ma Nadle\u015bnictwo \u015awierad\u00f3w, a w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej w Jab\u0142once – IMGW. Gdy przygl\u0105dn\u0105\u0107 si\u0119 danym stamt\u0105d, mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107, \u017ce np. w marcu tego roku zanotowano mr\u00f3z ponad 27-stopniowy (standardowo temperatur\u0119 do takich zestawie\u0144 bada si\u0119 na wysoko\u015bci dw\u00f3ch metr\u00f3w nad ziemi\u0105, przy gruncie mo\u017ce by\u0107 nieco inaczej – cho\u0107by dlatego, \u017ce mechanizmy, o kt\u00f3rych pisa\u0142em wy\u017cej, dzia\u0142aj\u0105 te\u017c w tej skali). Rzeczywi\u015bcie – zimno. W lipcu i sierpniu zwykle absolutna minimalna zmierzona temperatura jest tam nieznacznie wy\u017csza od zera, a par\u0119 razy nawet by\u0142a poni\u017cej.<\/p>\n

Sie\u0107 stacji IMGW jest mniej lub bardziej reprezentatywna dla obrazu Polski, ale nie ma na celu szukania rekord\u00f3w. W zwi\u0105zku z tym polski \u0142owca mrozu Arnold Jakubczyk musi liczy\u0107 na w\u0142asne obserwacje. Sam mieszka w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej, wi\u0119c za w\u0142asnym oknem ma mo\u017cliwo\u015b\u0107 notowania niskich temperatur, ale uda\u0142o mu si\u0119 stosunkowo niedaleko znale\u017a\u0107 lepsze mrozowisko. W kotlinie tej jest kilkadziesi\u0105t torfowisk, gdzie, jak wspomnia\u0142em, mo\u017cna szuka\u0107 takich miejsc. Przyrodniczo chyba najbardziej znany jest B\u00f3r na Czerwonem, gdzie ju\u017c przed wojn\u0105 ustanowiono rezerwat. Jakubczyk jednak wybra\u0142 inne – Pu\u015bcizn\u0119 R\u0119kowia\u0144sk\u0105.<\/p>\n

Na tym torfowisku wykona\u0142 kilka pilotowych pomiar\u00f3w i okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jest tam nieco zimniej ni\u017c ko\u0142o jego domu i w Jab\u0142once. W zwi\u0105zku z tym zainwestowa\u0142 i za\u0142o\u017cy\u0142 prywatn\u0105 stacj\u0119 meteorologiczn\u0105, gdzie regularne obserwacje s\u0105 prowadzone od lata 2012 r. To daje do\u015b\u0107 kr\u00f3tk\u0105 seri\u0119 pomiar\u00f3w, ale jedno w niej jest uderzaj\u0105ce: od tego czasu zdarzy\u0142 si\u0119 tylko jeden (!) miesi\u0105c, gdy temperatura ani razu nie spad\u0142a poni\u017cej zera. By\u0142 to ostatni czerwiec. W lipcu ju\u017c sytuacja wr\u00f3ci\u0142a do normy i zanotowano temperatury ujemne (na razie -0,5 \u00b0C) (dane st\u0105d<\/a>).<\/p>\n

Oczywi\u015bcie to do\u015b\u0107 specyficzne miejsce. Osobom nieznosz\u0105cym upa\u0142u nale\u017cy ostudzi\u0107 zapa\u0142, bo warunki sprzyjaj\u0105ce wych\u0142odzeniu z drugiej strony nieraz sprzyjaj\u0105 szybkiemu nagrzewaniu i mi\u0119dzy najcieplejszym a najzimniejszym momentem doby mo\u017ce tam nieraz by\u0107 i 30 stopni r\u00f3\u017cnicy. R\u00f3wnie\u017c zmiany \u015bredniej temperatury mog\u0105 znacz\u0105co si\u0119 zmienia\u0107 niemal z dnia na dzie\u0144. W tym momencie, w zale\u017cno\u015bci od kryteri\u00f3w, Pu\u015bcizna R\u0119kowia\u0144ska i Hala Izerska konkuruj\u0105 o miano bieguna zimna Polski. Pu\u015bcizna R\u0119kowia\u0144ska ma o tyle wi\u0119ksze szanse na rekord zimna, o ile le\u017c\u0105c bardziej na wsch\u00f3d, jest bardziej wystawiona na nap\u0142yw mro\u017anego powietrza z zimnych kontynentalnych wy\u017c\u00f3w. W dodatku, jak wida\u0107 po przyk\u0142adzie Jab\u0142onki, nieraz oficjalne stacje meteorologiczne mog\u0105 pozwala\u0107 na typowanie najzimniejszych punkt\u00f3w, ale kilka kilometr\u00f3w mo\u017ce sprawi\u0107, \u017ce tych rekord\u00f3w si\u0119 nie uchwyci.<\/p>\n

Te ekstremalne zjawiska s\u0105 mo\u017cliwe na torfowiskach ze wzgl\u0119du na charakter torfowisk – prawie brak drzew, nie za du\u017co krzew\u00f3w. Z drugiej za\u015b strony torfowiska rozwin\u0119\u0142y si\u0119 tam na tak\u0105 skal\u0119 dzi\u0119ki skrajnemu klimatowi. Poza tym tam – zar\u00f3wno w Sudetach, jak i Karpatach – mo\u017cna spotka\u0107 organizmy typowe dla tundry czy europejskiej wersji tajgi, w Polsce wyst\u0119puj\u0105ce poza tym na torfowiskach p\u00f3\u0142nocnej Polski. Okre\u015bla si\u0119 je jako relikty epoki lodowcowej i najprawdopodobniej s\u0105 rzeczywi\u015bcie takim \u015bladem tych czas\u00f3w, podobnie jak wspomniana na wst\u0119pie zmarzlina suwalska.<\/p>\n

fot. Ardo, l<\/a>icencja CC BY 4.0<\/a><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Po fali wiosennych upa\u0142\u00f3w przysz\u0142o do\u015b\u0107 typowe lato.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6184,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,6],"tags":[73],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6175"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6175"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6175\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6193,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6175\/revisions\/6193"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/6184"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6175"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6175"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6175"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}