{"id":6586,"date":"2019-03-22T18:37:33","date_gmt":"2019-03-22T17:37:33","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=6586"},"modified":"2019-03-22T19:01:21","modified_gmt":"2019-03-22T18:01:21","slug":"dynastia-chinskich-smokow-tyranozauroidy-wedle-brusatte","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2019\/03\/22\/dynastia-chinskich-smokow-tyranozauroidy-wedle-brusatte\/","title":{"rendered":"Dynastia chi\u0144skich smok\u00f3w. Tyranozauroidy wedle Brusatte"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>Moj\u0105 uwag\u0119 w ksi\u0119garni przyku\u0142a ostatnio ksi\u0105\u017cka „Era Dinozaur\u00f3w. Od narodzin do upadku” Steve\u2019a Brusatte. Po pierwsze, ok\u0142adk\u0119 zdobi wspania\u0142y szkielet pod stacj\u0105 metra, po drugie – m\u0142ody autor ma ju\u017c do\u015b\u0107 znane nazwisko. A co w \u015brodku?
\n
\nPo otwarciu ksi\u0105\u017cki od razu przypomnia\u0142em sobie, gdzie pierwszy raz zetkn\u0105\u0142em si\u0119 z nazwiskiem autora. Ka\u017cdy rozdzia\u0142 ksi\u0105\u017cki zdobi pi\u0119kna, czarno-bia\u0142a rekonstrukcja prehistorycznego zwierz\u0119cia. Prolog poprzedza rekonstrukcja Zhenyuanlong<\/em>, rodzaju niewielkiego dinozaura drapie\u017cnego opisanego w 2015 r. przez Lu i Brusette w\u0142a\u015bnie. Zapisany kursyw\u0105 \u0142amaniec stanowi\u0105cy nazw\u0119 rodzajow\u0105 (\u0142aci\u0144sk\u0105?) tego zwierz\u0119cia pochodzi oczywi\u015bcie z chi\u0144skiego. Znajomy radzi\u0142 mi czyta\u0107 to mniej wi\u0119cej jako D\u017cen-j\u0142an-lon<\/em>, co w dalszym ci\u0105gu niezbyt u\u0142atwia spraw\u0119. Ko\u0144c\u00f3wka long<\/em>, cz\u0119sto spotykana w chi\u0144skich nazwach, oznacza w tym j\u0119zyku smoka, natomiast ta cz\u0119\u015b\u0107 przed ni\u0105 jest eponimem. Smok Zhenyuana znaleziony zosta\u0142 na terenie prowincji Liaoning (Chiny) w ska\u0142ach datowanych na 125 mln lat (apt, kreda wczesna). Zalicza si\u0119 do dinozaur\u00f3w drapie\u017cnych z rodziny dromeozaur\u00f3w (to ta obejmuj\u0105ca deinonycha i welociraptora), bliskich krewnych ptak\u00f3w.<\/p>\n

Pokrewie\u0144stwo to wida\u0107 wyra\u017anie w szcz\u0105tkach zwierz\u0119cia. Zachowa\u0142y si\u0119 bowiem pozosta\u0142o\u015bci pi\u00f3r. Dinozaur prawdopodobnie nie potrafi\u0142 lata\u0107, wyklucza to budowa ko\u0144czyn g\u00f3rnych. Odciski nieptasich dinozaurzych pi\u00f3r nie s\u0105 cz\u0119ste, ale obserwowane w coraz liczniejszych znaleziskach, najcz\u0119\u015bciej w\u0142a\u015bnie z Liaoning. Pi\u00f3ra nieptasich dinozaur\u00f3w stanowi\u0105 jeden z dw\u00f3ch najcz\u0119\u015bciej poruszanych motyw\u00f3w w ksi\u0105\u017cce Brusatte. Drugim jest ewolucja tyranozauroid\u00f3w.<\/p>\n

Autor wychodzi od wczesnych, nieb\u0119d\u0105cych jeszcze dinozaurami form, opisuj\u0105c te\u017c ciekawe znaleziska z Polski. Potem zwraca uwag\u0119 na wczesne dinozaury, zw\u0142aszcza teropody, wywodz\u0105ce si\u0119 z Ameryki Po\u0142udniowej (cho\u0107 najwcze\u015bniejszy z dinozaur\u00f3w, Nyasasaurus<\/em>, znaleziony zosta\u0142 w Afryce. Wtedy jednak by\u0142 to ten sam kontynent). Po niezbyt du\u017cych, trzymetrowych celofyzach prze\u0142omu triasu i jury nadesz\u0142a kolej na karcharodontozaury, najwi\u0119kszych l\u0105dowych drapie\u017cnik\u00f3w, jakie ogl\u0105da\u0142a Ziemia. Za czas\u00f3w ich w\u0142adania w jurze p\u00f3\u017anej lini\u0119 tyranozaura reprezentowa\u0142y znacznie mniejsze, niemog\u0105ce r\u00f3wna\u0107 si\u0119 z tamtymi olbrzymami zwierz\u0119ta.<\/p>\n

W \u015brodkowej jurze reprezentowa\u0142 j\u0105\u00a0Kileskus<\/em>. Mierzy\u0142 2-2,5 m d\u0142ugo\u015bci, z czego wi\u0119kszo\u015b\u0107 przypada\u0142o na d\u0142ugi ogon. Brusette pisze, \u017ce jego ko\u015bci mieszcz\u0105 si\u0119 w pude\u0142ku na buty. Wi\u00f3d\u0142 tryb \u017cycia dzisiejszego wilka, szybkiego, acz niewielkiego drapie\u017ccy, z dala od szczytu \u0142a\u0144cucha pokarmowego. Jada\u0142 zapewne jaszczurki, p\u0142azy ogoniaste, \u017c\u00f3\u0142wie i (o zgrozo) ssaki, kt\u00f3rych skamienia\u0142o\u015bci znaleziono w tym samym miejscu. Guanlong<\/em> z p\u00f3\u017anej jury nosi\u0142 na g\u0142owie wspania\u0142y grzebie\u0144, bardzo cienki i dziurkowany, kt\u00f3remu zawdzi\u0119cza sw\u0105 nazw\u0119: smoka w koronie. Osi\u0105ga\u0142 wielko\u015b\u0107 i mas\u0119 cz\u0142owieka, a jego tr\u00f3jpalczaste przednie ko\u0144czyny nie przypomina\u0142y jeszcze groteskowych „\u0142apek\u201d p\u00f3\u017aniejszych tyraozauryd\u00f3w. \u017by\u0142 w cieniu wi\u0119kszych drapie\u017cnik\u00f3w z blisko spokrewnionej z allozaurem rodziny sinraptor\u00f3w. Grzebie\u0144 wykorzystywa\u0142 prawdopodobnie na kszta\u0142t wsp\u00f3\u0142czesnego pawiego ogona. P\u00f3\u017aniejszy, wczesnokredowy Dilong<\/em>, dwugrzebieniasty smok<\/em>, osi\u0105ga\u0142 rozmiary du\u017cego psa, wa\u017cy\u0142 10 kg i tak\u017ce m\u00f3g\u0142 si\u0119 pochwali\u0107 pi\u0119kn\u0105 ozdob\u0105 g\u0142owy. Angielski eotyran (wczesny tyran<\/em>) nie przerasta\u0142 wcze\u015bniejszych Juratyrant<\/em> i stokesozaura o d\u0142ugo\u015bci 3,5 m oraz masie 450 kg. W tym samym czasie \u017cy\u0142 te\u017c jednak znacznie wi\u0119kszy od niego Sinotyrannus<\/em> (tak, jego nazwa oznacza chi\u0144skiego tyrana), osi\u0105gaj\u0105cy d\u0142ugo\u015b\u0107 9 m i mas\u0119 tony. \u017by\u0142 125 mln lat temu, a wi\u0119c, o czym przy omawianiu ewolucji dinozaur\u00f3w cz\u0119sto si\u0119 nie pami\u0119ta, dzieli\u0142o go od tyranozaura prawie tyle czasu co tyranozaura od nas.<\/p>\n

Teraz ten w\u0105tek \u0142\u0105czy si\u0119 z poprzednim. W czasie Sinotyrannus<\/em> i tak\u017ce na terenach dzisiejszych Chin \u017cy\u0142 Yutyrannus<\/em>. Jego szcz\u0105tki pogrzeba\u0142 szybko popi\u00f3\u0142 wybuchaj\u0105cego wulkanu, umo\u017cliwiaj\u0105c zachowanie niekt\u00f3rych tkanek mi\u0119kkich, w tym smuk\u0142ych w\u0142\u00f3kien d\u0142ugo\u015bci oko\u0142o 15 cm, przypominaj\u0105cych podobne twory zdobi\u0105ce pozosta\u0142o\u015bci Dilong<\/em>. Pi\u00f3ra? Najwyra\u017aniej. Yutyrannus<\/em> by\u0142 tyranozauroidem nienale\u017c\u0105cym jeszcze do niej, ale bliskim krewnym rodziny Tyrannosaurisae, spolszczanej na tyranozaury b\u0105d\u017a (by si\u0119 nie myli\u0142o z innymi identycznie spolszczanymi mianami) tyranozaurydy. Mia\u0142 pi\u00f3ra.<\/p>\n

Bardziej pierwotny Dilong<\/em> zapewne te\u017c mia\u0142 pi\u00f3ra. Ich dalszy kuzyn Zhenyuanlong<\/em> mia\u0142 pi\u00f3ra. Zastosujmy brzytw\u0119 Ockhama. Jest ma\u0142o prawdopodobne, by pi\u00f3ra powstawa\u0142y tyle razy niezale\u017cnie. Czy\u017cby wszystkie celurozaury mia\u0142y pi\u00f3ra? Brusatte idzie jeszcze dalej. Rozwa\u017ca, czy mo\u017ce w og\u00f3le teropody mia\u0142y pi\u00f3ra, a mo\u017ce w og\u00f3le dinozaury mia\u0142y pi\u00f3ra, skoro dziwne twory sk\u00f3rne zdobi\u0105 pozosta\u0142o\u015bci ceratops\u00f3w?<\/p>\n

Tak daleko bym si\u0119 nie zapuszcza\u0142, ale dziesi\u0105tki znalezisk wskazuj\u0105, \u017ce w\u015br\u00f3d teropod\u00f3w pi\u00f3ra naprawd\u0119 nie stanowi\u0142y rzadko\u015bci. Pi\u00f3ra wyewoluowa\u0142y znacznie wcze\u015bniej od ptak\u00f3w, s\u0142u\u017cy\u0142y pocz\u0105tkowo prawdopodobnie izolacji cieplnej b\u0105d\u017a pokazom godowym, a dopiero potem jaki\u015b skacz\u0105cy z drzewa dinozaur zauwa\u017cy\u0142, \u017ce zwi\u0119kszaj\u0105 powierzchni\u0119 no\u015bn\u0105 i wyd\u0142u\u017caj\u0105 skok (no dobra, pewnie nie zauwa\u017cy\u0142, ale prze\u017cy\u0142, a jego pobratymcy o gorszych pi\u00f3rach nie, dzi\u0119ki czemu przekaza\u0142 geny nast\u0119pnemu pokoleniu, a w ko\u0144cu pi\u00f3ra przyj\u0119\u0142y now\u0105 funkcj\u0119, co nazywamy egzaptacj\u0105).<\/p>\n

Zastosowali\u015bmy indukcj\u0119, to teraz kolej na dedukcj\u0119. Skoro teropody mia\u0142y pi\u00f3ra, to i wielkie tyranozaurydy kredy p\u00f3\u017anej. Najwi\u0119ksze zwierz\u0119ta mi\u0119so\u017cerne swych ekosystem\u00f3w, olbrzymy o wielkich czaszkach pe\u0142nych ostrych z\u0119b\u00f3w i skarla\u0142ych przednich \u0142apkach o dw\u00f3ch palcach (i niekiedy trzecim szcz\u0105tkowym). Postrach Ameryki P\u00f3\u0142nocnej i Azji. Uzbecka Timurlengia<\/em>, d\u0142ugonosy Qianzhousaurus<\/em>, zwany z tego powodu Pinokiem, kanadyjski albertozaur, azjatycki tarbozaur. To zreszt\u0105 z Azji przyby\u0142 do Ameryki P\u00f3\u0142nocnej (dok\u0142adniej do Laramidii, czyli zachodniej Ameryki P\u00f3\u0142nocnej, oddzielonej od wschodniej Apallachii p\u0142ytkim \u015br\u00f3dl\u0105dowym morzem) bliski krewny tarbozaura, najs\u0142awniejszy z rodu tyranozaur (jaszczur tyran<\/em>). Po\u017ceracz dinozaur\u00f3w rogatych, grubog\u0142owych, pancernych, kaczodziobych \u2013 w ilo\u015bci 5,5 kg mi\u0119sa dziennie. D\u0142ugo uznawany za padlino\u017cerc\u0119, co Brusatte traktuje wr\u0119cz jako obraz\u0119. Wygojone rany na triceratopsich ko\u015bciach temu przecz\u0105. Opierzony tyran polowa\u0142.<\/p>\n

A potem co\u015b si\u0119 sta\u0142o. W p\u00f3\u0142wysep Jukatan r\u0105bn\u0119\u0142o co\u015b du\u017cego, asteroida b\u0105d\u017a kometa. Rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 pi\u0105te wielkie wymieranie, kt\u00f3re zmiot\u0142o trzy czwarte gatunk\u00f3w zwierz\u0105t, w tym wszystkie du\u017ce dinozaury. Przetrwa\u0142y tylko niewielkie, kt\u00f3re lataj\u0105 pod naszym niebem, \u0107wierkaj\u0105 i zapaskudzaj\u0105 nam parapety 65 mln lat po zag\u0142adzie.<\/p>\n

Pr\u00f3cz dynastii tyranozauroid\u00f3w ksi\u0105\u017cka Brusatte porusza wiele innych w\u0105tk\u00f3w ewolucji dinozaur\u00f3w. Czyta si\u0119 szybko. Najwi\u0119kszym minusem jest t\u0142umaczenie. Rekordowo naliczy\u0142em siedem b\u0142\u0119d\u00f3w na stronie, g\u0142\u00f3wnie w zapisie nazw naukowych (je\u015bli tekst omawia taksony niemaj\u0105ce innych nazw ni\u017c naukowe, nie jest to a\u017c tak trudne, zw\u0142aszcza je\u015bli nie zna si\u0119 zasad zapisu takson\u00f3w naukowych\u00a0i pr\u00f3buje tworzy\u0107 nazwy polskie tam, gdzie ich nie ma), ale nie tylko (nie, dywersyfikowa\u0107<\/em> to sobie mo\u017cemy dostawc\u00f3w energii, gatunki si\u0119 r\u00f3\u017cnicuj\u0105<\/em> albo ulegaj\u0105 specjacji<\/em>). Generalnie jednak ksi\u0105\u017cka na pewno warta przeczytania.<\/p>\n

Ilustracja:\u00a0Guanlong<\/em>. Durbed, Wikimedia Commons<\/a>, na licencji Creative Commons 3.0<\/em><\/p>\n

Dedykacja:<\/strong> Jak pewnie by\u0142o wida\u0107, ostatnio moje wpisy ukazywa\u0142y si\u0119 rzadziej i bardziej nieregularnie ni\u017c w przesz\u0142o\u015bci. Wi\u0105\u017ce si\u0119 to z nawa\u0142em pracy, uniemo\u017cliwiaj\u0105cym mi wi\u0119ksz\u0105 aktywno\u015b\u0107 tutaj. Tym bardziej chcia\u0142bym podzi\u0119kowa\u0107 i zadedykowa\u0107 powy\u017cszy tekst mojemu koledze P. Milerowi<\/em>, kt\u00f3ry odci\u0105\u017cy\u0142 mnie w pracy (w jednej z prac) w krytycznym momencie. Dla porz\u0105dku: nie ma zbie\u017cno\u015bci pomi\u0119dzy tematem tekstu a osob\u0105 mego kolegi, kt\u00f3ry poza postaw\u0105 dwuno\u017cn\u0105 wcale nie przypomina tyranozauroid\u00f3w.<\/p>\n

Bibliografia:<\/strong><\/p>\n