{"id":6621,"date":"2019-04-08T13:26:19","date_gmt":"2019-04-08T11:26:19","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=6621"},"modified":"2019-04-08T15:49:45","modified_gmt":"2019-04-08T13:49:45","slug":"maciwoda","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2019\/04\/08\/maciwoda\/","title":{"rendered":"M\u0105ciwoda"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>Gdybym 1 kwietnia napisa\u0142, \u017ce trzeba w jaki\u015b spos\u00f3b przepu\u015bci\u0107 osady ze Zbiornika W\u0142oc\u0142awskiego w d\u00f3\u0142 Wis\u0142y, czytelnicy uznaliby to za \u017cart.
\n
\nNie ma si\u0119 co dziwi\u0107, osady na dnie tego zbiornika zawieraj\u0105 w sobie histori\u0119 kilkudziesi\u0119ciu lat polskiego rolnictwa i przemys\u0142u zapisan\u0105 substancjami chemicznymi wykorzystywanymi dawniej i ca\u0142kiem niedawno. Bada\u0144 na ten temat troch\u0119 jest. Z niekt\u00f3rych wynika, \u017ce najbardziej toksyczne s\u0105 osady bli\u017cej P\u0142ocka ni\u017c W\u0142oc\u0142awka. Wi\u0119cej toksycznych substancji gromadzi si\u0119 w mule ni\u017c w piasku. Niekt\u00f3re wcale zreszt\u0105 nie s\u0105 w tych osadach jako\u015b odbiegaj\u0105ce od przeci\u0119tnej z innych polskich rzek i jezior. Inne za\u015b wci\u0105\u017c przemieszczaj\u0105 si\u0119 Wis\u0142\u0105 z po\u0142udnia i jeszcze nie zd\u0105\u017cy\u0142y dotrze\u0107 do zbiornika. Np. w\u0119druj\u0105ca powoli w d\u00f3\u0142 rzeki plama DDE, czyli jednego z produkt\u00f3w rozk\u0142adu DDT,\u00a0w tym momencie zalega w osadach Wis\u0142y na warszawskich M\u0142ocinach (samo DDT wyst\u0119puje najobficiej w osadach w Narwi w r\u00f3\u017cnych jej odcinkach).<\/p>\n

Osady przesuwaj\u0105 si\u0119 z biegiem rzeki i ostatecznie w skali geologicznej d\u0105\u017c\u0105 do trafienia do morza, chyba \u017ce po drodze stanie im jaka\u015b bariera. Te bariery nie zawsze zreszt\u0105 s\u0105\u00a0takie skuteczne dla wszystkich substancji, np. poni\u017cej wyp\u0142ywu ko\u0142o W\u0142oc\u0142awka osady maj\u0105 wed\u0142ug danych pa\u0144stwowego monitoringu \u015brodowiska podwy\u017cszon\u0105 zawarto\u015b\u0107 o\u0142owiu.<\/p>\n

To nie tak, \u017ce wzi\u0119cie w gar\u015b\u0107 mu\u0142u z tego zbiornika spowoduje poparzenia chemiczne i mutacje kom\u00f3rek sk\u00f3ry. Ryby w nim p\u0142ywaj\u0105 i maj\u0105 si\u0119 nie\u017ale, tak\u017ce te grzebi\u0105ce w dnie (nie zawsze s\u0105 to te ryby, kt\u00f3rych by\u015bmy chcieli, o czym kiedy\u015b pisa\u0142em<\/a>). Niemniej jednorazowe uwolnienie ich zawarto\u015bci, tak jak si\u0119 ostatnio ca\u0142kiem cz\u0119sto dzieje w przypadku zap\u00f3r rozbieranych przez wysadzenie, dla \u015brodowiska poni\u017cej nie by\u0142oby oboj\u0119tne. Owszem, takie wysadzanie wygl\u0105da spektakularnie (mo\u017cna znale\u017a\u0107 filmy), ale zwykle robi si\u0119 to z zaporami gdzie\u015b w ameryka\u0144skiej dziczy, gdzie nag\u0142y skok ilo\u015bci p\u0142yn\u0105cej wody nie zaleje niczego poza lasem czy buszem, a osady s\u0105 stosunkowo czyste. Znane s\u0105 przyk\u0142ady zar\u00f3wno sprzed wielu lat, jak i ca\u0142kiem \u015bwie\u017ce, cho\u0107by z Brazylii, gdy awaria zapory spowodowa\u0142a przynajmniej okresowe ska\u017cenie zalanych obszar\u00f3w.<\/p>\n

Mi\u0119dzy zawarto\u015bci\u0105 osad\u00f3w i wody zachodzi pewna wymiana w obie strony. Im bardziej wartki nurt czy silniejsze falowanie si\u0119gaj\u0105ce dna, tym intensywniejszy kierunek od osadu ku wodzie. A kiedy si\u0119 osady bagruje, to uwalnianie jest naprawd\u0119 gwa\u0142towne. W zwi\u0105zku z tym nie ma si\u0119 co dziwi\u0107, \u017ce w wielu przypadkach zarz\u0105dzaj\u0105cy decyduje si\u0119 na nieruszanie niczego, \u017ceby osady si\u0119 osadza\u0142y, a ich zawarto\u015b\u0107 pozostawa\u0142a zagrzebana w dnie. Z drugiej za\u015b strony taka sytuacja sprawia, \u017ce poza zbiornikiem mniej osadu si\u0119 unosi w postaci zawiesiny, wi\u0119c ludziom wydaje si\u0119, \u017ce taka rzeka jest czystsza. Sam spotka\u0142em si\u0119 z w\u0105tpliwo\u015bciami co do czysto\u015bci warszawskiej Wis\u0142y w\u0142a\u015bnie ze wzgl\u0119du na m\u0119tno\u015b\u0107, kt\u00f3ra w rzece takiego rozmiaru jest czym\u015b zupe\u0142nie naturalnym (oczywi\u015bcie nie ka\u017cda).<\/p>\n

Rzecz w tym, \u017ce nie zawsze si\u0119 tak da. Co jaki\u015b czas nadchodzi du\u017ca woda i albo si\u0119 j\u0105 przepuszcza upustami przez zapor\u0119, albo sama robi wyrwy. Jednym z mit\u00f3w, kt\u00f3re w XX w. si\u0119 mocno ugruntowa\u0142y, jest taki, kt\u00f3ry m\u00f3wi, \u017ce da si\u0119 zapobiec powodziom, np. dzi\u0119ki takim czy innym budowlom hydrotechnicznym. Skutek jest taki, \u017ce miejsca od zawsze pozostawiane na pastw\u0119 wylew\u00f3w po umocnieniu brzeg\u00f3w, budowie obwa\u0142owa\u0144 i r\u00f3\u017cnych przegr\u00f3d maj\u0105cych u\u0142atwi\u0107 regulacj\u0119 przep\u0142ywem s\u0105 przedstawiane jako ju\u017c bezpieczne. Tymczasem wcale tak nie jest. Owszem, r\u00f3\u017cnego rodzaju zabiegi ochrony przeciwpowodziowej zmniejszaj\u0105 ryzyko corocznych powodzi. Jednak \u017ceby zapobiec wielkim powodziom, trzeba by przekszta\u0142ci\u0107 rzeki do granic absurdu (w miastach mniejsze potoki si\u0119 do\u015b\u0107 powszechnie wpu\u015bci\u0142o w orurowanie i sta\u0142y si\u0119 elementem kanalizacji miejskiej). W zwi\u0105zku z tym co jaki\u015b czas, gdy pojawia si\u0119 woda o poziomie spotykanym rzadko, pow\u00f3d\u017a i tak nast\u0119puje, zalewaj\u0105c obszary, na kt\u00f3rych kiedy\u015b uprawiano \u0142\u0105ki albo\u00a0co najwy\u017cej stawiano baraki, w kt\u00f3rych mieszka\u0142a biedota, a dzi\u015b zaj\u0119te przez blokowiska albo wr\u0119cz ekskluzywne osiedla nad wod\u0105.<\/p>\n

Rzecz nie tylko w tym, \u017ce zabudowa hydrotechniczna nie chroni przed wod\u0105 stuletni\u0105 (tj. takim poziomem, kt\u00f3rego prawdopodobie\u0144stwo wyst\u0105pienia wynosi 1 proc.) czy tysi\u0105cletni\u0105 (o prawdopodobie\u0144stwie jednego promila). Przekszta\u0142cenia hydrotechniczne ostatecznie raczej zwi\u0119kszaj\u0105 to prawdopodobie\u0144stwo, i tak w ci\u0105gu kilkudziesi\u0119ciu ostatnich lat powodzi „stulecia” na silnie przekszta\u0142conym Renie by\u0142o kilka. R\u00f3wnie\u017c we W\u0142oszech po kilku powodziach stulecia (np. w 1966 r. wody Arno podesz\u0142y pod florenck\u0105 katedr\u0119) hydrolodzy usiedli nad danymi, \u017ceby co\u015b z tym zrobi\u0107.<\/p>\n

O dziwo w tym przypadku zamiast tradycyjnego podej\u015bcia znanego z Lemowej bajki o maszynie, kt\u00f3ra do zwalczania kolejnych elektrosmok\u00f3w budowa\u0142a jeszcze wi\u0119ksze elektrosmoki, charakterystycznego nadal w\u015br\u00f3d niema\u0142ej grupy in\u017cynier\u00f3w hydrotechniki, doszli oni do wniosku, \u017ce walka z katastrofami naturalnymi jest nie do wygrania i trzeba raczej je oswoi\u0107, oddaj\u0105c naturze tyle, ile si\u0119 da. Nie sta\u0142o si\u0119 to od razu, ale po parudziesi\u0119ciu latach do plan\u00f3w gospodarowania wodami, kt\u00f3re s\u0105 obecnie obowi\u0105zkiem ka\u017cdego kraju Unii Europejskiej (\u0142\u0105cznie z Norwegi\u0105, kt\u00f3ra tylko udaje, \u017ce do Unii nie nale\u017cy), w\u0142oskie w\u0142adze wodne doda\u0142y plany gospodarowania osadami rzecznymi.<\/p>\n

Co to ma do powodzi? Ca\u0142kiem du\u017co. Zapory buduje si\u0119 od staro\u017cytno\u015bci, ale powiedzmy, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesna in\u017cynieria to czas od XIX w. Do\u015b\u0107 szybko zorientowano si\u0119, \u017ce postawienie takiej czy innej przegrody poprzecznej (progu, jazu, zapory czy cho\u0107by ostrogi) nie tylko pi\u0119trzy wod\u0119 i zatrzymuje osady. To s\u0105 bezpo\u015brednie skutki, ale maj\u0105 dalsze konsekwencje. Woda przepuszczana upustami czy przelewami ma inn\u0105 dynamik\u0119 – p\u0142ynie zwykle w\u0119\u017cszym korytem, czasem szybciej i bardziej turbulentnie, a czasem nie. W jednym z ci\u0105g\u00f3w komentarzy<\/a> wspominali\u015bmy o chorobie gazowej, kt\u00f3ra mo\u017ce dotkn\u0105\u0107 ryby w zbyt mocno napowietrzonej wodzie przy upu\u015bcie z zapory.<\/p>\n

Woda przez upusty i przelewy przechodzi, ale osad ju\u017c mniej. Tymczasem, jak ju\u017c pisa\u0142em, normalnie w rzekach osady si\u0119 przesuwaj\u0105, g\u0142\u00f3wnie na trzy sposoby: toczenie, przeskakiwanie po dnie i wreszcie unoszenie jako zawiesina. Zasadniczo rzeki mo\u017cna podzieli\u0107 na trzy strefy – stref\u0119, gdzie rzeka g\u0142\u00f3wnie eroduje, stref\u0119, gdzie mniej wi\u0119cej tyle samo eroduje, co odk\u0142ada osad i stref\u0119, gdzie g\u0142\u00f3wnie sedymentuje osady (chyba \u017ce zanim dotrze do tego etapu, wpadnie do innej rzeki). Bariery poprzeczne nie tylko stwarzaj\u0105 stref\u0119 sedymentacji przed sob\u0105, ale zatrzymuj\u0105c osady, niejako resetuj\u0105 rzek\u0119 i sprawiaj\u0105, \u017ce poni\u017cej przewa\u017ca erozja. W ten spos\u00f3b zbiornik zaporowy wype\u0142nia si\u0119 osadami, staje coraz p\u0142ytszy i coraz mniej funkcjonalny, a rzeka poni\u017cej coraz g\u0142\u0119biej \u017c\u0142obi sobie koryto. Wody jest w tym korycie mniej, a nie wi\u0119cej (bo jest retencjonowana w zbiorniku), wi\u0119c g\u0142\u0119bsze koryto nie oznacza g\u0142\u0119bszej rzeki, tylko rzek\u0119 wrzynaj\u0105c\u0105 si\u0119 w pod\u0142o\u017ce. Poziom rzeki si\u0119 obni\u017ca, a wi\u0119c obni\u017ca si\u0119 poziom w\u00f3d gruntowych, kt\u00f3re ona drenuje. Nie ma materia\u0142u, kt\u00f3ry by si\u0119 odk\u0142ada\u0142 w nowym korycie, wi\u0119c jest ono bardziej jednorodne i w\u0119\u017csze, bez meandr\u00f3w, odsyp\u00f3w czy wysp.<\/p>\n

Skutk\u00f3w takiego przerwania transportu osadu jest wi\u0119cej i s\u0105 one r\u00f3\u017cne w zale\u017cno\u015bci od warunk\u00f3w. Okazuje si\u0119, \u017ce w przypadku \u017cwirowych rzek francuskich Alp mechanizm zwi\u0119kszonej erozji poni\u017cej zap\u00f3r prawie nie ma zwi\u0105zku z zaporami (cho\u0107 wyst\u0119puje jako skutek dawniej powszechnego pozyskiwania \u017cwiru z koryta, obecnie w wi\u0119kszo\u015bci Europy nielegalnego, co nie znaczy, \u017ce niespotykanego). Ale ju\u017c po drugiej stronie Alp, w Chorwacji, jest to bardzo powa\u017cny problem. Pikanterii sprawie dodaje fakt, \u017ce Chorwacja nie ma przy okazji \u017cadnego po\u017cytku, bo zapory s\u0105 po stronie s\u0142owe\u0144skiej.<\/p>\n

I tu wracamy do powodzi, kt\u00f3re przed powszechn\u0105 regulacj\u0105 rzek by\u0142y powodziami stulecia, a teraz staj\u0105 si\u0119 powodziami dekady. Procesy te w\u0142a\u015bnie sprzyjaj\u0105 bardziej gwa\u0142townym powodziom – wbrew temu, co wydawa\u0142o si\u0119 projektantom regulacji. W czasie tych powodzi osady i tak s\u0105 unoszone, ale zamiast sp\u0142ywa\u0107 w d\u00f3\u0142 rzeki, jak powinno si\u0119 dzia\u0107 ca\u0142y czas, s\u0105 roznoszone po zalewanych obszarach, pot\u0119guj\u0105c szkody powodziowe.<\/p>\n

W zwi\u0105zku z tym, tak jak w niekt\u00f3rych regionach, aby unikn\u0105\u0107 powa\u017cnych szk\u00f3d po\u017carowych, prowadzi si\u0119 kontrolowane po\u017cary las\u00f3w, o czym dawno temu pisa\u0142em<\/a> – a gdzieniegdzie prowadzi si\u0119 kontrolowane powodzie, pozwalaj\u0105c wodzie przenie\u015b\u0107 nadmiar osad\u00f3w zgromadzonych w zbiorniku. Oczywi\u015bcie pod warunkiem, \u017ce nie nagromadzi\u0142y one niebezpiecznych ilo\u015bci zanieczyszcze\u0144. Zdecydowanie lepiej po prostu cz\u0119sto otwiera\u0107 upusty denne i przepuszcza\u0107 osady w d\u00f3\u0142 rzeki – zbiornik si\u0119 nie „zamula”, erozja poni\u017cej zapory wraca do normy. Tylko jeden problem – umiejscowiona na takiej zaporze elektrownia ma przerw\u0119 w dzia\u0142aniu.<\/p>\n

Z tego wzgl\u0119du zdarza si\u0119, \u017ce w\u0142a\u015bciciel zapory, cz\u0119sto elektrownia, mo\u017ce wkalkulowa\u0107 w koszty jakie\u015b awaryjne dzia\u0142ania raz na kilka(na\u015bcie) lat, \u0142\u0105cznie z odszkodowaniami dla powodzian (np. za zbyt p\u00f3\u017ane spuszczenie wody albo w\u0142a\u015bnie za niezapobie\u017cenie temu, \u017ce przelewaj\u0105ca si\u0119 woda uniesie osady, kt\u00f3re zabrudz\u0105 zalany teren), byle nie przerywa\u0107 dzia\u0142ania elektrowni w sytuacji nieawaryjnej. Tak si\u0119 podobno zdarza w Austrii, co przysparza zmartwie\u0144 tw\u00f3rcom plan\u00f3w gospodarowania osadami w dorzeczu Dunaju, kt\u00f3re s\u0105 przygotowywane przez kilka kraj\u00f3w. We Francji z kolei coraz wi\u0119cej zap\u00f3r, przynajmniej tych nale\u017c\u0105cych do pa\u0144stwowej sp\u00f3\u0142ki \u00c9lectricit\u00e9 de France, w czasie modernizacji przebudowuje si\u0119 tak, \u017ceby w normalnym trybie dzia\u0142ania przepuszcza\u0142y osady i to nie tylko tworz\u0105ce zawiesin\u0119, typu mu\u0142 czy piasek, ale te\u017c grube kamienie. W tym momencie ju\u017c tylko 20 proc. z nich jest w og\u00f3le nieprzepuszczalna.<\/p>\n

Samo istnienie upust\u00f3w dennych nie jest nowo\u015bci\u0105 wymy\u015blon\u0105 przez ekolog\u00f3w. Stosowano je ju\u017c dawno, tyle \u017ce nie z intencj\u0105 zachowania maksymalnej naturalno\u015bci przep\u0142yw\u00f3w, a w celu zapobiegania wyp\u0142ycaniu zbiornik\u00f3w zaporowych. Tak by\u0142o np. na starej tamie asua\u0144skiej, dop\u00f3ki Naser nie uzna\u0142, \u017ce czas sko\u0144czy\u0107 z kilkutysi\u0105cletni\u0105 tradycj\u0105 korzystania z namu\u0142\u00f3w Nilu, i nie zbudowa\u0142 nowej tamy, znacznie wi\u0119kszej i nastawionej na produkcj\u0119 elektryczno\u015bci bez zawracania g\u0142owy osadami. Osady ostatecznie mo\u017cna wybiera\u0107 i przenosi\u0107 w inne miejsce. Dlaczego\u00a0nie mia\u0142oby to by\u0107 poni\u017cej zapory, czyli tam, gdzie trafi\u0142yby w warunkach naturalnych?<\/p>\n

W decyzji \u015brodowiskowej dla stopnia Malczyce na Odrze jaki\u015b czas temu pojawi\u0142 si\u0119 zapis, \u017ce zbieraj\u0105ce si\u0119 rumowisko powinno by\u0107 nie tylko usuwane, ale te\u017c uwalniane poni\u017cej w celu zapobiegania nadmiernej erozji. Co\u015b jednak z realizacj\u0105 tego zapisu posz\u0142o nie do ko\u0144ca jak powinno, i teraz ju\u017c erozja jest taka, \u017ce pojawi\u0142y si\u0119 plany budowy kolejnych stopni poni\u017cej, \u017ceby osadzaj\u0105ce si\u0119 w nich osady wype\u0142ni\u0142y powsta\u0142\u0105 wyrw\u0119. Najwyra\u017aniej rozwi\u0105zania wydaj\u0105ce si\u0119 najbardziej\u00a0sensowne nie s\u0105 dla wszystkich oczywiste.<\/p>\n

W ka\u017cdym razie zablokowanie transportu osad\u00f3w zawsze ma jakie\u015b skutki poni\u017cej bariery. Jak napisa\u0142em, w najni\u017cszej strefie niesiony z g\u00f3ry materia\u0142 w ko\u0144cu bardziej si\u0119 osadza, ni\u017c jest wymywany. W ten spos\u00f3b powstaj\u0105 delty. Delty s\u0105 bytami dynamicznymi, rzeka niesie ich budulec, pr\u0105dy morskie ten budulec zabieraj\u0105. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce w miar\u0119 przybywania zap\u00f3r materia\u0142u do (od\/roz)budowy delt zaczyna brakowa\u0107 i morze zabiera coraz wi\u0119ksz\u0105 ich cz\u0119\u015b\u0107. Tak si\u0119 dzieje chocia\u017cby z delt\u0105 Dunaju, gdzie linia brzegowa si\u0119 cofa, zmniejszaj\u0105c m.in. powierzchni\u0119 pla\u017c, co odbija si\u0119 na turystyce.<\/p>\n

Problem jest szczeg\u00f3lnie wyra\u017any w kraju, kt\u00f3ry w zasadzie istnieje dzi\u0119ki osadom naniesionym z Alp, Jury i wszystkiego po drodze – Holandii. Wbrew pewnym wizjom jej teren jest wydarty morzu w ma\u0142ym stopniu i dotyczy to raczej zdobyczy XX-wiecznych – reszta to delta, czyli obszar morza zasypany przez materia\u0142 z l\u0105du si\u0142ami natury. Materia\u0142 nie tylko piaszczysty, ale te\u017c organiczny, czyli wielkie torfowisko. Holenderska in\u017cynieria przez kilkaset lat zajmowa\u0142a si\u0119 osuszaniem tego torfowiska, co poskutkowa\u0142o z jednej strony mo\u017cliwo\u015bci\u0105 jego zasiedlenia, ale z drugiej – jego zapadni\u0119ciem si\u0119 poni\u017cej poziomu morza (dlaczego, to ju\u017c pisa\u0142em<\/a>). Dop\u00f3ki Ren i Moza nios\u0142y nowe osady, problem nie by\u0142 taki du\u017cy, ale od wielu lat ta dostawa si\u0119 zmniejsza\u0142a.<\/p>\n

Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce w Holandii grupa ekspert\u00f3w g\u0142\u00f3wnie z Instytutu Deltares zajmowa\u0142a si\u0119 kwesti\u0105 osad\u00f3w niesionych przez rzeki od lat. Ca\u0142a masa bada\u0144 naukowych na ten temat ju\u017c by\u0142a znana w XX w. Problem opisywano cho\u0107by z delty Missisipi. Pewnym podsumowaniem sta\u0142a si\u0119 publikacja Mathiasa\u00a0Kondolfa „Hungry Water: Effects of Dams and Gravel Mining on River Channels<\/em> z 1997 r. w pi\u015bmie „Environmental Management”. Podsumowaniem i impulsem, kt\u00f3ry spraw\u0119 znan\u0105 grupie ekspert\u00f3w wypchn\u0105\u0142 na szersze forum. Na pocz\u0105tku XXI w. powsta\u0142a organizacja SedNet, czyli sie\u0107 ekspert\u00f3w i instytucji zainteresowanych transportem osad\u00f3w rzecznych. Eksperci ci to nie tylko naukowcy. Obecny przewodnicz\u0105cy reprezentuje zarz\u0105d portu w Rotterdamie, a w grupie steruj\u0105cej s\u0105 przedstawiciele port\u00f3w w Hamburgu i Antwerpii, a kiedy\u015b byli te\u017c z portu w Wenecji.<\/p>\n

Mo\u017ce to si\u0119 wydawa\u0107 zaskakuj\u0105ce, bo porty to infrastruktura kojarz\u0105ca si\u0119 raczej z „odmulaniem” i mo\u017cna by si\u0119 spodziewa\u0107, \u017ce to tam b\u0119d\u0105 przedstawiciele opcji tradycyjnej. Najwyra\u017aniej jednak porty Rotterdam i Hamburg uzna\u0142y, \u017ce bardziej op\u0142aca si\u0119 wsp\u00f3\u0142dzia\u0142a\u0107 z natur\u0105. Mo\u017ce porty na wsch\u00f3d od cie\u015bnin du\u0144skich aspiruj\u0105ce w swoim rozwoju do tej dw\u00f3jki wyci\u0105gn\u0105 z tego jakie\u015b wnioski. W tych przypadkach wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie jest o tyle utrudnione, o ile wymaga sp\u00f3jnej gospodarki na ca\u0142ej d\u0142ugo\u015bci \u0141aby oraz Renu i Mozy z dop\u0142ywami. Tymczasem Hamburg jest odr\u0119bnym krajem zwi\u0105zkowym, a niemieckie rozbicie dzielnicowe nie u\u0142atwia koordynacji dzia\u0142a\u0144. Podobnie rozbicie Niderland\u00f3w na Holandi\u0119, Flandri\u0119 i Waloni\u0119 (Luksemburg w tym wszystkim jest marginalny, cho\u0107 te\u017c ma sw\u00f3j wk\u0142ad).<\/p>\n

No i z jednej strony jest \u015bwiadomo\u015b\u0107, jak powinna wygl\u0105da\u0107 gospodarka osadami, a z drugiej koszty przebudowy starej infrastruktury. Gdy od pocz\u0105tku zaprojektuje si\u0119 zapor\u0119 tak, by nie by\u0142a barier\u0105 dla osad\u00f3w, natura wszystko robi sama. Gdy osad\u00f3w uzbiera\u0142o si\u0119 przez lata, koszt nie tylko ich samego przetransportowania, ale przede wszystkim pozbycia si\u0119 zanieczyszcze\u0144 jest olbrzymi. We Francji uda\u0142o si\u0119 tak oczy\u015bci\u0107 par\u0119 zbiornik\u00f3w, wykorzystuj\u0105c \u015brodki rz\u0105dowe, ale te\u017c wk\u0142ad od zrzesze\u0144 w\u0119dkarskich, kt\u00f3re wiedz\u0105, \u017ce sk\u0142ad rybostanu bardzo zale\u017cy od stanu hydromorfologicznego rzek i \u017cadne zarybianie nie pomo\u017ce, gdy ryby nie znajd\u0105 dla siebie odpowiedniego miejsca, nawet gdy woda jest krystalicznie czysta. Zreszt\u0105 taka jest geneza zwr\u00f3cenia uwagi na kwestie hydromorfologiczne, gdy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce w wielu miejscach Europy i Stan\u00f3w Zjednoczonych czysto\u015b\u0107 wody znacznie si\u0119 poprawi\u0142a w ostatnich dekadach, a ryby nie wr\u00f3ci\u0142y. Oczywi\u015bcie tak jest, gdy si\u0119 sprawy odk\u0142ada na nieokre\u015blon\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107. Gdyby od razu wykorzystywa\u0107 si\u0142y natury, by\u0142oby o wiele taniej. To jest przyk\u0142ad us\u0142ug ekosystemowych, kt\u00f3re wykonuje przyroda i kt\u00f3re da si\u0119 przeliczy\u0107 na pieni\u0105dze. To nie jest tylko ekologia, to ekonomia.<\/p>\n

Co ciekawe, kwestie wysokich koszt\u00f3w s\u0105 cz\u0119sto podnoszone przez przedstawicieli kraj\u00f3w najbogatszych, cho\u0107by Niemiec. Mo\u017ce wynika to z powa\u017cnego traktowania przez nich takich czy innych zapis\u00f3w prawnych. W ramowej dyrektywie wodnej jest wprost wpisany wym\u00f3g dro\u017cno\u015bci zap\u00f3r dla organizm\u00f3w i zdawkowo dla osad\u00f3w. Wym\u00f3g prawny wymogiem, a w\u0142adze wodne wielu kraj\u00f3w znajduj\u0105 setki wym\u00f3wek, \u017ceby zostawi\u0107 sprawy po staremu. Ryby bardziej przemawiaj\u0105 do wyobra\u017ani, a kwestie przep\u0142awek s\u0105 lepiej lub gorzej opracowane od lat, wi\u0119c to idzie \u0142atwiej.<\/p>\n

Na poziomie unijnym te\u017c tak jest. Jedna z grup roboczych przy Komisji Europejskiej, Ecostat, zajmuje si\u0119 harmonizacj\u0105 kryteri\u00f3w dobrego stanu ekologicznego w\u00f3d powierzchniowych w r\u00f3\u017cnych krajach. Przez kilkana\u015bcie lat zajmowa\u0142a si\u0119 przede wszystkim interkalibracj\u0105 metod bioindykacji. Dopiero pod koniec tego etapu zaj\u0119\u0142a si\u0119 harmonizacj\u0105 wska\u017anik\u00f3w eutrofizacji i przekszta\u0142ce\u0144 hydromorfologicznych. Efektem tych prac jest w\u0142a\u015bnie powstaj\u0105cy przewodnik do oceny potencja\u0142u ekologicznego w\u00f3d silnie zmienionych (np. port\u00f3w, rzek skanalizowanych albo zbiornik\u00f3w zaporowych). W przewodniku tym jest du\u017co o zaporach, obwa\u0142owaniach, obudowie brzeg\u00f3w itd., ale prawie wy\u0142\u0105cznie pod k\u0105tem potrzeb organizm\u00f3w wodnych, a nie osad\u00f3w.<\/p>\n

Dopiero od kilku raz\u00f3w na spotkaniach grupy Ecostat pojawia si\u0119 jako obserwator przedstawiciel SedNetu i dopiero ostatnio dosta\u0142a ona mandat do zaj\u0119cia si\u0119 sprawami osad\u00f3w. W zwi\u0105zku z tym nie ma si\u0119 co dziwi\u0107, \u017ce sprawa osad\u00f3w w planach gospodarowania wodami poza przywo\u0142anym przyk\u0142adem W\u0142och czy mi\u0119dzynarodowej komisji ds. Dunaju jest traktowana zdawkowo. Niemniej jest ca\u0142kiem prawdopodobne, \u017ce po pewnym wyczerpaniu dotychczasowych temat\u00f3w uwaga Ecostatu i Komisji Europejskiej skieruje si\u0119 ku osadom silniej. (Cho\u0107 teraz ci\u0119\u017cko przewidywa\u0107, bo na koniec tego roku przewidywana jest okresowa rewizja ramowej dyrektywy wodnej).\u00a0Dobrze, aby kraje cz\u0142onkowskie ju\u017c wtedy mia\u0142y jakie\u015b podstawowe rozwi\u0105zania, bo na szybkie wymy\u015blanie i wdra\u017canie mo\u017ce zabrakn\u0105\u0107 czasu.<\/p>\n

1 kwietnia nie mog\u0142em o tym napisa\u0107, bo by\u0142em na warsztatach, kt\u00f3re towarzyszy\u0142y kolejnej ju\u017c konferencji SedNetu. Konferencja jak konferencja – na niej nie by\u0142em, ale warsztaty nie by\u0142y po prostu seri\u0105 naukowych referat\u00f3w, tylko spotkaniem r\u00f3\u017cnych interesariuszy. Spotka\u0144 przedstawicieli organizacji typu WWF z ekspertami rz\u0105dowych i unijnych agencji \u015brodowiskowych jest wiele. Wszyscy rozmawiaj\u0105 w atmosferze wzajemnego zrozumienia<\/em> i si\u0119 rozchodz\u0105, a potem i tak w praktyce g\u0142os maj\u0105 przedstawiciele gospodarki. Na tym spotkaniu jednak opr\u00f3cz \u015brodowiskowc\u00f3w by\u0142 np. przedstawiciel \u00c9lectricit\u00e9 de France czy czo\u0142owej firmy in\u017cynierskiej z Holandii, przedstawiciele port\u00f3w itd. To wci\u0105\u017c o wiele za ma\u0142o (mo\u017ce jednak kiedy\u015b na kolejnych warsztatach pojawi\u0105 si\u0119 przedstawiciele Tauronu czy Energi), nie by\u0142o chocia\u017cby nikogo z sektora rolnictwa, a i liczba kraj\u00f3w, z kt\u00f3rych przyjechali, nie by\u0142a imponuj\u0105ca, ale to wci\u0105\u017c pierwsze kroki.<\/p>\n

Bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce by\u0142 r\u00f3wnie\u017c przedstawiciel Krajowego Zarz\u0105du Gospodarki Wodnej (mo\u017ce nie z wysokiego szczebla, ale zawsze to co\u015b), by\u0107 mo\u017ce kwestie te za par\u0119 lat (to jest skala, w jakiej s\u0105 podejmowane bardziej strategiczne decyzje) zaczn\u0105 si\u0119 pojawia\u0107 i w polskiej gospodarce wodnej.<\/p>\n

fot. Marjan Euser<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Gdybym 1 kwietnia napisa\u0142, \u017ce trzeba w jaki\u015b spos\u00f3b przepu\u015bci\u0107 osady ze Zbiornika W\u0142oc\u0142awskiego w d\u00f3\u0142 Wis\u0142y, czytelnicy uznaliby to za \u017cart.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6630,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,54,53],"tags":[447,86,72,71,70],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6621"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6621"}],"version-history":[{"count":14,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6621\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6640,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6621\/revisions\/6640"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/6630"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6621"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6621"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6621"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}