{"id":6511,"date":"2019-02-05T19:27:54","date_gmt":"2019-02-05T18:27:54","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=6511"},"modified":"2019-02-05T20:14:57","modified_gmt":"2019-02-05T19:14:57","slug":"fundamenty-moralnosci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2019\/02\/05\/fundamenty-moralnosci\/","title":{"rendered":"Fundamenty moralno\u015bci"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>Uwaga. Tekst zawiera tre\u015bci powszechnie uznane za nieprzyzwoite.
\n
\nKontynuuj\u0105c rozpocz\u0119ty w moim poprzednim wpisie<\/a> temat rozbie\u017cnych uj\u0119\u0107 moralno\u015bci… Przypominam, \u017ce ubolewa\u0142em nad obecnym w filozofii, a wyra\u017conym w przeczytanym przeze mnie felietonem prof. Hartmana przypisywaniem wielkiej, wr\u0119cz kluczowej roli w moralno\u015bci rozumowi i racjonalizmowi. Odmienne stanowisko, poparte badaniami psychologicznymi, wyra\u017ca Jonathan Haidt w swej ksi\u0105\u017cce „Prawy umys\u0142”. Okazuje si\u0119, \u017ce decyzje, tak\u017ce moralne, podejmujemy jednak emocjonalnie, a nie racjonalnie, chocia\u017c bardzo by\u015bmy chcieli widzie\u0107 to inaczej. Czeg\u00f3\u017c jeszcze mo\u017cna si\u0119 uczepi\u0107?<\/p>\n

Prof. Hartman ubolewa nad \u0142\u0105czeniem moralno\u015bci ze sfer\u0105 seksualn\u0105. Niestety, narody uzna\u0142y w ko\u0144cu, \u017ce w tej ca\u0142ej jakiej\u015b \u201emoralno\u015bci\u201d chodzi w zasadzie o seks, a dok\u0142adniej o w\u0142a\u015bciwe \u201eprowadzenie si\u0119\u201d kobiet. Oczywi\u015bcie fragment wyrwa\u0142em z kontekstu (wi\u0119kszo\u015b\u0107 krytyk\u00f3w profesora tak robi, wi\u0119c mo\u017ce mi si\u0119 upiecze), ale widz\u0119 w nim dobre podsumowanie pewnego typowego pogl\u0105du na zwi\u0105zek mi\u0119dzy moralno\u015bci\u0105 a sfer\u0105 seksualn\u0105. Ot\u00f3\u017c uwa\u017ca si\u0119 dzisiaj, \u017ce zwi\u0105zek ten polega na… braku zwi\u0105zku. Oto m\u00f3wi si\u0119 dzisiaj, \u017ce je\u015bli dw\u00f3ch doros\u0142ych (a nawet niekoniecznie doros\u0142ych i z drugiej strony nie tylko doros\u0142ych: kompetentnych do podj\u0119cia takiej decyzji) ludzi zgadza si\u0119 na podejmowanie pewnych czyn\u00f3w, kt\u00f3re nikomu nie szkodz\u0105, nie jest to kwestia moralna i nie nale\u017cy si\u0119 do tego wtr\u0105ca\u0107, jako \u017ce jest to ich prywatna sprawa. Brzmi to bardzo m\u0105drze i pewnie wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas by si\u0119 pod tym pogl\u0105dem podpisa\u0142a.<\/p>\n

No dobrze: nas, czyli kogo?<\/p>\n

I tutaj wracamy do Haidta. Jak pisze, jako Amerykanin o pogl\u0105dach typowych dla \u015brodowisk naukowych (mniej wi\u0119cej takich jak powy\u017csze) w przesz\u0142o\u015bci nie m\u00f3g\u0142 zrozumie\u0107, dlaczego wyborcy republikan\u00f3w s\u0105 tacy dziwni i co z nimi nie tak, \u017ce g\u0142osuj\u0105 na republikan\u00f3w. Po latach bada\u0144 doszed\u0142 do wniosku… \u017ce to my (jako zachodnie spo\u0142ecze\u0144stwo) jeste\u015bmy ci dziwni i \u017ce to z politykami z demokrat\u00f3w jest co\u015b nie tak.<\/p>\n

Badacz por\u00f3wnywa\u0142 ludzi z r\u00f3\u017cnych \u015brodowisk, m.in. Amerykan\u00f3w z r\u00f3\u017cnych grup spo\u0142ecznych, ale te\u017c mieszka\u0144c\u00f3w Indii. Mieszkaj\u0105c tam jaki\u015b czas, zazna\u0142 moralno\u015bci zgo\u0142a innej od tej, jak\u0105 wcze\u015bniej uznawa\u0142 za norm\u0119. W jednym z bada\u0144 pyta\u0142 osoby z r\u00f3\u017cnych kultur o ocen\u0119 moraln\u0105 zachowa\u0144 przestawionych w pewnych zmy\u015blonych historyjkach. Jedna z nich, kt\u00f3ra szczeg\u00f3lnie zapad\u0142a mi w pami\u0119\u0107 (prosz\u0119 tylko bez freudowskich analiz), opowiada o m\u0119\u017cczy\u017anie, kt\u00f3ry kupi\u0142 martwego kurczaka, wsp\u00f3\u0142\u017cy\u0142 z nim (ostrzega\u0142em, \u017ce b\u0119dzie nieprzyzwoicie), po czym przyrz\u0105dzi\u0142 ros\u00f3\u0142 i go zjad\u0142. Na ka\u017cdym etapie zachowa\u0142 nale\u017cyt\u0105 higien\u0119 i nikt si\u0119 o tym nie dowiedzia\u0142. Jak Pa\u0144stwo oceniacie zachowanie tego pana? Druga historia: pewna kobieta chcia\u0142a zje\u015b\u0107 ry\u017c ze swym m\u0119\u017cem i jego bratem, wobec czego tak w\u0142a\u015bnie zrobi\u0142a. No dobrze, ale jaki ta historyjka ma zwi\u0105zek z etyk\u0105? Ot\u00f3\u017c dok\u0142adnie taki sam jak pierwsza.<\/p>\n

Haidt postuluje, na wz\u00f3r pi\u0119ciu smak\u00f3w, by oprze\u0107 opis moralno\u015bci na pi\u0119ciu fundamentach zakorzenionych w ewolucji naszego gatunku. Moralno\u015b\u0107 wykszta\u0142conego Europejczyka, np. profesora filozofii, opiera si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na dw\u00f3ch z nich. Wracaj\u0105c do kurczaka: cz\u0119\u015b\u0107 z nas zapewne uzna, \u017ce bohater historyjki nie zrobi\u0142 nic z\u0142ego, skoro nikogo nie skrzywdzi\u0142. Podobne pogl\u0105dy zamie\u015bci\u0142em wy\u017cej w opisie stosunku moralno\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnych libera\u0142\u00f3w do sfery seksualnej. G\u0142\u00f3wnym fundamentem jest tu troska. Precyzuj\u0105c \u2013 troska, by nikogo nie krzywdzi\u0107, powsta\u0142a z troski o dzieci. Ale sama troska nie wystarczy. Czy oburzamy si\u0119 na los bitych kobiet, dzieci w domach dziecka, wyszydzanych homoseksualist\u00f3w, skazywanych na ci\u0119\u017csze kary Afroamerykan\u00f3w? Jak m\u00f3wi\u0142 Osio\u0142 w Shreku IV: „my\u015bl\u0119 o ma\u0142ym kotku, kt\u00f3ry nie ma babci – to takie niesprawiedliwe!”. Oburzamy si\u0119 na niesprawiedliwo\u015b\u0107, na los grup nieuprzywilejowanych. Ewolucyjn\u0105 rol\u0105 tego fundamentu jest umo\u017cliwienie czerpania zysk\u00f3w ze wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzyosobniczej. Czytaj\u0105c Haidta, przypomnia\u0142 mi si\u0119 podr\u0119cznik etyki lekarskiej Szewczyka \u2013 proponuj\u0105cy etyk\u0119 troski ograniczanej sprawiedliwo\u015bci\u0105. Bingo! Wedle Haidta tak w\u0142a\u015bnie wygl\u0105da moralno\u015b\u0107 ludzi WEIRD \u2013 Western Educated Industrialized Rich Democratic. W prawie wszystkich innych kulturach i w znacznej cz\u0119\u015bci naszego spo\u0142ecze\u0144stwa moralno\u015b\u0107 wygl\u0105da zupe\u0142nie inaczej.<\/p>\n

A wi\u0119c niekt\u00f3rych historia z kurczakiem oburza. Dok\u0142adnie z tego samego powodu co historia z ry\u017cem (zosta\u0142a napisana specjalnie dla badanych w Indiach, gdzie takie zachowanie kobiety jest nieugruntowane kulturowo i uwa\u017cane za oburzaj\u0105ce. Powstrzymajmy si\u0119 na chwil\u0119 przed nasuwaj\u0105c\u0105 si\u0119 ch\u0119ci\u0105 oceny konserwuj\u0105cej taki pogl\u0105d kultury z punktu widzenia naszej). Dlaczego nie nale\u017cy wsp\u00f3\u0142\u017cy\u0107 z kurczakiem? Bo si\u0119 nie godzi! Fundament stanowi \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 (cia\u0142o jako \u015bwi\u0105tynia, dar od Boga, trzeba je szanowa\u0107), kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy\u0142a unikaniu infekcji. Dlatego moralno\u015b\u0107 tak cz\u0119sto wi\u0105\u017cemy ze sfer\u0105 jedzenia (Biblia po\u015bwi\u0119ca przepisom zwi\u0105zanym z w\u0142a\u015bciwym od\u017cywianiem si\u0119 sporo miejsca) i seksualno\u015bci. To tzw. etyka \u015bwi\u0119to\u015bci.<\/p>\n

Dobry przyk\u0142ad stanowi list do Koryntian Paw\u0142a z Tarsu, opiera si\u0119 na niej i dzisiejsze nauczanie Ko\u015bcio\u0142a katolickiego (druga strona odpowiada na to \u2013 cytat za Haidtem \u2013 „Twoje cia\u0142o mo\u017ce by\u0107 \u015bwi\u0105tyni\u0105, ale moje jest weso\u0142ym miasteczkiem”). O biedny prof. Hartmanie \u2013 moralno\u015b\u0107 w prawie wszystkich kulturach koncentruje si\u0119 na jedzeniu i rozrodzie. Bo \u2013 wedle Haidta \u2013 tak zosta\u0142a ewolucyjnie ukszta\u0142towana. \u017beby za\u015b oceni\u0107 to jako niemoralne, musimy sami odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do jakiej\u015b innej etyki. Poj\u0119cie dobra jest cz\u0119\u015bci\u0105 systemu moralnego, podobnie jak poj\u0119cie prawdy nale\u017cy do systemu filozoficznego i ocenianie system\u00f3w filozoficznych pod wzgl\u0119dem prawdziwo\u015bci mija si\u0119 z celem (a przynajmniej tak wyczyta\u0142em w jednej z ksi\u0105\u017cek przywo\u0142ywanego ju\u017c Szewczyka).<\/p>\n

Zostaj\u0105 nam jeszcze dwa fundamenty. Lojalno\u015b\u0107 s\u0142u\u017cy\u0142a utrzymywaniu koalicji, a autorytet \u2013 zachowaniu hierarchii w grupie. Moralno\u015b\u0107 przeci\u0119tnego wyborcy demokrat\u00f3w opiera si\u0119 w g\u0142\u00f3wnej mierze (ale nie ca\u0142kowicie) na trosce i sprawiedliwo\u015bci, moralno\u015b\u0107 wyborcy republikan\u00f3w \u2013 w bardziej wyr\u00f3wnany spos\u00f3b na wszystkich pi\u0119ciu (dodatkowo inaczej rozumie on sprawiedliwo\u015b\u0107 \u2013 mniej obchodz\u0105 go grupy wykluczonych, a wi\u0119cej proporcjonalny podzia\u0142 d\u00f3br, ograniczaj\u0105cy finansowanie przez ci\u0119\u017cko pracuj\u0105cych os\u00f3b mniej ci\u0119\u017cko pracuj\u0105cych). Dok\u0142adniejsze analizy pozwalaj\u0105 jeszcze wyr\u00f3\u017cni\u0107 mniej wa\u017cny sz\u00f3sty fundament wolno\u015bci, ale nie musimy go tu dok\u0142adnie omawia\u0107. Analizuj\u0105c kampanie demokrat\u00f3w, Haidt odkry\u0142, \u017ce w zasadzie odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 tylko do troski i sprawiedliwo\u015bci, republikanie za\u015b do wszystkich fundament\u00f3w. Efekty wszyscy widzimy (a od dw\u00f3ch lat widzimy jeszcze jaskrawiej).<\/p>\n

Pogl\u0105dy Haidta by\u0142y tak r\u00f3\u017cne od tego, co w przesz\u0142o\u015bci czyta\u0142em o etyce, \u017ce a\u017c si\u0119 wierzy\u0107 nie chce. Ale w odr\u00f3\u017cnieniu do filozof\u00f3w prezentuje badania popieraj\u0105ce jego pogl\u0105dy. W zdumieniu sam, pe\u0142en obaw, jak zareaguj\u0105 na tak niecodzienne pytanie, zapyta\u0142em dwoje moich znajomych o ocen\u0119 moraln\u0105 historyjki o wsp\u00f3\u0142\u017cyciu z kurczakiem (zaznaczam: zazwyczaj o takie rzeczy nie pytam). Kolega, kt\u00f3rego podejrzewa\u0142em (w\u0142a\u015bciwie by\u0142em pewien, g\u0142osi\u0142 je wszem wobec) o pogl\u0105dy konserwatywne, zareagowa\u0142 zgodnie z przewidywaniem w oparciu o fundament \u015bwi\u0119to\u015bci, oburzaj\u0105c si\u0119 i m\u00f3wi\u0105c co\u015b w stylu: „Nie no, z kurczakiem? To nie!”. (Zwr\u00f3\u0107my te\u017c uwag\u0119 \u2013 reakcja emocjonalna, nie racjonalna \u2013 omawiali\u015bmy to w poprzednim wpisie). Zapyta\u0142em te\u017c znajom\u0105, kt\u00f3r\u0105 podejrzewa\u0142em o pogl\u0105dy liberalne i oparcie moralno\u015bci na fundamentach troski i sprawiedliwo\u015bci. Jej odpowied\u017a zadziwi\u0142a mnie. Oto na pocz\u0105tku stwierdzi\u0142a, \u017ce skoro m\u0119\u017cczyzna nikogo tym wsp\u00f3\u0142\u017cyciem nie krzywdzi, to jak mo\u017ce go pot\u0119pia\u0107… ale potem uzna\u0142a, \u017ce jako wegetarianka uznaje zabijanie kurczaka ju\u017c tylko po to, \u017ceby go zje\u015b\u0107 \u2013 bez wzgl\u0119du na to, czy si\u0119 z nim wsp\u00f3\u0142\u017cyje, czy nie \u2013 za niemoralne.<\/p>\n

Ilustracja:<\/strong> Diabelski m\u0142yn w Seattle,\u00a0\u00a0Diego Delso,<\/span> \u00a0Wikimedia Commons<\/a>, na licencji\u00a0\u00a0Creative Commons 4.0<\/a><\/p>\n

Bibliografia:<\/strong><\/p>\n