{"id":6244,"date":"2018-08-07T13:18:38","date_gmt":"2018-08-07T11:18:38","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=6244"},"modified":"2018-08-07T13:41:46","modified_gmt":"2018-08-07T11:41:46","slug":"dobor-sztuczny-w-bialowiezy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2018\/08\/07\/dobor-sztuczny-w-bialowiezy\/","title":{"rendered":"Dob\u00f3r sztuczny w Bia\u0142owie\u017cy"},"content":{"rendered":"

\"\"Poj\u0119cie doboru naturalnego Darwin wprowadzi\u0142 przez analogi\u0119 do doboru stosowanego przez hodowc\u00f3w. Nie b\u0119d\u0119 si\u0119 o tym rozpisywa\u0142, bo to podstawy wiedzy biologicznej, wi\u0119c czytelnicy akurat tego bloga raczej spraw\u0119 mniej wi\u0119cej znaj\u0105.
\n
\nW doborze sztucznym hodowcy preferuj\u0105 cechy przydatne w produkcji surowc\u00f3w – wi\u0119ksz\u0105 mleczno\u015b\u0107, wi\u0119kszy przyrost mi\u0119sa, wi\u0119ksz\u0105 zawarto\u015b\u0107 glutenu, wi\u0119kszy przyrost tarcicy itd. Teoretycznie mog\u0142yby to by\u0107 te\u017c cechy u\u0142atwiaj\u0105ce prze\u017cycie, ale one s\u0105 zwykle na dalszych miejscach. Je\u017celi warto\u015bciowsza produkcyjnie odmiana p\u0142aci za to wi\u0119ksz\u0105 podatno\u015bci\u0105 na choroby, w\u0119\u017csz\u0105 tolerancj\u0105 na warunki siedliskowe, to trudno – zastosuje si\u0119 leki, opryski, nawo\u017cenie, irygacj\u0119, zbuduje ogrzewan\u0105 obor\u0119 albo szklarni\u0119. Dlatego zwierz\u0119ta hodowlane i ro\u015bliny uprawne zwykle gorzej sobie radz\u0105 na wolno\u015bci ni\u017c ich dzicy krewni. Na polu zostawionym od\u0142ogiem przez par\u0119 lat mog\u0105 si\u0119 pojawia\u0107 nowe pokolenia uprawianych dawniej ro\u015blin (je\u017celi ich diaspory nie zosta\u0142y ca\u0142kowicie zebrane), ale w ko\u0144cu przegrywaj\u0105 konkurencyjnie z dzikimi ro\u015blinami.<\/p>\n

Drzewa \u017cyj\u0105 d\u0142u\u017cej ni\u017c zbo\u017ca czy ro\u015bliny okopowe, wi\u0119c w tym przypadku taki proces trwa odpowiednio d\u0142u\u017cej – kilkadziesi\u0105t albo kilkaset lat. Dzi\u015b wci\u0105\u017c mo\u017cna znale\u017a\u0107 drzewa owocowe rosn\u0105ce w \u015brodku lasu, kt\u00f3re \u015bwiadcz\u0105 o tym, \u017ce nie tak dawno by\u0142 w tym miejscu sad. Czasem jakie\u015b egzotyczne gatunki drzew wskazuj\u0105 miejsce dawnej le\u015bnicz\u00f3wki, kt\u00f3rej mieszkaniec mia\u0142 ochot\u0119 na urozmaicenie s\u0105siedztwa kasztanowcem, \u017cywotnikiem czy morw\u0105. Nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o tym, \u017ce jeszcze kilkaset lat temu \u015bwierka nie mo\u017cna by\u0142o znale\u017a\u0107 na Pomorzu czy buka na Mazowszu, a teraz ten pierwszy w ca\u0142ej Polsce mo\u017ce mie\u0107 znaczny udzia\u0142 w drzewostanie. R\u00f3wnie\u017c spotkany w lesie modrzew czy cis z najwi\u0119kszym prawdopodobie\u0144stwem ro\u015bnie tam dzi\u0119ki ludziom.<\/p>\n

Czasem jednak takie sztuczne rozszerzenie zasi\u0119gu okazuje si\u0119 ca\u0142kiem skuteczne. \u015awierki ca\u0142kiem dobrze sobie radz\u0105 w dawnym pasie bez\u015bwierkowym (kt\u00f3ry swoj\u0105 drog\u0105 te\u017c zmienia\u0142 si\u0119 w czasie od ostatniego zlodowacenia), wytwarzaj\u0105 szyszki, wysiewaj\u0105 i wyrastaj\u0105 z samoistnie wysianych nasion. S\u0105 przypadki, gdy teraz nikt nie jest w stanie stwierdzi\u0107 ze stuprocentow\u0105 pewno\u015bci\u0105, czy dane izolowane stanowisko ma pochodzenie naturalne, czy jest pozosta\u0142o\u015bci\u0105 jakiego\u015b dawnego nasadzenia. Dotyczy to np. polskich stanowisk d\u0119bu omszonego w Bielinku czy azalii pontyjskiej w Ko\u0142aczni, gdzie ustanowiono rezerwaty.<\/p>\n

\u015awierk pospolity nie jest gatunkiem uprawnym w pe\u0142ni tego s\u0142owa znaczeniu. Jest gatunkiem rodzimym dla Polski, maj\u0105c dwie g\u0142\u00f3wne podpopulacje – p\u00f3\u0142nocno-wschodni\u0105 i po\u0142udniow\u0105. Jednocze\u015bnie jest gatunkiem cenionym w gospodarce le\u015bnej. St\u0105d jego sztuczne rozszerzenie zasi\u0119gu przez le\u015bnik\u00f3w, najpierw niemieckich, potem polskich. Stosunkowo szybko ro\u015bnie, daj\u0105c warto\u015bciowe drewno, i nie wymaga bardzo urodzajnych gleb, kt\u00f3re mo\u017cna przeznaczy\u0107 na uprawy rolne. Mo\u017ce nie jest tak niewybredny jak sosna, ale ostatecznie mo\u017cna go sadzi\u0107 niemal wsz\u0119dzie. Chyba tylko piaszczyste wydmy si\u0119 nie nadaj\u0105. Jest nawet pewien typ \u015bwierczyn bagiennych.<\/p>\n

Le\u015bnicy szczeg\u00f3lnie cenili sobie nasadzenia \u015bwierka w g\u00f3rach. Jest on naturalnym elementem las\u00f3w reglowych, wi\u0119c si\u0119 do tego nadaje. W ten spos\u00f3b cz\u0119\u015b\u0107 dawnych las\u00f3w ze znacznym udzia\u0142em modrzewia, sosny (limby), a nawet jawora, buka czy jod\u0142y zosta\u0142a zdominowana przez \u015bwierki. Przy czym le\u015bnicy, kieruj\u0105c si\u0119 raczej wizj\u0105 gospodarcz\u0105 ni\u017c ekologiczn\u0105, wybierali ze szk\u00f3\u0142ek sadzonki rokuj\u0105ce dobrym przyrostem drewna. W ten spos\u00f3b np. w G\u00f3ry Izerskie trafi\u0142y sadzonki \u015bwierka z populacji nie tylko z sudeckich kotlin, ale nawet z odleg\u0142ych nizin. To nawet nie\u017ale funkcjonowa\u0142o przez ponad sto lat, ale w pewnym momencie zanieczyszczenie powietrza os\u0142abi\u0142o wszystkie drzewa w Sudetach, ale najwra\u017cliwsze okaza\u0142y si\u0119 w\u0142a\u015bnie \u015bwierki w G\u00f3rach Izerskich, m.in. dlatego, \u017ce by\u0142y genetycznie przystosowane bardziej do ro\u015bni\u0119cia w nizinnych plantacjach ni\u017c borze reglowym. Dla mojego pokolenia G\u00f3ry Izerskie sta\u0142y si\u0119 symbolem kl\u0119ski ekologicznej, cho\u0107 do powszechnej \u015bwiadomo\u015bci raczej dotar\u0142a informacja o roli kwa\u015bnych deszcz\u00f3w ni\u017c uwarunkowanej genetycznie zgodno\u015bci ekotypu i siedliska.<\/p>\n

Troch\u0119 p\u00f3\u017aniej zagro\u017cenie nadesz\u0142o na \u015bwierczyny w Tatrach. \u015awierki maj\u0105 p\u0142ytkie systemy korzeniowe i \u0142atwo daj\u0105 si\u0119 wyrwa\u0107 wichurom, a poza tym s\u0105 nara\u017cone m.in. na ataki kornik\u00f3w. W latach 90. du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 tatrza\u0144skich \u015bwierczyn przez to uleg\u0142a zniszczeniu, a na ich miejscu odnawia si\u0119 nowy las, bardziej dostosowany do lokalnych warunk\u00f3w ni\u017c wyobra\u017ce\u0144 producent\u00f3w drewna. Pisa\u0142em troch\u0119 ju\u017c o tym<\/a>, stamt\u0105d te\u017c pochodzi zdj\u0119cie ilustruj\u0105ce wpis.<\/p>\n

Co jaki\u015b czas kornik atakuje \u015bwierczyny w r\u00f3\u017cnych miejscach. Tak\u017ce w Puszczy Bia\u0142owieskiej. Niedawno by\u0142a tam jego gradacja – nie pierwsza i pewnie nie ostatnia. W cz\u0119\u015bci nieobj\u0119tej ochron\u0105 parkow\u0105 towarzyszy\u0142y jej ci\u0119cia. Przez Lasy Pa\u0144stwowe okre\u015blane jako sanitarne. Tak czy inaczej efekt jest taki, \u017ce fragmenty zajmowane niedawno przez p\u0142aty \u015bwierka zosta\u0142y opustoszone z drzew i rozpoczyna si\u0119 nowy etap – odnowienia, tu i \u00f3wdzie naturalne, tu i \u00f3wdzie nasadzenia ze szk\u00f3\u0142ek le\u015bnych. W tym momencie te naturalne to w znacznej mierze wcale nie m\u0142ode \u015bwierki, a graby i klony. Do pewnego stopnia to potwierdza, \u017ce miejsca te wcale teraz nie s\u0105 szczeg\u00f3lnie dobre dla \u015bwierk\u00f3w. Tylko do pewnego, bo \u015bwierk w og\u00f3le stosunkowo s\u0142abo si\u0119 odnawia i zwykle na miejscach prze\u015bwietlonych szybsze i sprawniejsze okazuj\u0105 si\u0119 inne gatunki, zw\u0142aszcza r\u00f3\u017cne gatunki sosny i brzozy, a w g\u00f3rach te\u017c modrzewie. Si\u0142\u0105 siewek \u015bwierka jest niewielkie zapotrzebowanie na \u015bwiat\u0142o i one maj\u0105 szans\u0119 na rozw\u00f3j w zacienionych ju\u017c lasach, gdzie siewki sosen czy brz\u00f3z nie utrzymaj\u0105 si\u0119 z braku s\u0142o\u0144ca.<\/p>\n

W Puszczy Bia\u0142owieskiej jednak miejsce po \u015bwierku zajmuj\u0105 nie tylko \u0142atwo rozsiewaj\u0105ce gatunki o podobnych wymaganiach siedliskowych (brzoza ma podobne do naszych drzew iglastych), ale typowe nie dla bor\u00f3w iglastych, tylko dla las\u00f3w li\u015bciastych (gr\u0105d\u00f3w) czy co najwy\u017cej mieszanych. Wynika to z tego, \u017ce puszcza ta le\u017cy na granicy zwartego zasi\u0119gu \u015bwierka, przy wspomnianym wy\u017cej pasie bez\u015bwierkowym, a wi\u0119c warunki glebowe i klimatyczne nie s\u0105 dla niego optymalne. Spraw\u0119 dla \u015bwierka pogarsza fakt melioracji okolic puszczy i ocieplenie klimatu. Raczej nie powinno to spowodowa\u0107 ca\u0142kowitego wycofania si\u0119 tego gatunku z puszczy, ale na pewno zmniejszenie jego populacji na rzecz wcze\u015bniej wspomnianych gatunk\u00f3w li\u015bciastych.<\/p>\n

To jednak przy za\u0142o\u017ceniu odnowienia naturalnego. Zalesianie ze szk\u00f3\u0142ek mo\u017ce imitowa\u0107 naturalne niemal ca\u0142kowicie, a mo\u017ce w og\u00f3le nie uwzgl\u0119dnia\u0107 naturalnych warunk\u00f3w. Oczywi\u015bcie nie ma co oczekiwa\u0107, \u017ce wsp\u00f3\u0142cze\u015bni le\u015bnicy nasadz\u0105 w Puszczy Bia\u0142owieskiej ameryka\u0144skie daglezje i \u015br\u00f3dziemnomorskie sosny czarne, co im si\u0119 kiedy\u015b zdarza\u0142o (przynajmniej w innych cz\u0119\u015bciach Polski), czy jeszcze bardziej egzotyczne gatunki, kt\u00f3re mog\u0142yby si\u0119 nawet nie przyj\u0105\u0107. W zapowiedziach Nadle\u015bnictwa Hajn\u00f3wka s\u0105 to sadzonki: d\u0119b\u00f3w, sosny, \u015bwierka, lipy, klonu, jab\u0142oni i gruszy (to ostatnie wygl\u0105da zaskakuj\u0105co, ale nie jest zupe\u0142nie absurdalne, w prze\u015bwietlonych europejskich lasach dzikie grusze mog\u0105 wyst\u0119powa\u0107 ca\u0142kiem naturalnie, w ko\u0144cu sk\u0105d\u015b je udomowili\u015bmy, cho\u0107 raczej nie mo\u017cna oczekiwa\u0107, \u017ce to b\u0119dzie gatunek dominuj\u0105cy w zwartym drzewostanie).<\/p>\n

W\u015br\u00f3d nasadze\u0144 b\u0119dzie znowu \u015bwierk. Samo to nie jest kontrowersyjne (poza tym: czy w og\u00f3le nasadzenia s\u0105 potrzebne, czy zostawi\u0107 odnowienie naturze – ale to inna dyskusja). Natomiast warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce tu powraca ryzyko, o kt\u00f3rym pisa\u0142em wy\u017cej – nasadzone zostan\u0105 osobniki niekoniecznie najlepiej dostosowane do lokalnych warunk\u00f3w. \u015awierk w Puszczy Bia\u0142owieskiej ma si\u0119 nie najlepiej, co ju\u017c pisa\u0142em. Mi\u0119dzy innymi dlatego do\u015b\u0107 \u0142atwo uleg\u0142 kornikom (przy czym pami\u0119tajmy, \u017ce „do\u015b\u0107 \u0142atwo” nie oznacza, \u017ce wygin\u0119\u0142a ca\u0142a populacja \u015bwierka ani nawet wi\u0119kszo\u015b\u0107, a ok. jednej trzeciej). \u015awierk nie jest bezbronny – zdrowe i silne osobniki potrafi\u0105 przetrwa\u0107 gradacj\u0119 kornik\u00f3w. Gin\u0105 g\u0142\u00f3wnie osobniki albo os\u0142abione innymi czynnikami, albo o cechach genetycznych warunkuj\u0105cych wi\u0119ksz\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107.\u00a0Gdyby pozwoli\u0107 na naturalne odnowienie, zadzia\u0142a\u0142by r\u00f3wnie\u017c dob\u00f3r naturalny – osobniki wra\u017cliwe nie zd\u0105\u017cy\u0142y wyda\u0107 za wielu nasion. W\u015br\u00f3d nowo wysianych osobnik\u00f3w przewa\u017caliby potomkowie \u015bwierk\u00f3w bardziej odpornych na kombinacj\u0119 warunk\u00f3w siedliskowych Puszczy Bia\u0142owieskiej i korniki. Odnowienie ze szk\u00f3\u0142ek tego nie gwarantuje.<\/p>\n

Na ten problem uwag\u0119 zwr\u00f3ci\u0142o kilkoro naukowc\u00f3w w niedawno opublikowanym li\u015bcie w „Science”. Tu czytelnikom nale\u017cy si\u0119 wyja\u015bnienie – list publikowany w tym czasopi\u015bmie to nie jest zwyk\u0142y list do redakcji, w kt\u00f3rym czytelnik chce si\u0119 po\u017cali\u0107 albo poprosi\u0107 o porad\u0119. Nie jest co prawda to zupe\u0142nie to samo co publikacja artyku\u0142u badawczego (w sumie nie wiem, jak si\u0119 on mie\u015bci w punktacjach r\u00f3\u017cnego typu, \u0142\u0105cznie z rankingiem szanghajskim), ale nawet taki list przechodzi procedur\u0119 recenzji. Sk\u0105din\u0105d wiem, \u017ce wersja opublikowana przesz\u0142a kilka tur recenzji i poprawek. Autorzy listu nie wyra\u017caj\u0105 po prostu opinii opartej na mniemaniu, tylko przedstawiaj\u0105 problem, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do artyku\u0142\u00f3w naukowych na ten temat. W pi\u015bmie innej rangi ten list m\u00f3g\u0142by uchodzi\u0107 za artyku\u0142 przegl\u0105dowy (no dobra, musia\u0142by pewnie by\u0107 d\u0142u\u017cszy), a niejeden artyku\u0142 pokonferencyjny zosta\u0142 wydany z mniejszym wysi\u0142kiem.<\/p>\n

Zatem w dyskusji nad sposobem gospodarowania Puszcz\u0105 Bia\u0142owiesk\u0105 pojawi\u0142 si\u0119 kolejny argument – tym razem odwo\u0142uj\u0105cy si\u0119 wprost do ekologii ewolucyjnej. Warto o nim pami\u0119ta\u0107.<\/p>\n

fot. Piotr Panek, licencja CC BY-SA 3.0<\/a><\/em><\/p>\n