{"id":6768,"date":"2019-07-18T13:35:44","date_gmt":"2019-07-18T11:35:44","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=6768"},"modified":"2019-07-18T15:45:33","modified_gmt":"2019-07-18T13:45:33","slug":"dwa-pierscienie-z-mostkiem","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2019\/07\/18\/dwa-pierscienie-z-mostkiem\/","title":{"rendered":"Dwa pier\u015bcienie z mostkiem"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>Kiedy niedawno pisa\u0142em<\/a> o tym, \u017ce wszystkie wody monitorowane w Polsce w pe\u0142nym zakresie b\u0119d\u0105 mia\u0142y stan nieodpowiadaj\u0105cy normom, zaznaczy\u0142em, \u017ce to dzi\u0119ki zasadzie „najgorszy decyduje” i temu, \u017ce jedna substancja zawsze przekracza kryterium stanu dobrego. Chodzi o polibromowane diefenylotery (jak kto woli, mog\u0105 by\u0107 bromowane dietery fenylowe, a i par\u0119 innych wariant\u00f3w kr\u0105\u017cy, a i tak u\u017cywa si\u0119 skr\u00f3tu PBDE). Przyznam, \u017ce do niedawna mia\u0142em problem z zapami\u0119taniem nazwy i myli\u0142a mi si\u0119 z polichlorowanymi bifenylami (PCB).
\n
\nDlaczego polichlorowane bifenyle maj\u0105 by\u0107 \u0142atwiejsze do zapami\u0119tania ni\u017c polibromowane dietery? Dlatego, \u017ce PCB w czasach mojej edukacji by\u0142y na czele list najgorszych zanieczyszcze\u0144 \u015brodowiska. Razem z dioksynami i nieco ju\u017c wtedy zapominanym DDT. By\u0142y wi\u0119c w ka\u017cdym podr\u0119czniku. PBDE nie by\u0142o.<\/p>\n

PCB kiedy\u015b by\u0142y wsz\u0119dzie, niemal w ka\u017cdym plastiku, lakierze, w r\u00f3\u017cnych olejach technicznych, obiciach mebli itd. W XIX w. znajdowano je w smole w\u0119glowej. Na masow\u0105 skal\u0119 zacz\u0119to produkowa\u0107 je w latach 30. XX w. Ju\u017c wtedy odkryto ich toksyczne w\u0142a\u015bciwo\u015bci, obserwuj\u0105c zdrowie pracownik\u00f3w fabryk je produkuj\u0105cych. P\u00f3\u017aniej odkryto, \u017ce ulegaj\u0105 bioakumulacji. Bioakumulacja oznacza, \u017ce dana substancja mo\u017ce by\u0107 ma\u0142o powszechna w glebie czy wodzie, ale gdy ju\u017c si\u0119 dostanie do organizmu, to jest s\u0142abo wydalana i w nim raczej zostanie.<\/p>\n

Gdy w litrze wody jest jedna cz\u0105steczka, aparatura chemiczna mo\u017ce jej nie wykry\u0107. Jednak gdy ten litr wody przefiltruje rozwielitka, ta cz\u0105steczka zostanie w jej tkankach. Gdy rozwielitka przefiltruje kolejny litr, z\u0142apie kolejn\u0105 cz\u0105steczk\u0119. I tak po kilku tygodniach \u017cycia i filtrowania w ciele rozwielitki uzbieraj\u0105 si\u0119 setki tych cz\u0105steczek. Gdy tak\u0105 rozwielitk\u0119 zje ukleja, te setki cz\u0105steczek trafi\u0105 do jej w\u0105troby i tkanki t\u0142uszczowej i ju\u017c jej nie opuszcz\u0105. Gdy ukleja zje 10 takich rozwielitek, w jej ciele pojawi\u0105 si\u0119 tysi\u0105ce cz\u0105steczek.<\/p>\n

Gdy uklej\u0119 zje szczupak… gdy szczupaka zje czapla… gdy czapl\u0119 zje cz\u0142owiek… (Mo\u017ce ten ostatni przyk\u0142ad nie jest zbyt typowy, ale powiedzmy, \u017ce po drodze b\u0119dzie m\u0105czka rybna w karmie dla kur). Oczywi\u015bcie, nie wszystko si\u0119 wch\u0142onie, cz\u0119\u015b\u0107 si\u0119 wydali, cz\u0119\u015b\u0107 zmetabolizuje (cho\u0107 akurat pochodna mo\u017ce by\u0107 bardziej toksyczna ni\u017c substancja przyj\u0119ta oryginalnie), wi\u0119c tego tak si\u0119 nie mno\u017cy, ale og\u00f3lna zasada tak w\u0142a\u015bnie wygl\u0105da.<\/p>\n

Jedn\u0105 z funkcji PCB by\u0142o utrudnianie palenia materia\u0142\u00f3w je zawieraj\u0105cych. Substancje takie nazywa si\u0119 uniepalniaczami czy antypirenami. S\u0105 sk\u0105din\u0105d bardzo po\u017cyteczne. Plastiki (w tym tekstylia) s\u0105 zwykle \u0142atwopalne. Wychowywa\u0142em si\u0119 w czasach, gdy spalanie plastikowych butelek czy resztek styropianu by\u0142o powszechn\u0105 i niepodlegaj\u0105c\u0105 naganie praktyk\u0105. W podr\u0119cznikach do chemii opisywano spos\u00f3b identyfikacji plastiku po zapachu dymu – polietylen to zapach palonej \u015bwiecy, polistyren – hiacynt\u00f3w (dla mnie w praktyce wysz\u0142o odwrotnie – wcze\u015bniej pozna\u0142em zapach palonego polistyrenu ni\u017c tych kwiat\u00f3w), poliamid – palonego bia\u0142ka (pi\u00f3r, w\u0142os\u00f3w), poli(chlorek winylu) – \u017cr\u0105cy.<\/p>\n

W zwi\u0105zku z tym zwarcie w telewizorze, niefortunne ustawienie kabla na \u017celazku, zabawka porzucona przy piecu, w\u0119gielek wypadaj\u0105cy z pieca na dywan – wszystko to mo\u017ce spowodowa\u0107 po\u017car i straty materialne i ludzkie. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce uniepalniacze s\u0105 stosowane powszechnie, zw\u0142aszcza w wymienionych przyk\u0142adach produkt\u00f3w domowych, ale te\u017c w lakierach, piankach poliuretanowych itd. Gdy odkryto, \u017ce PCB znale\u017a\u0107 mo\u017cna nie tylko tam, gdzie je wprowadzono do plastik\u00f3w, ale dos\u0142ownie wsz\u0119dzie – \u0142\u0105cznie z ka\u017cdym jedzeniem (wegetarianie maj\u0105 tu troch\u0119 fory, cho\u0107 nie stuprocentowe), zacz\u0119to je wycofywa\u0107. Pod koniec lat 70. to ju\u017c by\u0142y powa\u017cne zakazy. Si\u0142\u0105 rzeczy uwag\u0119 skierowano na potencjalne zamienniki, w tym PBDE.<\/p>\n

Pocz\u0105tkowo, tj. pod koniec lat 60., PBDE by\u0142y stosowane rzadko. Jednak ju\u017c w 1972 r. znaleziono je w mleku Szwedek ze Sztokholmu, a w 1981 r. w mi\u0119sie ryb z innego regionu Szwecji, gdzie by\u0142 przemys\u0142 tekstylny. Nie za bardzo by\u0142y podstawy do stwierdzenia toksyczno\u015bci, wi\u0119c nie budzi\u0142o to powszechnych obaw, a potrzeba stosowania uniepalniaczy tylko ros\u0142a. W latach 80. ilo\u015b\u0107 stosowanych PBDE zacz\u0119\u0142a by\u0107 coraz wi\u0119ksza, a na pocz\u0105tku lat 90. ju\u017c masowa.<\/p>\n

Pierwsze obserwacje skutk\u00f3w zdrowotnych pracownik\u00f3w produkuj\u0105cych PBDE na prze\u0142omie lat 70. i 80., kt\u00f3rzy mieli g\u0142\u00f3wnie kontakt sk\u00f3rny i wziewny, nie by\u0142y przesadnie alarmuj\u0105ce. Pierwsze badania na szczurach te\u017c nie tak bardzo. To nie jest typ toksyny, kt\u00f3ra po wch\u0142oni\u0119ciu powoduje szybki zgon. Badania na bakteriach i dro\u017cd\u017cach nie wskazywa\u0142y na zauwa\u017calny efekt mutagenny.<\/p>\n

Z czasem jednak bada\u0144 (g\u0142\u00f3wnie na szczurach, nieco mniej na innych gryzoniach) zacz\u0119\u0142o przybywa\u0107 i pierwotny optymizm os\u0142ab\u0142. Zwi\u0105zki bromu nie s\u0105 a\u017c tak odmienne chemicznie od zwi\u0105zk\u00f3w chloru (zgodnie z po\u0142o\u017ceniem w uk\u0142adzie okresowym s\u0105 po\u015brednie mi\u0119dzy jodem a chlorem) i mog\u0105 sprzyja\u0107 tworzeniu reaktywnych form tlenu, czyli wolnych rodnik\u00f3w, a te mog\u0105 robi\u0107 r\u00f3\u017cne niemi\u0142e rzeczy w organizmie, \u0142\u0105cznie z uszkadzaniem DNA. Ekspozycj\u0119 na PBDE powi\u0105zano ze zmianami nowotworowymi, zw\u0142aszcza w uk\u0142adzie trawiennym i troch\u0119 hormonalnym.<\/p>\n

Zmiany nienowotworowe zauwa\u017cono w uk\u0142adzie rozrodczym, \u0142\u0105cznie z upo\u015bledzeniem plemnik\u00f3w. Wreszcie (tu mo\u017ce chodzi\u0107 z kolei o podobie\u0144stwo do zwi\u0105zk\u00f3w jodu) PBDE rozpoznano jako substancje zmieniaj\u0105ce gospodark\u0119 hormonaln\u0105. Ekspozycja szczurzych noworodk\u00f3w na PBDE skutkowa\u0142a zmianami w rozwoju m\u00f3zgu i zachowaniu (na doros\u0142e osobniki, kt\u00f3re ju\u017c mia\u0142y uformowany m\u00f3zg, to ju\u017c tak nie dzia\u0142a).<\/p>\n

PBDE to ca\u0142a grupa zwi\u0105zk\u00f3w chemicznych. W teorii mo\u017ce ich by\u0107 209. Najprostszy ma 1 atom bromu w cz\u0105steczce (formalnie nie jest wi\u0119c polibromowany), najsilniej bromowany ma ich 10 (dekaBDE). Tak naprawd\u0119 zwi\u0105zk\u00f3w z jednym atomem bromu mo\u017ce by\u0107 trzy, bo mog\u0105 by\u0107 one umieszczone w r\u00f3\u017cnych miejscach pier\u015bcienia w\u0119glowego (zast\u0119puj\u0105c wod\u00f3r). Ca\u0142a cz\u0105steczka sk\u0142ada si\u0119 z dw\u00f3ch pier\u015bcieni aromatycznych (st\u0105d nazwa zawieraj\u0105ca „difenyl”, ale w literaturze z pierwszej po\u0142owy XX w. te zwi\u0105zki mog\u0105 si\u0119 ukrywa\u0107 pod og\u00f3ln\u0105 nazw\u0105 „fenole”) po\u0142\u0105czonych mostkiem tlenowym.<\/p>\n

To po\u0142\u0105czenie decyduje o uznaniu ich za etery. Poszczeg\u00f3lne PBDE okre\u015bla si\u0119 jako kongenery, a poniewa\u017c nazwy systematyczne s\u0105 skomplikowane (i tak niezbyt jak na w\u0119glowodory), typu\u00a02,2\u2019,4,4\u2019,5,6\u2019-heksabromowany difenyloeter, u\u017cywa si\u0119 nazw z numerami od 1 do 209 nadanymi przez uni\u0119 chemiczn\u0105 IUPAC typu BDE-99.<\/p>\n

Kongenery z mniejsz\u0105 liczb\u0105 atom\u00f3w bromu zwykle \u0142atwiej si\u0119 wch\u0142aniaj\u0105, d\u0142u\u017cej pozostaj\u0105 w organizmie i s\u0105 bardziej toksyczne. St\u0105d za najbezpieczniejszy uwa\u017cany jest BDE-209, czyli dekaBDE, zawieraj\u0105cy 10 atom\u00f3w bromu. Rzecz w tym, \u017ce w ramach rozk\u0142adu mog\u0105 od niego odpa\u015b\u0107 atomy bromu i stanie si\u0119 kongenerem bardziej toksycznym.<\/p>\n

Gdy czytam o rozpowszechnieniu PBDE w \u015brodowisku, mam nieodparte wra\u017cenie powt\u00f3rki czytania o DDT i PCB przed 20-30 laty. PBDE nie wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 chemicznie z polimerami, kt\u00f3re wype\u0142niaj\u0105, wi\u0119c do\u015b\u0107 \u0142atwo s\u0105 z nich uwalniane. St\u0105d mog\u0105 si\u0119 unosi\u0107 w kurzu. Technicy komputerowi i pracownicy pracuj\u0105cy przy demonta\u017cu sprz\u0119tu RTV maj\u0105 st\u0119\u017cenie PBDE we krwi kilkakrotnie wy\u017csze ni\u017c pracownicy biurowi czy sprz\u0105tacze.<\/p>\n

Pierwsze doniesienia o stwierdzeniu w tkankach ryb, owszem, pochodz\u0105 z region\u00f3w uprzemys\u0142owionych, ale kurz zawieraj\u0105cy PBDE mo\u017ce roznosi\u0107 si\u0119 w powietrzu na setki kilometr\u00f3w. PBDE s\u0105 hydrofobowe (wbrew etymologii taka fobia, podobnie jak ksenofobia czy homofobia, nie oznacza strachu, bo ci\u0119\u017cko w\u0119glowodorom przypisywa\u0107 emocje), wi\u0119c s\u0142abo rozpuszczaj\u0105 si\u0119 w wodzie i w samej wodzie wykrywa si\u0119 ich ma\u0142o, ale przyczepiaj\u0105 si\u0119 do cz\u0105stek unoszonych przez wod\u0119, a ze szczeg\u00f3ln\u0105 lubo\u015bci\u0105 do t\u0142uszcz\u00f3w (s\u0105 lipofilami). Ju\u017c pisa\u0142em, \u017ce ulegaj\u0105 bioakumulacji, wi\u0119c np. w krewetkach czy omu\u0142kach wyst\u0119puj\u0105 w zauwa\u017calnych ilo\u015bciach, ale nie tak znowu du\u017cych, natomiast w ca\u0142kiem du\u017cych, rz\u0119du mikrogram\u00f3w na kilogram \u015bwie\u017cej masy, czyli nanongram\u00f3w na gram, w rybach. Przy czym ryby bardziej t\u0142uste zawieraj\u0105 ich wi\u0119cej.<\/p>\n

Oczywi\u015bcie, jest to jako\u015b proporcjonalne do zanieczyszczenia wody i blisko\u015bci \u017ar\u00f3d\u0142a, wi\u0119c ryby z region\u00f3w uprzemys\u0142owionych i bardziej zurbanizowanych maj\u0105 ich wi\u0119cej ni\u017c z region\u00f3w czystych i odludnych. Ale nie ma tak dobrze, \u017ce da si\u0119 znale\u017a\u0107 miejsca wolne – ryby z\u0142owione przy Alasce czy w wodach Antarktyki maj\u0105 ich tyle samo co ryby z\u0142owione w Polsce (cho\u0107 s\u0105 doniesienia, \u017ce w niekt\u00f3rych rybach z\u0142owionych cho\u0107by w Renie nie uda\u0142o si\u0119 wykry\u0107 PBDE).<\/p>\n

W do\u015b\u0107 kr\u00f3tkim czasie powszechnego stosowania zawarto\u015b\u0107 PBDE w jajach kalifornijskich soko\u0142\u00f3w wzros\u0142a kilkukrotnie. W mleku Szwedek mi\u0119dzy 1972 a 1997 r. wzros\u0142a sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciokrotnie, co wygl\u0105da jak wzrost wyk\u0142adniczy. Takie dane s\u0105 ze Szwecji, ale zawarto\u015b\u0107 PBDE w kobiecym mleku jest podobna w ca\u0142ej Europie, przy czym kobiety szczup\u0142e maj\u0105 ich mniej ni\u017c oty\u0142e. Co wi\u0119cej, kobiety m\u0142ode maj\u0105 go wi\u0119cej ni\u017c starsze, by\u0107 mo\u017ce w zwi\u0105zku z cz\u0119stszym kontaktem cho\u0107by ze sprz\u0119tem komputerowym. Bioakumulacja sprawia, \u017ce znaczenie ma dieta (t\u0142ustsza i bardziej mi\u0119sna jest bogatsza tak\u017ce w PBDE, przy czym m\u00f3wi\u0119 tu o biologicznym rozumieniu mi\u0119sa, a nie potocznym wykluczaj\u0105cym wiele zwierz\u0105t wodnych). Lipofilowo\u015b\u0107 PBDE pozwala tak\u017ce na podejrzenia wobec suplement\u00f3w diety zawieraj\u0105cych kwasy t\u0142uszczowe omega (czy cho\u0107by tran).<\/p>\n

W praktyce po dekadzie rozkwitu stosowania PBDE zacz\u0119to wprowadza\u0107 wi\u0119c ograniczenia. W UE zacz\u0119to to robi\u0107 ju\u017c w 2003 r., a w podobnym czasie te\u017c w Kanadzie i niekt\u00f3rych stanach USA. W 2009 r. regulacje przyj\u0119\u0142a oenzetowska Konwencja sztokholmska. Jak napisa\u0142em wy\u017cej, kongener\u00f3w PBDE jest 209, ale na rynku s\u0105 g\u0142\u00f3wnie trzy mieszanki o nazwie tylko troch\u0119 zwi\u0105zanej z rzeczywistymi kongenerami – pentaBDE, oktaBDE i dekaBDE.<\/p>\n

Jak r\u00f3wnie\u017c napisa\u0142em, najmniej toksyczny jest kongener\u00a0dekaBDE i jego dotkn\u0119\u0142y najs\u0142absze ograniczenia. Od 2017 r. r\u00f3wnie\u017c on podpad\u0142 pod Konwencj\u0119 sztokholmsk\u0105, ale nie na zasadzie zakazu produkcji, a wi\u0119kszej kontroli nad stosowaniem. Bardziej toksyczne kongenery nie mog\u0105 by\u0107 ju\u017c produkowane (cho\u0107 kraje Konwencji mog\u0105 wnosi\u0107 o odst\u0119pstwa) i dodawane do produkcji nowych przedmiot\u00f3w. Si\u0142\u0105 rozp\u0119du jednak wolno u\u017cywa\u0107 do recyklingu plastiku je zawieraj\u0105cego.<\/p>\n

PBDE s\u0105 w UE (plus Norwegia) uznane za substancje priorytetowe, a wi\u0119c takie, kt\u00f3re trzeba priorytetowo usun\u0105\u0107 ze \u015brodowiska i monitorowa\u0107 ich obecno\u015b\u0107 w wodzie (w rzeczywisto\u015bci nie wszystkie, a sum\u0119 kilku kongener\u00f3w). Jak pisa\u0142em, w wodzie wykrywa si\u0119 ich ma\u0142o (w Polsce norm\u0119 przekroczono tylko w jednym odcinku Pilicy, przy czym monitoring nie by\u0142 prowadzony w bardzo du\u017cej liczbie rzek i jezior), wi\u0119c do\u015b\u0107 logicznie po paru latach zmieniono zasady i obecnie monitoruje si\u0119 zawarto\u015b\u0107 w ciele ryb lub mi\u0119czak\u00f3w (w Polsce na \u015br\u00f3dl\u0105dziu to p\u0142o\u0107, leszcz lub oko\u0144, a w Ba\u0142tyku oko\u0144, \u015bled\u017a, stornia, a tak\u017ce omu\u0142ek ba\u0142tycki).<\/p>\n

Nie jest to system idealny (ryby mog\u0105 w ko\u0144cu przep\u0142ywa\u0107 mi\u0119dzy granicami odcink\u00f3w klasyfikowanych rzek), ale obecnie nie ma to znaczenia z pewnej przyczyny. Ot\u00f3\u017c zgodnie z og\u00f3lnymi zasadami ustalono norm\u0119 na podstawie bada\u0144 toksyczno\u015bci. Badania przeprowadzono na szczurach i dotyczy\u0142y jednego kongeneru – BDE-99. Wysz\u0142o\u00a00,0085 ng\/g. Formalnie nie ma si\u0119 do czego przyczepi\u0107, tyle \u017ce – jak wida\u0107 kilka akapit\u00f3w wy\u017cej – oznacza to,\u00a0\u017ce norm nie spe\u0142ni\u0105 praktycznie \u017cadne ryby, a wi\u0119c i wody, w kt\u00f3rych te ryby \u017cyj\u0105. Zatem wszystko jedno, czy dan\u0105 ryb\u0119 z\u0142owimy po jednej stronie granicy czy drugiej, i tak oba odcinki przekrocz\u0105 tak\u0105 norm\u0119.<\/p>\n

Szwecja ju\u017c si\u0119 tu pojawia\u0142a jako pierwszy kraj, gdzie znaleziono PBDE w ciele ryb i mleku kobiet. By\u0107 mo\u017ce te tradycje bada\u0144 sprawi\u0142y, \u017ce jako jedna z pierwszych by\u0142a gotowa na zmian\u0119 systemu monitoringu PBDE z wody na tkanki zwierz\u0105t i rezultatem tego jest, \u017ce jako jedna z pierwszych do\u015bwiadczy\u0142a generalnego za\u0142amania oceny stanu chemicznego w\u00f3d, bo si\u0142\u0105 rzeczy przy normie ustawionej na poziomie pikogram\u00f3w na gram mokrej masy ocena musi by\u0107 z\u0142a.<\/p>\n

Przy takiej normie traci si\u0119 troch\u0119 skal\u0119 i tak samo ocenione s\u0105 wody, w kt\u00f3rych \u017cyj\u0105 ryby przekraczaj\u0105ce norm\u0119 kilkakrotnie i kilka tysi\u0119cy razy. Polska zacz\u0119\u0142a nowy system w 2016 r. i oczywi\u015bcie wszystkie nowo badane jeziora i odcinki rzek s\u0105 oceniane jako niespe\u0142niaj\u0105ce tej normy. Za kilka lat za\u015b pewnie ca\u0142a Europa b\u0119dzie mia\u0142a na mapach oceny stanu w\u00f3d kolor czerwony. Nie twierdz\u0119, \u017ce problemu zanieczyszczenia PBDE w wodach nie ma, ale bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce PBDE s\u0142abo si\u0119 rozk\u0142ada (poziom spada o kilka procent rocznie), to mimo \u017ce w Europie od kilkunastu lat si\u0119 ich praktycznie nie u\u017cywa, osi\u0105gni\u0119cie obecnej normy zajmie\u00a0w wielu przypadkach kilkadziesi\u0105t lat. Metody na usuni\u0119cie PBDE ze \u015brodowiska nie ma.<\/p>\n

ilustracja: wikipedy\u015bci Leyo i\u00a0Rhododendronbusch, domena publiczna<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kiedy niedawno pisa\u0142em o tym, \u017ce wszystkie wody monitorowane w Polsce w pe\u0142nym zakresie b\u0119d\u0105 mia\u0142y stan nieodpowiadaj\u0105cy normom, zaznaczy\u0142em, \u017ce to dzi\u0119ki zasadzie „najgorszy decyduje” i temu, \u017ce jedna substancja zawsze przekracza kryterium stanu dobrego. Chodzi o polibromowane diefenylotery (jak kto woli, mog\u0105 by\u0107 bromowane dietery fenylowe, a i par\u0119 innych wariant\u00f3w kr\u0105\u017cy, a […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6772,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,54,43,204],"tags":[349,87,72,70],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6768"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6768"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6768\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6778,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6768\/revisions\/6778"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/6772"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6768"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6768"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6768"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}