{"id":6433,"date":"2018-11-26T16:52:04","date_gmt":"2018-11-26T15:52:04","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=6433"},"modified":"2018-11-27T01:39:26","modified_gmt":"2018-11-27T00:39:26","slug":"lisowickie-olbrzymy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2018\/11\/26\/lisowickie-olbrzymy\/","title":{"rendered":"Lisowickie olbrzymy"},"content":{"rendered":"

\"\"Jak wyobra\u017cacie sobie Pa\u0144stwo trias? Pierwszy okres ery mezozoicznej zdominowanej przez gigantyczne dinozaury, w triasie jeszcze raczkuj\u0105ce. Grupa olbrzym\u00f3w, kt\u00f3rym nie dor\u00f3wnywa\u0142y \u017cadne inne zwierz\u0119ta l\u0105dowe, zauropodomorf\u00f3w, powsta\u0142a w triasie p\u00f3\u017anym, oddzielaj\u0105c si\u0119 od dinozaur\u00f3w drapie\u017cnych, te\u017c w triasie niezbyt du\u017cych. \u015aredniej wielko\u015bci teropod w rodzaju dilofozaura to ju\u017c jura wczesna. A kto by tam s\u0142ysza\u0142 o innych gadach?
\n
\nJe\u015bli ju\u017c, to rol\u0119 statyst\u00f3w w ksi\u0105\u017ckach o dinozaurach graj\u0105 synapsydy, dawniej zwane gadami ssakokszta\u0142tnymi. W wyobra\u017ani laika pojawia si\u0119 wczesnopermski (a wi\u0119c znacznie wcze\u015bniejszy) Dimetrodon<\/em> z grzebieniem na grzbiecie, kt\u00f3ry dorasta\u0142 4,5 m d\u0142ugo\u015bci i \u0107wier\u0107 tony masy, a czasem jeszcze\u00a0Dicynodon<\/em> por\u00f3wnywany w tekstach popularnonaukowych do takiej p\u00f3\u017anopermskiej \u015bwini.<\/p>\n

W rzeczywisto\u015bci gady ssakokszta\u0142tne by\u0142y bogat\u0105 i zr\u00f3\u017cnicowan\u0105 grup\u0105 zwierz\u0105t. Obejmowa\u0142y formy ma\u0142e i zwinne, powolnych ro\u015blino\u017cerc\u00f3w oraz drapie\u017cniki o wielkich z\u0119bach. To w\u0142a\u015bnie ze ssakokszta\u0142tnych rozwin\u0119\u0142y si\u0119 ssaki (w szkielecie wida\u0107 to po budowie stawu skroniowego i kosteczek s\u0142uchowych<\/a>). Zwierz\u0119ta te kojarzy si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z permem, to synapsydy by\u0142y wtedy najwi\u0119kszymi ro\u015blino\u017cercami.\u00a0Wymieni\u0107 tu mo\u017cna parejazaury czy dinocefale (\u201estraszne g\u0142owy\u201d), jak Moschops<\/em> czy tapinocefal, si\u0119gaj\u0105cy 3 m d\u0142ugo\u015bci i wa\u017c\u0105ce ze dwie tony. A potem mamy mezozoik i ssaki, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych taki p\u00f3\u0142metrowy uchodzi\u0142 ju\u017c za du\u017cego.<\/p>\n

Od \u015brodkowego permu do p\u00f3\u017anego triasu w\u015br\u00f3d gad\u00f3w ssakokszta\u0142tnych prym wiod\u0142y dicynodonty, wydawa\u0142oby si\u0119 niepozorne, \u201e\u015bwiniopodobne\u201d stworzenia, kt\u00f3rych g\u0142\u00f3wn\u0105 zalet\u0105 by\u0142o to, \u017ce z\u017cera\u0142y, co tylko znalaz\u0142y, bez specjalnych wymaga\u0144, dzi\u0119ki czemu przetrwa\u0142y najwi\u0119ksze wymieranie w dziejach Ziemi pod koniec permu. Okazuje si\u0119, \u017ce i w tej grupie zdarza\u0142y si\u0119 wi\u0119ksze zwierz\u0119ta, si\u0119gaj\u0105ce 3,5 m i dw\u00f3ch ton (cho\u0107by taki Placerias<\/em>). Dicynodonty znajdowano w Afryce, Ameryce (a nawet dw\u00f3ch), Azji, z Europy podawano pojedyncze ko\u015bci. A\u017c do teraz.<\/p>\n

Wykopaliska w Lisowicach na \u015al\u0105sku przynios\u0142y ju\u017c pewne ciekawe odkrycia. Swego czasu znaleziono tam szcz\u0105tki archozaura nazwanego Smok wawelski<\/em> (to jest nazwa naukowa<\/a>, zwana \u201e\u0142aci\u0144sk\u0105\u201d). Jeszcze przed jego opisem, w 2006 r., natkni\u0119to si\u0119 na szcz\u0105tki dicynodonta, o czym Dzik, Sulej i Nied\u017awiedzki wspomnieli w 2008 r. Paleontolodzy obcuj\u0105 ze znaleziskami sprzed milion\u00f3w lat i chyba maj\u0105 troch\u0119 inne poczucie czasu, bo formalny opis zwierz\u0119cia pojawi\u0142 si\u0119 niedawno, w 2018 r. (w medycynie odkrycie zd\u0105\u017cy\u0142oby si\u0119 ju\u017c dwa razy zdezaktualizowa\u0107). Sulej i Nied\u017awiedzki nadali zwierz\u0119ciu nazw\u0119 Lisowicia bojani<\/em>, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do miejsca znalezienia szcz\u0105tk\u00f3w oraz honoruj\u0105c Bojanusa, anatoma i paleontologa niemieckiego pochodzenia dzia\u0142aj\u0105cego na Uniwersytecie w Wilnie.<\/p>\n

Ko\u015bci znajdowa\u0142y si\u0119 w piaskowcach sprzed jakich\u015b 211 mln lat, a wi\u0119c z epoki triasu p\u00f3\u017anego, z prze\u0142omu pi\u0119ter zwanych norykiem i retykiem. Jak na tamtejszy czas zwierz\u0119 by\u0142o gigantyczne. Ju\u017c sam tytu\u0142 publikacji w „Science”, jednym z najlepszych czasopism naukowych \u015bwiata, zwraca na to uwag\u0119: „An elephant-sized Late Triassic synapsid with erect limbs” (\u201eP\u00f3\u017anotriasowy synapsyd o wyprostowanych ko\u0144czynach wielko\u015bci s\u0142onia\u201d).<\/p>\n

Istotnie, potw\u00f3r ten dorasta\u0142 d\u0142ugo\u015bci 4,5 m, wysoko\u015bci 2,6 m i masy cia\u0142a 9 ton (cho\u0107, jak zauwa\u017caj\u0105 autorzy, szczeg\u00f3lnie ci\u0119\u017ckie s\u0142onie wa\u017c\u0105 10). Czyni go to najwi\u0119kszym znanym dicynodontem \u015bwiata i najwi\u0119kszym l\u0105dowym czworonogiem triasu pr\u00f3cz dinozaur\u00f3w. Sama ko\u015b\u0107 \u0142opatkowo-krucza ma ponad 90 cm. Najpierw s\u0105dzono, \u017ce tak wielkie zwierz\u0119 musia\u0142o nale\u017ce\u0107 do dinozaur\u00f3w, zauropod\u00f3w, dopiero dok\u0142adniejsze badania pozwoli\u0142y zrewidowa\u0107 ten pogl\u0105d. Wydaje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce ewolucja ku wielkim rozmiarom nie by\u0142a cech\u0105 dinozaur\u00f3w, ale wyst\u0119powa\u0142a w tym samym czasie r\u00f3wnie\u017c w innych grupach zwierz\u0105t. By\u0107 mo\u017ce wi\u0119ksz\u0105, ni\u017c poprzednio s\u0105dzono, rol\u0119 odegra\u0142y w niej czynniki \u015brodowiskowe. Przeprowadzone badanie histologiczne ko\u015bci wskazuje tak\u017ce na szybki wzrost zwierz\u0119cia. C\u00f3\u017c, wielkim ro\u015blino\u017cercom zagra\u017ca mniej drapie\u017cnik\u00f3w, sprawniej te\u017c pobieraj\u0105 i magazynuj\u0105 pokarm (cho\u0107 potrzebuj\u0105 go wi\u0119cej).<\/p>\n

Ciekaw\u0105 cech\u0105 zwierz\u0119cia jest te\u017c po\u0142o\u017cenie ko\u0144czyn, ulokowanych mniej wi\u0119cej pod cia\u0142em. To jedna z cech, kt\u00f3rym sw\u00f3j sukces ewolucyjny zawdzi\u0119czaj\u0105 dinozaury. Popatrzmy na dzisiejsze gady, np. jaszczurki czy krokodyle z \u0142apami po bokach cia\u0142a. Wygodnie si\u0119 biega, szuraj\u0105c brzuchem po pod\u0142o\u017cu? Niespecjalnie. Rozk\u0142ad si\u0142 jest niekorzystny. Przemieszczenie ko\u0144czyn pod tu\u0142\u00f3w usprawnia poruszanie si\u0119 i pozwala zaoszcz\u0119dzi\u0107 sporo energii, chocia\u017cby kiedy si\u0119 ucieka przed drapie\u017cnikiem.<\/p>\n

Co takiego mog\u0142o polowa\u0107 na \u015bl\u0105skie dicydononty? Smok wawelski<\/em>, du\u017cy, osi\u0105gaj\u0105cy nawet 5-6 m d\u0142ugo\u015bci archozaur, przypominaj\u0105cy dinozaury drapie\u017cne (i nawet pocz\u0105tkowo do nich zaliczany). Pr\u00f3cz niego na terenie dzisiejszych Lisowic \u017cy\u0142y liczne mniejsze zwierz\u0119ta. W okolicy przemyka\u0142y niewielkie dinozaury drapie\u017cne nieokre\u015blonego rodzaju. Nad wod\u0105 cz\u0142apa\u0142y du\u017ce (jak na p\u0142azy) p\u0142azy z grupy temnospondyli, jak Cyclothosaurus<\/em> czy Gerrothorax<\/em>, oraz niewielkie krokodylomorfy. Niebo przecina\u0142y pierwsze pterozaury. Do mniejszych zwierz\u0105t nale\u017celi bliscy krewni ssak\u00f3w, jak Hallautherium<\/em>.<\/p>\n

Co si\u0119 sta\u0142o z tymi zwierz\u0119tami? Pod koniec triasu by\u0142o kolejne wielkie wymieranie. Z synapsyd\u00f3w przetrwa\u0142y ma\u0142e, pokryte futrem ssaki. W trudnych warunkach \u015bwietnie poradzi\u0142y sobie szybkonogie, sprawnie oddychaj\u0105ce dinozaury, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 rz\u0105dzi\u0107 \u015bwiatem a\u017c do ko\u0144ca kredy i kt\u00f3re do dzisiaj obfituj\u0105 w gatunki. Jednak to z linii synapsyd\u00f3w pochodzi gatunek, kt\u00f3rego przedstawiciele za\u0142o\u017cyli Lisowice, urz\u0105dzili tam wykopaliska i wykopali pozosta\u0142o\u015bci dawnych olbrzym\u00f3w.<\/p>\n

Ilustracja:<\/strong> Lisowicia bojani<\/em>, Dmitry Bogdanov, Wikimedia Commnons<\/a>. Na licencji Creative Commons 3.0. Generalnie jest to tylko wyobra\u017cenie tw\u00f3rcy; nie ma \u017cadnych dowod\u00f3w, jakoby zwierz\u0119 by\u0142o ow\u0142osione (i pewnie nie by\u0142o), zapewne mia\u0142o te\u017c nieco kr\u00f3tszy ogon.<\/p>\n

Podzi\u0119kowania:<\/strong> dla osoby, kt\u00f3ra pomog\u0142a mi dotrze\u0107 do bibliografii.<\/p>\n

Bibliografia:<\/strong><\/p>\n