{"id":6402,"date":"2018-11-03T17:53:56","date_gmt":"2018-11-03T16:53:56","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=6402"},"modified":"2018-11-03T21:19:13","modified_gmt":"2018-11-03T20:19:13","slug":"strach-ma-kocie-oczy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2018\/11\/03\/strach-ma-kocie-oczy\/","title":{"rendered":"Strach ma kocie oczy"},"content":{"rendered":"

\"\"Jaki\u015b czas temu pisa\u0142em<\/a>, \u017ce koty poluj\u0105 na szczury co najwy\u017cej wyj\u0105tkowo. Fakt ten jest raczej znany i bez bada\u0144 naukowych (dorobi\u0142 si\u0119 te\u017c swojego mitu o rzekomej toksyczno\u015bci szczur\u00f3w, a zw\u0142aszcza ich ogon\u00f3w, dla kot\u00f3w), a mimo to wiele os\u00f3b twierdzi, \u017ce wolno \u017cyj\u0105ce koty to spos\u00f3b na zwalczanie szczur\u00f3w. Sk\u0105d si\u0119 to bierze?
\n
\nPo pierwsze, jest to temat bardzo podatny na anecdata<\/em>. Koty od czasu do czasu zapoluj\u0105 na szczura. To, \u017ce na jednego upolowanego szczura przypada kilkadziesi\u0105t ptak\u00f3w, to jedna sprawa, ale wa\u017cniejsza jest ta, \u017ce na jednego upolowanego szczura przypadaj\u0105 setki nieupolowanych. Dla populacji szczur\u00f3w to niezauwa\u017calna strata. O ile ludziom \u0142atwiej przyj\u0105\u0107 statystyczn\u0105 prawd\u0119 o zjawiskach mniej lub bardziej abstrakcyjnych, o tyle gdy dotyczy sprawy bliskiej, anegdotyczny przypadek samodzielnie zauwa\u017cony przes\u0142ania wszelkie statystyki. Skoro widzia\u0142em raz kota z upolowanym szczurem, to znaczy, \u017ce koty poluj\u0105 na szczury i pomagaj\u0105 si\u0119 ich pozby\u0107.<\/p>\n

Do tego mo\u017ce doj\u015b\u0107 emocjonalne zaanga\u017cowanie. Koty wzbudzaj\u0105 powszechn\u0105 sympati\u0119 (nawet wojny psiarzy i kociarzy to cz\u0119sto bardziej rytualna zabawa towarzyska ni\u017c prawdziwy antagonizm), szczury – powszechne obrzydzenie. Je\u017celi kto\u015b wypuszcza kota na zewn\u0105trz albo dokarmia koty wolno \u017cyj\u0105ce, woli my\u015ble\u0107, \u017ce w ten spos\u00f3b przyczynia si\u0119 do zwalczania szczur\u00f3w, a nie sikorek, rudzik\u00f3w, wr\u00f3bli czy jaszczurek. (Osobi\u015bcie mia\u0142em i koty, i szczury, wi\u0119c sympati\u0119 dziel\u0119).\u00a0Wybieranie wisienek wskazuj\u0105cych na rol\u0119 kot\u00f3w w redukcji populacji szczur\u00f3w z zestawu informacji wskazuj\u0105cych na og\u00f3lne preferencje kot\u00f3w i og\u00f3lny stan populacji szczur\u00f3w jest bardzo atrakcyjne.<\/p>\n

Nawet gdy kto\u015b nie posuwa si\u0119 do negowania wynik\u00f3w bada\u0144 m\u00f3wi\u0105cych o tym, \u017ce udzia\u0142 szczur\u00f3w jest w zestawie kocich ofiar marginalny, ma kolejny sztandarowy argument. OK, mo\u017ce i koty rzadko poluj\u0105 na doros\u0142e szczury (z bada\u0144 wynika, \u017ce koty preferuj\u0105 ofiary o rozmiarach do 25 dag), zw\u0142aszcza te miejskie, wypasione, ale za to je odstraszaj\u0105. Czo\u0142owa polska popularyzatorka wiedzy o zwierz\u0119tach domowych Dorota Sumi\u0144ska nieraz powtarza, \u017ce doros\u0142y szczur si\u0119 kota nie boi, ale szczurzyce po prostu, dbaj\u0105c o potomstwo, kt\u00f3re mog\u0142oby pa\u015b\u0107 jego ofiar\u0105, na rozmna\u017canie wybieraj\u0105 miejsca bez kot\u00f3w.<\/p>\n

Brzmi sensownie. Nie tylko jest to zgodne ze zdrowym rozs\u0105dkiem. Potwierdzaj\u0105 to te\u017c badania naukowe. Mo\u017cna znale\u017a\u0107 niejedno, w kt\u00f3rym gryzonie (myszy albo szczury) by\u0142y eksponowane na zapach kota. Zapach ten wywo\u0142uje u gryzoni stres, w m\u00f3zgu wytwarzane s\u0105 r\u00f3\u017cne substancje i w og\u00f3le jest to dla nich nieszcz\u0119\u015bcie. Je\u017celi w eksperymencie badawczym s\u0105 zapewnione jakie\u015b kryj\u00f3wki, gryzonie pierzchaj\u0105 do nich… jak mysz do dziury. (Teraz nie mam namiar\u00f3w na artyku\u0142 o tym, ale zdaje si\u0119, \u017ce toksoplazma paso\u017cytuj\u0105ca u nich sprawia, \u017ce przestaj\u0105 si\u0119 kot\u00f3w ba\u0107, co ostatecznie przyczynia si\u0119 do tego, \u017ce toksoplazma z cia\u0142a gryzonia trafia do cia\u0142a kota, jej \u017cywiciela ostatecznego).<\/p>\n

Badania tego rodzaju nie s\u0105 mi obce. Sam co prawda bada\u0142em, jak ryby jedz\u0105, kiedy \u017cyj\u0105 w warunkach bezstresowych, ale moje badanie mia\u0142o da\u0107 t\u0142o dla zasadniczych bada\u0144 nad tym, jak \u017ceruj\u0105, gdy si\u0119 boj\u0105 drapie\u017cnika. W moim \u00f3wczesnym zak\u0142adzie badania nad tym, jak ryby czy bezkr\u0119gowce wodne reaguj\u0105 na zapach drapie\u017cnika, stanowi\u0142y w pewnym momencie g\u0142\u00f3wny temat. Same badania nad tym, jak zwierz\u0119ta wodne rozpoznaj\u0105 zapach \u015bwiadcz\u0105cy o zagro\u017ceniu i jak na to reaguj\u0105, s\u0105 od po\u0142owy XX w. jednym z filar\u00f3w hydrobiologii. Zapach taki mo\u017ce pochodzi\u0107 od drapie\u017cnika, kt\u00f3ry wydziela go mimochodem, na swoj\u0105 szkod\u0119 (kairomon), albo od pobratymca, kt\u00f3ry zosta\u0142 zraniony (substancja alarmowa, w literaturze naukowej cz\u0119sto w wersji „schreckstoff” z racji pierwszego opisania przez Austriaka).<\/p>\n

Wystawione na taki zapach zwierz\u0119ta w zale\u017cno\u015bci od gatunku i og\u00f3lnej strategii \u017cyciowej podejmuj\u0105 r\u00f3\u017cne strategie obronne. Zwykle d\u0142u\u017cej przebywaj\u0105 w kryj\u00f3wkach, co czasem przybiera form\u0119 migracji dobowych – za dnia do kryj\u00f3wek, np. do szuwaru lub w zaciemnione pobli\u017ce dna, noc\u0105 do otwartej toni lub ku powierzchni. Niekt\u00f3re szybciej dojrzewaj\u0105 i rozmna\u017caj\u0105 si\u0119, zanim osi\u0105gn\u0105 rozmiar atrakcyjny dla drapie\u017cnika. Inne wytwarzaj\u0105 na ten czas jakie\u015b kolce czy inne struktury utrudniaj\u0105ce z\u0142apanie. Zestaw strategii jest szeroki.<\/p>\n

W\u015br\u00f3d tych strategii jednak nie za bardzo znana jest opcja „przenie\u015b\u0107 si\u0119 do zbiornika bez drapie\u017cnika”. B\u0119d\u0105c rozwielitk\u0105 czy p\u0142oci\u0105, nie jest \u0142atwo przenie\u015b\u0107 si\u0119 do innego jeziora. Zreszt\u0105 w innym jeziorze te\u017c b\u0119d\u0105 czyha\u0107 drapie\u017cniki. (Wyj\u0105tkowe sytuacje, gdy go brak, opisa\u0142em we wpisie o stawach tatrza\u0144skich<\/a>). Nie ma wyj\u015bcia, ze strachem przed drapie\u017cnikiem trzeba si\u0119 oswoi\u0107 i robi\u0107 swoje.<\/p>\n

I w\u0142a\u015bnie tak to jest: w laboratorium badamy, jak zwierz\u0119ta unikaj\u0105 drapie\u017cnika (i jego \u015blad\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie zapachowych), co pozwala na poznanie r\u00f3\u017cnych proces\u00f3w behawioralnych (tak\u017ce na poziomie neurologicznym), ale sytuacje, gdy w og\u00f3le brak drapie\u017cnika i stresu z nim zwi\u0105zanego, s\u0105 w terenie praktycznie nieznane. Dotyczy to tak samo rozwielitek wsp\u00f3\u0142\u017cyj\u0105cych jako\u015b ze zjadaj\u0105cymi je p\u0142ociami, p\u0142oci wsp\u00f3\u0142\u017cyj\u0105cych jako\u015b ze zjadaj\u0105cymi je szczupakami, szczur\u00f3w z kotami. Stwierdzenie, \u017ce w budynku, w kt\u00f3rym s\u0105 koty, nie ma szczur\u00f3w, mo\u017cna sfalsyfikowa\u0107 bez trudu. Wystarczy troch\u0119 poczeka\u0107, poobserwowa\u0107 i oka\u017ce si\u0119 to fa\u0142szem. Falsyfikuj\u0105 je chocia\u017cby te rzadkie przypadki polowa\u0144 kot\u00f3w na szczury. Jak wida\u0107, te nieliczne upolowane szczury nie unika\u0142y kot\u00f3w zbyt skutecznie.<\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce szczurzyca, maj\u0105c do wyboru piwnic\u0119 czy stodo\u0142\u0119, w kt\u00f3rej kot\u00f3w praktycznie nigdy nie ma, i tak\u0105, w kt\u00f3rej s\u0105 cz\u0119sto, wybierze t\u0119 pierwsz\u0105, ale maj\u0105c do wyboru albo rozmna\u017canie si\u0119 w lokum z kotami, albo brak rozmna\u017cania, wybierze to pierwsze. Jej \u017cycie b\u0119dzie bardziej stresuj\u0105ce i wi\u0119cej energii po\u015bwi\u0119ci na obron\u0119 m\u0142odych, ale nie ma wyj\u015bcia. Ostatecznie i tak jak\u0105\u015b tam grup\u0119 potomstwa odchowa. Koty i szczury wsp\u00f3\u0142istniej\u0105 w siedzibach ludzkich od tysi\u0119cy lub setek lat (w zale\u017cno\u015bci od regionu) i stan populacji tych drugich jest najlepszym dowodem na to, \u017ce skuteczno\u015b\u0107 tych pierwszych jest co najmniej w\u0105tpliwa.<\/p>\n

Chc\u0105c podr\u0105\u017cy\u0107 temat wp\u0142ywu zapach\u00f3w na szczury, ale wychodz\u0105c z warunk\u00f3w laboratoryjnych, grupa naukowc\u00f3w podj\u0119\u0142a szczeg\u00f3\u0142owe obserwacje pewnej szczurzej populacji w Nowym Jorku. Wbrew pozorom nie\u0142atwo zrobi\u0107 takie obserwacje, bo w\u0142a\u015bciciele teren\u00f3w zamieszka\u0142ych przez szczury zwykle nie s\u0105 zainteresowani udost\u0119pnieniem ich do bada\u0144 naukowych. Oni oczekuj\u0105 wyt\u0119pienia szczur\u00f3w, a nie badania. Mo\u017ce dlatego wszelkie takie badania prowadzono w laboratoriach, a nie w warunkach rzeczywistych. Uda\u0142o si\u0119 to jednak za\u0142atwi\u0107 na stacji odzysku odpad\u00f3w. Tam szczury \u017cyj\u0105 nie jak w laboratorium – musz\u0105 marzn\u0105\u0107 zim\u0105 i przegrzewa\u0107 si\u0119 latem. Musz\u0105 sobie dr\u0105\u017cy\u0107 kryj\u00f3wki w \u015bcianach i pod pod\u0142ogami. Rzadko widz\u0105 s\u0142o\u0144ce. Cz\u0119\u015b\u0107 szczur\u00f3w uda\u0142o si\u0119 zaczipowa\u0107 i na podstawie zliczonych \u017cywych od\u0142ow\u00f3w oszacowa\u0107 wielko\u015b\u0107 populacji na jakie\u015b 120-150 osobnik\u00f3w. Zainstalowano kamery na podczerwie\u0144 do monitorowania przemieszczania si\u0119 szczur\u00f3w i zaplanowano eksperymenty, w kt\u00f3rych mia\u0142a by\u0107 badana odpowied\u017a szczur\u00f3w na sygna\u0142y zapachowe.<\/p>\n

W pewnym momencie eksperyment zosta\u0142 zaburzony. Ot\u00f3\u017c na stacji pojawi\u0142o si\u0119 kilka kot\u00f3w (pi\u0119\u0107 osobnik\u00f3w, przy czym maksymalnie na terenie stacji naraz by\u0142o ich par\u0119 razy trzy). Badacze eksperymentu nie przerwali, uznaj\u0105c to za okazj\u0119 do rozszerzenia bada\u0144. Tym razem czynnikiem wp\u0142ywaj\u0105cym na zachowanie szczur\u00f3w nie by\u0142 ju\u017c tylko zapach drapie\u017cnika, ale drapie\u017cnicy z krwi i ko\u015bci. Eksperyment przerodzi\u0142 si\u0119 w obserwacj\u0119. Trwa\u0142a ona pi\u0119\u0107 miesi\u0119cy. Okazji do zaobserwowania spotka\u0144 drapie\u017cnika i ofiary by\u0142o du\u017co – uda\u0142o si\u0119 nagra\u0107 306 film\u00f3w z udzia\u0142em kt\u00f3rego\u015b z gatunk\u00f3w. W tej liczbie jednak tylko na 20 filmach kot \u015bledzi\u0142 szczura, a polowa\u0144 zanotowano jedynie trzy (podj\u0119tych przez dwa koty, cho\u0107 ca\u0142a pi\u0105tka kot\u00f3w \u015bledzi\u0142a szczury).<\/p>\n

Zatem te liczby nie pozwalaj\u0105 na szczeg\u00f3lnie daleko id\u0105ce wnioski co do wzorc\u00f3w polowa\u0144 kot\u00f3w na szczury, poza jednym – s\u0105 to sytuacje rzadkie. Obserwacje te maj\u0105 bardziej charakter anegdotyczny, jednak pobudzaj\u0105cy do wysuwania hipotez. Jedna z takich obserwacji, to \u017ce na trzy polowania uda\u0142y si\u0119 dwa. Procentowo nawet nie\u017ale. Oba udane przypadki to by\u0142o polowanie z zaskoczenia – typowe dla kot\u00f3w. Nieudany przypadek polowania by\u0142 szczeg\u00f3lnie ciekawy – polega\u0142 on na po\u015bcigu. Jednak gdy szczur przerwa\u0142 ucieczk\u0119, kot, zamiast si\u0119 na niego rzuci\u0107, r\u00f3wnie\u017c si\u0119 zatrzyma\u0142 i poprzesta\u0142 na gapieniu si\u0119 na niedosz\u0142\u0105 ofiar\u0119.<\/p>\n

Badacze snuj\u0105 dodatkowe spekulacje – poniewa\u017c badanie naukowe badaniem, a przepisy deratyzacyjne przepisami, pracownicy stacji recyklingu kontynuowali rutynowe wyk\u0142adanie trutek na szczury, wi\u0119c niewykluczone, \u017ce upolowane szczury i tak by\u0142y ju\u017c zatrute, przez co os\u0142abione. Tego jednak nie da si\u0119 potwierdzi\u0107.<\/p>\n

Zasadniczo, a to ju\u017c si\u0119 da\u0142o uj\u0105\u0107 statystycznie w sensowne wnioski, pojawianie si\u0119 kot\u00f3w sprawia\u0142o, \u017ce szczury zamiast przebiega\u0107 przez hal\u0119, wola\u0142y chodzi\u0107. Badacze interpretuj\u0105 to jako ostro\u017cno\u015b\u0107 – mo\u017ce to zmniejszy\u0107 ryzyko wbiegni\u0119cia wprost pod pazury kota. Szczury zdecydowanie wola\u0142y unika\u0107 spotka\u0144 z kotami. W razie si\u0119 ich pojawienia kierowa\u0142y si\u0119 do schronienia, najch\u0119tniej do kolonii. Im cz\u0119\u015bciej w zasi\u0119gu wzroku by\u0142 kot, tym rzadziej by\u0142 szczur.<\/p>\n

To jednak mo\u017ce tylko zaspokoi\u0107 zasad\u0119: czego oczy nie widz\u0105, tego sercu nie \u017cal. Kolonia szczur\u00f3w mia\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie dobrze przed pojawieniem si\u0119 kot\u00f3w i po.\u00a0Szczury musia\u0142y si\u0119 mie\u0107 bardziej na baczno\u015bci, musia\u0142y cz\u0119\u015bciej si\u0119 chowa\u0107, by\u0107 mo\u017ce musia\u0142y szuka\u0107 po\u017cywienia gdzie indziej ni\u017c zwykle. Ale najwyra\u017aniej znajdowa\u0142y go wystarczaj\u0105co du\u017co, a strach przed kotami nie by\u0142 na tyle du\u017cy, \u017ceby przenie\u015b\u0107 koloni\u0119. Ryzyko zosta\u0142o wkalkulowane i cho\u0107 zauwa\u017calnie wp\u0142yn\u0119\u0142o na zachowanie szczur\u00f3w, na sam stan ich populacji nie wp\u0142yn\u0119\u0142o praktycznie w og\u00f3le.<\/p>\n

Zatem mamy pewien paradoks – szczury unikaj\u0105 kot\u00f3w, ale mimo ich obecno\u015bci ich populacja ma si\u0119 \u015bwietnie. Wra\u017cenie, \u017ce gdy gdzie\u015b s\u0105 koty, nie ma szczur\u00f3w, wcale nie musi by\u0107 fa\u0142szywe. One naprawd\u0119 mog\u0105 mniej si\u0119 rzuca\u0107 w oczy, ale to tylko powierzchowne wra\u017cenie. Badania nad zachowaniem zwierz\u0105t prowadzone w laboratoriach s\u0105 wa\u017cne i pouczaj\u0105ce. Wiedza weterynarzy i opiekun\u00f3w kot\u00f3w si\u0119 na nich opiera i tak by\u0107 powinno. Jednak wnioski populacyjne i – zasadniczo – \u015brodowiskowe mog\u0105 ostatecznie okaza\u0107 si\u0119 sprzeczne z wywiedzion\u0105 na ich podstawie intuicj\u0105. Troch\u0119 podobnie jak z opisywanym dawno temu<\/a> przeze mnie odr\u00f3\u017cnieniem medycyny od nauk o zdrowiu – w\u0142a\u015bnie dlatego ekologia si\u0119 wyodr\u0119bni\u0142a z klasycznej biologii.<\/p>\n

fot. Piotr Panek, licencja CC-BY-4.0<\/a><\/em><\/p>\n