{"id":6428,"date":"2018-11-15T23:21:30","date_gmt":"2018-11-15T22:21:30","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=6428"},"modified":"2018-11-15T23:21:30","modified_gmt":"2018-11-15T22:21:30","slug":"filtry-w-oceanie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2018\/11\/15\/filtry-w-oceanie\/","title":{"rendered":"Filtry w oceanie"},"content":{"rendered":"

\"\"Widz\u0105c tytu\u0142 tego wpisu i znaj\u0105c moje hydrobiologiczne pod\u0142o\u017ce, czytelnicy mog\u0105 si\u0119 spodziewa\u0107, \u017ce napisz\u0119 co\u015b o morskich zwierz\u0119tach zdobywaj\u0105cych pokarm przez filtrowanie wody. Robi\u0105 tak mikroskopijne robaczki, jak wrotki, nieco wi\u0119ksze wi\u0119ksze skorupiaki, a nawet najwi\u0119ksze wsp\u00f3\u0142czesne zwierz\u0119ta – wieloryby z grupy fiszbinowc\u00f3w. Niestety, nie – dzi\u015b napisz\u0119 o \u015bmieciach.<\/p>\n

<\/p>\n

O \u015bmieciach w wodzie wie ka\u017cdy. Kiedy\u015b zaproszono mnie do programu w telewizji \u015bniadaniowej, \u017cebym opowiedzia\u0142 o czysto\u015bci w\u00f3d. Ostatecznie okaza\u0142o si\u0119, \u017ce to nie b\u0119dzie program o zanieczyszczeniach chemicznych, ani stanie ekologicznym, tylko o za\u015bmieceniu. Wyja\u015bni\u0142em wydawczyni programu, \u017ce ja, owszem, co\u015b tam o \u015bmieciach wiem, ale nie jest to co\u015b, czym bym si\u0119 zajmowa\u0142 zawodowo, ani te\u017c nie jestem wybitnym znawc\u0105 tematu amatorsko i ostatecznie nie wzi\u0105\u0142em w nim udzia\u0142u. O za\u015bmieceniu w\u00f3d w ko\u0144cu powiedzia\u0142 tam kilka zda\u0144 przedstawiciel Klubu Gaja. Wszyscy byli zadowoleni – ja, bo nie musia\u0142em m\u00f3wi\u0107 o czym\u015b, w czym nie czuj\u0119 si\u0119 ekspertem, autorzy programu, bo mieli wypowied\u017a znanego aktywisty ekologicznego i sam aktywista, bo m\u00f3g\u0142 na antenie przekonywa\u0107, \u017ceby mniej \u015bmieci\u0107. Widzowie pewnie te\u017c, bo us\u0142yszeli prosty przekaz, a gdybym by\u0142 ja, kto wie, w jakie dygresje bym poszed\u0142.<\/p>\n

No bo co\u015b przecie\u017c wiem. Pisa\u0142em cho\u0107by niedawno<\/a> o trendzie na badania mikroplastik\u00f3w, kt\u00f3ry zaowocowa\u0142 pewn\u0105 patologi\u0105 naukowc\u00f3w. Mikroplastiki to jednak, zgodnie z nazw\u0105, co\u015b mikroskopijnego. Normalnie ludzie ich nie dostrzegaj\u0105 i nie one si\u0119 kojarz\u0105 ze \u015bmieciami w rzece czy morzu. Ci\u0119\u017cko je nazwa\u0107 \u015bmieciami, s\u0105 w pewnym sensie bliskie zanieczyszczeniom badanym w laboratoriach.<\/p>\n

Typowe \u015bmieci, o kt\u00f3rych si\u0119 my\u015bli w tym kontek\u015bcie to foliowe reklam\u00f3wki, gumowe opony, a ostatnio swoje pi\u0119\u0107 minut maj\u0105 plastikowe s\u0142omki. Na kratach kolektor\u00f3w \u015bciekowych z kolei gromadz\u0105 si\u0119 elementy wrzucane do muszli klozetowych: podpaski, prezerwatywy i waciki. Te ostatnie s\u0105 zbudowane z celulozy i ligniny, a wi\u0119c mo\u017ce si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce w \u015bciekach kanalizacyjnych do\u015b\u0107 szybko ulegn\u0105 rozpadowi, jak papier. Haczyk w tym, \u017ce s\u0105 tak zaprojektowane, \u017ceby si\u0119 zbyt \u0142atwo od wody nie rozwala\u0107 – w ko\u0144cu w czasie korzystania maj\u0105 mie\u0107 styczno\u015b\u0107 z wilgoci\u0105. Czasem ca\u0142y ten zestaw mo\u017cna ogl\u0105da\u0107 wisz\u0105cy na ga\u0142\u0119ziach nadrzecznych wierzb.<\/p>\n

Potem to wszystko sp\u0142ywa do morza i czasem trafia na pla\u017ce. Tam zreszt\u0105 miesza si\u0119 z tym, co zostawi\u0105 pla\u017cowicze. Od paru lat monitoring odpad\u00f3w na brzegu morza w Polsce prowadzony jest przez B\u0142\u0119kitny Patrol WWF pod nadzorem oddzia\u0142u morskiego IMGW, a jego wyniki ostatecznie trafiaj\u0105 do wynik\u00f3w pa\u0144stwowego monitoringu \u015brodowiska firmowanego przez GIO\u015a. Monitoring prowadzony jest w pi\u0119tnastu punktach, b\u0119d\u0105cych kilometrowej d\u0142ugo\u015bci odcinkami (geometr\u00f3w prosimy o zaci\u015bni\u0119cie z\u0119b\u00f3w, bo te punkty-odcinki s\u0105 oczywi\u015bcie krzywe). W morzu jest te\u017c prowadzony monitoring mikroodpad\u00f3w (nie tylko plastikowych), ale to inna procedura.<\/p>\n

Przez wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 roku w\u015br\u00f3d \u015bmieci przewa\u017caj\u0105 plastiki i jest to przewaga przyt\u0142aczaj\u0105ca, bo stanowi\u0105 one 80-90% wszystkich. Tylko zim\u0105 \u015bmieci plastikowe i metalowe dziel\u0105 si\u0119 prawie po po\u0142owie. W poszczeg\u00f3lnych punktach mog\u0105 by\u0107 drobne r\u00f3\u017cnice, np. w Gda\u0144sku jest wyj\u0105tkowo du\u017co odpad\u00f3w drewnianych. Zasadniczo, zachodnie wybrze\u017ce jest bardziej za\u015bmiecone ni\u017c wschodnie, a prym wiedzie Mielno, Trzebiatowem i Dziwnowem depcz\u0105cym mu po pi\u0119tach, cho\u0107 tym ostatnim dor\u00f3wnuje Gda\u0144sk, a np. jeden z najmniej za\u015bmieconych odcink\u00f3w trafi\u0142 si\u0119 w Ko\u0142obrzegu (podobnie jest na Helu i Krynicy Morskiej). W Dar\u0142owie i Gdyni zauwa\u017calny procent stanowi\u0105 odpady szklane. Papier, tekstylia naturalne czy guma te\u017c si\u0119 zdarzaj\u0105, ale w mniejszych proporcjach.<\/p>\n

Tymczasem Europejska Agencja \u015arodowiska przygotowuje raport dotycz\u0105cy stanu \u015brodowiska w Europie (a przynajmniej w tej cz\u0119\u015bci, kt\u00f3ra raportuje dane do agencji). Jeszcze nie jest opublikowany, ale widzia\u0142em cz\u0119\u015b\u0107 infografik. Na jednej przedstawiono wyniki zebrane przy u\u017cyciu udost\u0119pnionej przez EA\u015a aplikacji mobilnej Marine LitterWatch. S\u0105 to dane od zwyk\u0142ych u\u017cytkownik\u00f3w pla\u017c. O tzw. monitoringu obywatelskim ju\u017c kiedy\u015b pisa\u0142em<\/a> w kontek\u015bcie notowania gatunk\u00f3w. Nie jest to idealny zestaw danych zebranych z naukow\u0105 rzetelno\u015bci\u0105, ale ca\u0142kiem nie\u017ale pozwala zarysowa\u0107 obraz. Do raportu trafi\u0105 wyniki opracowane na podstawie 700 000 sztuk \u015bmieci zanotowanych nad europejskimi morzami.<\/p>\n

W tym raporcie \u015bmieci na pla\u017cy s\u0105 pogrupowane na inne kategorie ni\u017c w ba\u0142tyckim monitoringu. W tym naszym lokalnym plastik to plastik – do jednej kategorii wpada kawa\u0142ek poliestrowej koszuli, butelka po oleju silnikowym i kawa\u0142ek starej sieci. To ostatnie wymieni\u0142em nieprzypadkowo, okazuje si\u0119, \u017ce wielka pacyficzna wyspa \u015bmieci zbudowana jest w\u0142a\u015bnie w du\u017cej mierze ze szcz\u0105tk\u00f3w sieci. W Ba\u0142tyku, gdzie prowadzono akcje usuwania starych sieci zalegaj\u0105cych na dnie jest nieco inaczej. W raporcie europejskim – w sumie przecie\u017c te\u017c naszym – te r\u00f3\u017cne przedmioty maj\u0105 swoje kategorie.<\/p>\n

Wyniki s\u0105 takie, \u017ce r\u00f3\u017cnego rodzaju nieokre\u015blone fragmenty plastiku o r\u00f3\u017cnych rozmiarach, szk\u0142a lub ceramiki tworz\u0105ce w\u0142asne kategorie sumuj\u0105 si\u0119 do 18%. Spo\u015br\u00f3d \u015bmieci daj\u0105cych si\u0119 rozpozna\u0107 jest jeden rodzaj, kt\u00f3ry te\u017c osi\u0105gn\u0105\u0142 18%, a wi\u0119c jest najcz\u0119stszym rodzajem \u015bmieci. Jak my\u015blicie, co to jest? Butelki po wodzie i innych napojach? Nie – one to tylko 3%. Taki sam procent tworz\u0105 sznurki (inne ni\u017c fragmenty sieci, kt\u00f3re maj\u0105 swoj\u0105 kategori\u0119, ale na pla\u017cach s\u0105 znajdowane rzadziej). Torby foliowe? Nie – one, podobnie jak paczki po czipsach i celulozowe patyczki kosmetyczne maj\u0105 4%. Pokrywki z zakr\u0119tkami to ju\u017c 5%<\/p>\n

Co zosta\u0142o? Jednorazowe torebki foliowe? Opakowania \u017cywno\u015bci? S\u0142omki? Mieszade\u0142ka? Sztu\u0107ce? G\u0105bki? Nie – wszystkie one s\u0105 rzadziej znajdowane ni\u017c wymienione w poprzednim akapicie. Najliczniejszym rodzajem \u015bmiecia raportowanym przez aplikacj\u0119 Marine LitterWatch s\u0105 niedopa\u0142ki papieros\u00f3w, a wi\u0119c w praktyce filtry papierosowe.<\/p>\n

Kiedy by\u0142em dzieckiem, papierosy dzieli\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na popularne – bez filtra i klubowe – z filtrem (tak, pami\u0119tam, \u017ce by\u0142y te\u017c carmeny, radomskie i par\u0119 innych, a zza granicy jednej lub drugiej przywo\u017cono jeszcze kolejne, ale to jednak by\u0142a mniejszo\u015b\u0107). Sport\u00f3w nie pami\u0119tam. (Dygresja, polska ortografia, w kt\u00f3rej carmen to nazwa pospolita papierosa marki Carmen, czyli nazwy w\u0142asnej, jest do\u015b\u0107 ciekawa.)\u00a0 W ka\u017cdym razie, jak sama nazwa wskazuje, papierosy bez filtra by\u0142y popularne, a z filtrem elitarne. Czasem zdarza\u0142o mi si\u0119 rozwali\u0107 jaki\u015b znaleziony filtr klubowego i wygl\u0105da\u0142 jak pomarszczona bibu\u0142a, czyli papier. W czasach bli\u017cszych wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce chyba bardziej przypominaj\u0105 g\u0105bk\u0119. Za wiele nie wnika\u0142em, wyroby tytoniowe nigdy nie by\u0142y mi szczeg\u00f3lnie bliskie.<\/p>\n

W\u0142a\u015bciwie dopiero przy okazji nius\u00f3w daj\u0105cych inspiracj\u0119 temu wpisowi dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce filtry robi si\u0119 nie z papieru, a z octanu celulozy. Czyli w zasadzie z plastiku. Mo\u017ce nie jest on tak wieczny, jak typowe plastiki, ale te\u017c nie rozk\u0142ada si\u0119 tak szybko i skutecznie jak papier. Najwyra\u017aniej zajmuje mu to do\u015b\u0107 czasu, \u017ceby przep\u0142yn\u0105\u0107 przez kanalizacj\u0119, rzeki, odcinek morza i trafi\u0107 na tak\u0105 czy inn\u0105 pla\u017c\u0119.<\/p>\n

Niejeden cz\u0142owiek powstrzyma si\u0119 przed wrzuceniem do klozetu nitki dentystycznej, bo to jednak plastik. Podniesie z\u0142otko po cukierku, kt\u00f3re nie trafi\u0142o do kosza, bo to plastik. No ale pet, to pet. Dla wielu jest naturalne topienie go i spuszczanie do kanalizacji. Znam przyrodnik\u00f3w, kt\u00f3rzy, b\u0119d\u0105c w terenie, zasadniczo zabieraj\u0105 \u015bmieci ze sob\u0105 do miejsca z koszem, ale pet\u00f3w to nie dotyczy. Nie ma si\u0119 co dziwi\u0107 – papier \u015bniadaniowy czy butelk\u0119 mo\u017cna jako\u015b zawin\u0105\u0107 w torebk\u0119 foliow\u0105 i przewie\u017a\u0107 bez wi\u0119kszego problemu. Kiep \u015bmierdzi i mo\u017ce zasmrodzi\u0107 kiesze\u0144. Je\u015bli si\u0119 go nie przygasi do ko\u0144ca, mo\u017ce wypali\u0107 dziur\u0119. Nic, tylko go od razu wyrzuci\u0107. No, mo\u017ce od biedy zasypa\u0107 troch\u0119 li\u015b\u0107mi.<\/p>\n

Rzecz w tym, \u017ce o ile papierek (prawdziwy, nie plastikowa folijka na cukierku) zagrzebany w li\u015bciach czy ziemi zostanie przez natur\u0119 potraktowany podobnie jak li\u015b\u0107 czy kawa\u0142ek kory i pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej znajdzie si\u0119 co\u015b, co go zje (dos\u0142ownie albo raczej na zasadzie saprotrofii), o tyle filtr jest, jak ju\u017c wspomnia\u0142em, plastikowy i albo b\u0119dzie le\u017ce\u0107 i le\u017ce\u0107, albo sp\u0142ynie z jakim\u015b deszczem do w\u00f3d powierzchniowych i w ko\u0144cu do morza.<\/p>\n

Problem nie zosta\u0142 zauwa\u017cony przed paroma dniami. Od paru ju\u017c lat dzia\u0142a Cigarette Butt Pollution Project zajmuj\u0105cy si\u0119 tym zagadnieniem. Wed\u0142ug podawanych na jego witrynie informacji rocznie na \u015bwiecie zu\u017cywa si\u0119 oko\u0142o 5 bilion\u00f3w papieros\u00f3w z filtrem. (W odr\u00f3\u017cnieniu od moich wspomnie\u0144, wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie to wi\u0119kszo\u015b\u0107 papieros\u00f3w – w USA 98%) . W organizowanych od kilkudziesi\u0119ciu ju\u017c lat przez organizacj\u0119\u00a0 Ocean Conservancy akcjach sprz\u0105tania pla\u017c r\u00f3wnie\u017c to niedopa\u0142ki s\u0105 na pierwszym miejscu.<\/p>\n

Niedopa\u0142ki to oczywi\u015bcie problem estetyczny, jak ka\u017cde \u015bmieci. Poza tym, jednak, jak ka\u017cde drobne \u015bmieci, s\u0105 te\u017c zjadane przypadkowo przez ptaki, \u017c\u00f3\u0142wie, psy czy dzieci. Te dwie ostatnie grupy w razie czego mog\u0105 zwymiotowa\u0107 i si\u0119 pozby\u0107 zalegaj\u0105cych w \u017co\u0142\u0105dku \u015bmieci, ale niekt\u00f3re zwierz\u0119ta nie potrafi\u0105 tego zrobi\u0107, a strawi\u0107 ich nie s\u0105 w stanie, co ostatecznie prowadzi do zag\u0142odzenia.<\/p>\n

W przypadku mikroplastik\u00f3w sprawa szkodliwo\u015bci nie jest jeszcze – z tego, co wiem – dobrze zbadana. Na razie bada si\u0119, gdzie one s\u0105, a okazuje si\u0119, \u017ce s\u0105 wsz\u0119dzie – od cia\u0142 komar\u00f3w, po nasze cia\u0142a. Plastiki jednak maj\u0105 chemiczne powinowactwo do r\u00f3\u017cnego rodzaju substancji organicznych – w tym pestycyd\u00f3w czy farmaceutyk\u00f3w. St\u0105d obecnie w grupach roboczych przy Komisji Europejskiej dotycz\u0105cych wdra\u017cania ramowej dyrektywy wodnej trwa pewna przepychanka, czy ma si\u0119 nimi zaj\u0105\u0107 grupa ds. stanu ekologicznego czy raczej stanu chemicznego. T\u0119 pierwsz\u0105, w kt\u00f3rej zreszt\u0105 ja jestem, tworz\u0105 g\u0142\u00f3wnie hydrobiolodzy, kt\u00f3rzy problem mikroplastik\u00f3w zauwa\u017caj\u0105, ale nie czuj\u0105 si\u0119 ekspertami. T\u0119 drug\u0105 z kolei ekotoksykolodzy, kt\u00f3rzy raczej s\u0105 ekspertami od zanieczyszcze\u0144 rozpuszczalnych w wodzie, a nie tworz\u0105cych zawiesin\u0119.<\/p>\n

U\u017cywane filtry papierosowe nie tylko przyci\u0105gaj\u0105 chemikalia jak inne plastiki. One s\u0105 nimi nas\u0105czone z samej swojej natury – s\u0142u\u017c\u0105 do wychwytywania substancji powstaj\u0105cych przy spalaniu tytoniu. \u017be s\u0105 to substancje szczeg\u00f3lnie toksyczne, nie trzeba chyba nikogo przekonywa\u0107 (zawarto\u015b\u0107 pewnej ilo\u015bci pestycyd\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych do ochrony tytoniu przed szkodnikami, to ju\u017c tylko wisienka na torcie). Niekt\u00f3re substancje dodawane do tytoniu mog\u0105 by\u0107 nieszkodliwe jako takie, ale produkty ich spalania to co innego. O do\u015b\u0107 nieoczekiwanym wykorzystaniu ich do dezynsekcji czy dezakaryzacji gniazd przez miejskie wr\u00f3ble kiedy\u015b pisa\u0142em<\/a>.<\/p>\n

To jednak do\u015b\u0107 wyj\u0105tkowy pozytywny skutek uboczny wsz\u0119dobylsko\u015bci niedopa\u0142k\u00f3w. Bardziej typowy to zatrucia, si\u0142\u0105 rzeczy lepiej udokumentowane w przypadku dzieci i zwierz\u0105t domowych ni\u017c zwierz\u0105t dzikich. Filtry w zasadzie nie zmniejszaj\u0105 szkodliwego wp\u0142ywu palenia, a ostatecznie mog\u0105 prowadzi\u0107 do zwi\u0119kszenia przyj\u0119tej dawki nikotyny i innych substancji (jako \u017ce dzi\u0119ki nim mimo wszystko przechodzi mniej substancji powoduj\u0105cych bezpo\u015brednie podra\u017cnienie gard\u0142a, a wi\u0119c czynnik zach\u0119caj\u0105cy do redukcji palenia). W zwi\u0105zku z tym, je\u017celi ju\u017c kto\u015b chce pali\u0107 papierosy, lepiej niech wybiera te bez filtra. Dla jego zdrowia \u017cadna r\u00f3\u017cnica, dla \u015brodowiska mniejsze obci\u0105\u017cenie.<\/p>\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n

fot. Piotr Panek, licencja CC-BY-4.0<\/a><\/em><\/p>\n