{"id":6534,"date":"2019-01-30T14:26:03","date_gmt":"2019-01-30T13:26:03","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=6534"},"modified":"2019-01-30T21:05:31","modified_gmt":"2019-01-30T20:05:31","slug":"6534","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2019\/01\/30\/6534\/","title":{"rendered":"Polski prze\u0142om w badaniu ptak\u00f3w"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>Kiedy\u015b pisa\u0142em<\/a> o problemie \u017ceglugi i jego wp\u0142ywie na zwierz\u0119ta wodne. Poniewa\u017c lepiej si\u0119 znam na tych ca\u0142kiem wodnych ni\u017c tych, kt\u00f3re na wod\u0119 tylko zalatuj\u0105, dot\u0105d nie pisa\u0142em o tym w kontek\u015bcie ptasim. Tak\u017ce po to, by pokaza\u0107, \u017ce sprowadzanie tego do problemu ptak\u00f3w jest daleko posuni\u0119tym sp\u0142yceniem.
\n
\nJa siedz\u0119 g\u0142\u00f3wnie w monitoringu w\u00f3d i organizm\u00f3w prawdziwie wodnych. Ale to nie wszystko, co jest w Polsce monitorowane. G\u0142\u00f3wny Inspektorat Ochrony \u015arodowiska wyda\u0142 m.in. „Monitoring ptak\u00f3w l\u0119gowych.\u00a0Poradnik metodyczny”. ISBN wydania drugiego z 2015 r: 978-83-61227-45-8. Ma on kilkudziesi\u0119ciu autor\u00f3w i tr\u00f3jk\u0119 recenzent\u00f3w, kt\u00f3rych referencje ka\u017cdy mo\u017ce sprawdzi\u0107 w bazie Ludzie Nauki (Piotr Matyjasiak, Aleksander Winiecki i Dariusz Wysocki). Mo\u017cemy w nim przeczyta\u0107 takie informacje:<\/p>\n

Mewa \u015bmieszka: „Na wyspach wi\u015blanych, kt\u00f3re s\u0105 obecnie jednym z jej podstawowych miejsc gniazdowania w kraju, z r\u00f3wnym powodzeniem zasiedla tereny poro\u015bni\u0119te \u0142anow\u0105 traw\u0105, jak i te z k\u0119powo rozmieszczon\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105 zieln\u0105 lub piaszczyste bez ro\u015blinno\u015bci. […] W koloniach na \u015brodkowej Wi\u015ble zag\u0119szczenie gniazd i odleg\u0142o\u015bci mi\u0119dzy gniazdami zmienia\u0142y si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od siedliska gniazdowania. Najwy\u017csze zag\u0119szczenia by\u0142y notowane w du\u017cych, kilkutysi\u0119cznych koloniach, w miejscach poro\u015bni\u0119tych \u0142anow\u0105 traw\u0105 (w zale\u017cno\u015bci od miejsca i roku \u015brednie dla kolonii zag\u0119szczenie wynosi\u0142o 30\u201363 gniazd\/100 m2, odleg\u0142o\u015bci mi\u0119dzy gniazdami 0,7\u20131,1 m). Po\u015brednie zag\u0119szczenie by\u0142o notowane na terenach z lu\u017an\u0105, k\u0119powo rozmieszczon\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105 zieln\u0105 (20\u201334 gniazd\/100 m2, odleg\u0142o\u015bci mi\u0119dzy gniazdami 0,8\u20132,2 m), a najmniejsze w mocno wilgotnym i do\u015b\u0107 odkrytym siedlisku mulistym (6\u201324 gniazd\/100 m2), a zw\u0142aszcza na pod\u0142o\u017cu piaszczystym bez jakiejkolwiek ro\u015blinno\u015bci (2\u201310 gniazd\/100 m2; Bukaci\u0144ski 1988, Bukaci\u0144ska i Bukaci\u0144ski 1993, Bukaci\u0144ski i Bukaci\u0144ska 1993b). […] Zalecane s\u0105 dwie kontrole w okresie mi\u0119dzy 1 a 30 maja, z odst\u0119pem 10\u201315-dniowym. Zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce nie ma drastycznych przesuni\u0119\u0107 fenologicznych (bardzo wczesna lub bardzo p\u00f3\u017ana wiosna), optymalnie jest pierwsz\u0105 kontrol\u0119 przeprowadzi\u0107 przed 5 maja, drug\u0105 kr\u00f3tko po 20 maja. W miejscach, gdzie l\u0119gi nie s\u0105 nara\u017cone na nag\u0142e zmiany poziomu wody (stawy, sztuczne zbiorniki), terminy te mo\u017cna uzna\u0107 za niemal obligatoryjne. W siedliskach niestabilnych (rozlewiska w dolinie i wyspy w korycie rzek) termin kontroli w danym roku trzeba ustala\u0107 na bie\u017c\u0105co, w zale\u017cno\u015bci od stanu w\u00f3d (dynamika i wysoko\u015b\u0107 przybor\u00f3w), wp\u0142ywaj\u0105cego na termin rozpoczynania l\u0119g\u00f3w i dost\u0119pno\u015b\u0107 siedlisk l\u0119gowych w trakcie sezonu”.<\/p>\n

Mewa siwa (o kt\u00f3rej nazwie<\/a> kiedy\u015b pisa\u0142em): „W Polsce gnie\u017adzi si\u0119 wy\u0142\u0105cznie w g\u0142\u0119bi l\u0105du. W centralnej cz\u0119\u015bci kraju zwi\u0105zana jest z wyspami w korycie wi\u0119kszych rzek nizinnych (Wis\u0142a, Bug, Narew), gdzie zasiedla przede wszystkim miejsca we wczesnych stadiach sukcesji ro\u015blinnej, g\u0142\u00f3wnie piasek z rzadk\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105 zieln\u0105, niewiele rzadziej piasek bez ro\u015blinno\u015bci, ale te\u017c tereny poro\u015bni\u0119te nisk\u0105, \u0142anow\u0105 traw\u0105. Unika siedlisk g\u0119sto poro\u015bni\u0119tych krzaczast\u0105 wierzb\u0105 i topol\u0105 oraz wilgotnych o pod\u0142o\u017cu mulistym. […]\u00a0Zazwyczaj gnie\u017adzi si\u0119 na ziemi. W latach \u201epowodziowych\u201d zdarza si\u0119 jednak, \u017ce nierzadko zak\u0142ada te\u017c gniazda na pniach, materiale naniesionym przez pow\u00f3d\u017a i g\u0142owiastych wierzbach, zazwyczaj do wysoko\u015bci 2\u20132,5 m. […]\u00a0Najbardziej efektywn\u0105 metod\u0105, pozwalaj\u0105c\u0105 na policzenie niemal wszystkich gniazduj\u0105cych w danym miejscu ptak\u00f3w, jest przeprowadzenie dw\u00f3ch kontroli w odst\u0119pie 2\u20133 tygodni \u2013 pierwsz\u0105 kontrol\u0119 najlepiej w trzeciej dekadzie maja (optymalnie oko\u0142o po\u0142owy miesi\u0105ca), drug\u0105 w pierwszej dekadzie, najp\u00f3\u017aniej do po\u0142owy czerwca”.<\/p>\n

Rybitwa rzeczna: „Na ciekach i wodach stoj\u0105cych najch\u0119tniej gnie\u017adzi si\u0119 na wyspach lub p\u00f3\u0142wyspach (Bukaci\u0144ski i in. 1994, Rz\u0119pa\u0142a i in. 1999). Preferuje wyspy niesta\u0142e, we wczesnych stadiach sukcesji ro\u015blinnej oraz niskie \u0142awice piaskowe (Weso\u0142owski i in. 1985, Bukaci\u0144ski i Bukaci\u0144ska 1994, 2015). Na Wi\u015ble nie zasiedla te\u017c miejsc z wysok\u0105, g\u0119st\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105 lub krzaczast\u0105 wierzb\u0105 i topol\u0105 oraz, niezale\u017cnie od siedliska, tych fragment\u00f3w rzeki, kt\u00f3re s\u0105 cz\u0119sto odwiedzane przez ludzi (Bukaci\u0144ski i Bukaci\u0144ska 1994, 2001). […]\u00a0Du\u017ca asynchronia w terminie przyst\u0119powania rybitwy rzecznej do rozrodu sprawia, \u017ce jednorazowa kontrola zazwyczaj nie jest wystarczaj\u0105ca do oszacowania liczebno\u015bci l\u0119gowej populacji tego gatunku. […] Optymalnym rozwi\u0105zaniem s\u0105 2 kontrole: pierwsza w trzeciej dekadzie maja, druga w pierwszej po\u0142owie, najdalej w drugiej dekadzie czerwca”.<\/p>\n

Rybitwa bia\u0142oczelna: „Na \u015br\u00f3dl\u0105dziu z regu\u0142y s\u0105 to piaszczyste wyspy i \u0142awice w nurcie du\u017cych rzek ni\u017cowych. Na wybrze\u017cu \u2013 nadmorskie pla\u017ce, szczeg\u00f3lnie na mierzejach i p\u00f3\u0142wyspach. Zasiedla tak\u017ce \u017cwirownie, wyrobiska w kopalniach odkrywkowych, odstojniki, p\u0142askie ha\u0142dy czy \u017cwirowe drogi \u2013 szczeg\u00f3lnie, je\u017celi tego typu tereny po\u0142o\u017cone s\u0105 w dolinach wi\u0119kszych rzek. Jako siedlisko gniazdowe w dolinach rzek wykorzystuje r\u00f3wnie\u017c wydmy na tarasie zalewowym lub wr\u0119cz murawy silnie spasanych pastwisk. […]\u00a0Pierwsza kontrola powinna by\u0107 wykonana w trzeciej dekadzie maja i pierwszej dekadzie czerwca. Miejsca, gdzie spodziewamy si\u0119 wykry\u0107 l\u0119gowe rybitwy bia\u0142oczelne, warto odwiedzi\u0107 r\u00f3wnie\u017c wcze\u015bniej, w pierwszej dekadzie maja”.<\/p>\n

Sieweczka obro\u017cna: „W okresie l\u0119gowym zasiedla piaszczyste, \u017cwirowe lub poro\u015bni\u0119te nisk\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105 zieln\u0105 tereny otwarte, po\u0142o\u017cone w pobli\u017cu miejsc zalanych p\u0142ytk\u0105 wod\u0105 (np. wyp\u0142yconych brzeg\u00f3w koryt nieuregulowanych rzek, brzeg\u00f3w starorzeczy, zastoisk wody). Optymalne warunki stwarzaj\u0105 jej nadmorskie pla\u017ce, piaszczyste wyspy i odsypiska w korytach rzek, intensywnie spasane pastwiska na tarasach zalewowych rzek ni\u017cowych. […] Pierwsza kontrola: 20 kwietnia\u20135 maja; druga kontrola: 6\u201320 maja; trzecia kontrola: 5\u201320 czerwca”.<\/p>\n

Procedury monitoringu s\u0105 do\u015b\u0107 rygorystyczne. To nie jest tak, \u017ce cz\u0142owiek bierze lornetk\u0119, termos z kaw\u0105, notatnik i idzie ogl\u0105da\u0107 ptaki. Zespo\u0142y wykonawcze maj\u0105 swoich koordynator\u00f3w terenowych, s\u0105 koordynatorzy krajowi. To du\u017cy system i anga\u017cuje wielu obserwator\u00f3w nadzorowanych przez naukowc\u00f3w. Jak mo\u017cna przeczyta\u0107 w og\u0142oszeniach dotycz\u0105cych zam\u00f3wie\u0144 publicznych G\u0142\u00f3wnego Inspektoratu Ochrony \u015arodowiska, na jeden z program\u00f3w pa\u0144stwowego monitoringu \u015brodowiska w zakresie ptak\u00f3w, konkretnie „Monitoring ptak\u00f3w pospolitych, teren\u00f3w podmok\u0142ych i le\u015bnych z uwzgl\u0119dnieniem obszar\u00f3w specjalnej ochrony ptak\u00f3w Natura 2000, lata 2018-2021”, przeznaczono 8 mln z\u0142.<\/p>\n

Tymczasem w polskim \u015brodowisku naukowym s\u0105 specjali\u015bci, kt\u00f3rzy opracowali w\u0142asny system monitoringu, niezale\u017cny od pa\u0144stwowego. Co prawda ten system nie jest koordynowany przez \u017cadnego ornitologa, ale mo\u017ce to nie jest potrzebne, gdy tw\u00f3rc\u0105 jest prof. dr hab. geografii, dziekan Wydzia\u0142u Kultury Fizycznej, Zdrowia i Turystyki (Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy) i jednocze\u015bnie kierownik Katedry Rewitalizacji Dr\u00f3g Wodnych. Ot\u00f3\u017c niedawno Zygmunt Babi\u0144ski, bez w\u0105tpienia wybitny specjalista od geomorfologii, na \u0142amach czasopisma z listy ministerialnej „Gospodarka Wodna” wraz z dwoma wsp\u00f3\u0142pracownikami opublikowa\u0142 artyku\u0142 podsumowuj\u0105cy jego wieloletnie do\u015bwiadczenie w monitoringu ptak\u00f3w.<\/p>\n

Jak napisa\u0142em, prof. Babi\u0144ski najwyra\u017aniej nie przejmuje si\u0119 przyj\u0119tymi w biologii \u015brodowiskowej i systemie pa\u0144stwowego monitoringu procedurami. On swoje obserwacje ptak\u00f3w prowadzi w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b: „Podczas bada\u0144 terenowych nad morfodynamik\u0105 dna koryta dolnej Wis\u0142y [Babi\u0144ski, 1992, 1994, 1999, 2005] prowadzono r\u00f3wnie\u017c obserwacje nad zachowaniem ornitofauny na powierzchni \u0142ach i r\u00f3wniny zalewowej mi\u0119dzywala”. By\u0142y one wykonywane systematycznie – comiesi\u0119cznie w sezonach nawigacyjnych (maj-wrzesie\u0144), w okresie 1981-1992, podczas sp\u0142ywu statkiem RZGW (sondowanie dna koryta); p\u00f3\u017aniej rzadziej (sporadycznie). […] Ponadto kilkukrotnie wykonano tzw. zwiady lotnicze, podczas kt\u00f3rych dokonywano obserwacji \u0142ach piaszczystych. […] Niezale\u017cnie od bada\u0144 autor\u00f3w opracowania dwukrotnie obserwacje strefy koryta prowadzili studenci kierunku rewitalizacja dr\u00f3g wodnych[…]. Pierwsze z nich trwa\u0142y podczas pr\u00f3bnego rejsu z kontenerami na trasie Gda\u0144sk-Warszawa w 2017 r. […] Z kolei drugie trwa\u0142y 13 dni (od 12 do 24 maja 2018) […] – podczas sp\u0142ywu \u0142\u00f3dk\u0105 z silnikiem ma\u0142\u017ce\u0144stwo […] (studenci rewitalizacji dr\u00f3g wodnych) pobiera\u0142o pr\u00f3bki utwor\u00f3w piaszczystych”.<\/p>\n

Metodyka w zasadzie tu si\u0119 wyczerpuje. Jak wida\u0107, niekt\u00f3re z obserwacji nawet mieszcz\u0105 si\u0119 w zakresie czasowym wymaganym prawdziwymi metodykami monitoringu. Tak czy inaczej wynikiem tak zaawansowanego monitoringu jest stwierdzenie: „nie stwierdzono (zauwa\u017cono) \u017cadnych \u015blad\u00f3w istnienia gniazd ptasich, oznak jakiegokolwiek ich bytowania w okresie wyl\u0119gu i opierzenia”. Ten fragment artyku\u0142u autorzy podkre\u015blili, co mo\u017ce nie jest cz\u0119st\u0105 praktyk\u0105 w czasopismach naukowych, ale najwidoczniej maj\u0105 oni sw\u00f3j styl.<\/p>\n

Ambicje bydgoskich geograf\u00f3w nie ko\u0144cz\u0105 si\u0119 na stwierdzeniu braku ptak\u00f3w gniazduj\u0105cych na piaszczystych wyspach dolnej Wis\u0142y. Bez trudu znajduj\u0105 wyt\u0142umaczenie. Dlaczego \u017cadne sieweczki, mewy czy rybitwy nie l\u0119gn\u0105 si\u0119 w takich miejscach? Czynniki s\u0105 cztery:<\/p>\n