{"id":6962,"date":"2019-12-03T12:20:00","date_gmt":"2019-12-03T11:20:00","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=6962"},"modified":"2019-12-03T21:31:31","modified_gmt":"2019-12-03T20:31:31","slug":"ozon-w-wirze","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2019\/12\/03\/ozon-w-wirze\/","title":{"rendered":"Ozon w wirze"},"content":{"rendered":"\n
\"\"
30 listopada 2019<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Jaki\u015b czas temu pisa\u0142em o wirze<\/a> w na pograniczu troposfery i stratosfery, kt\u00f3ry odgranicza mro\u017ane arktyczne powietrze od zaledwie ch\u0142odnego powietrza polarnego (w kt\u00f3rego strefie zwykle le\u017cy Polska). Bariera ta tworzy dwa rejony atmosfery o r\u00f3\u017cnej temperaturze, ale i o r\u00f3\u017cnej zawarto\u015bci ozonu.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Na p\u00f3\u0142kuli p\u00f3\u0142nocnej sprawa jest dynamiczna i stosunkowo nietrwa\u0142a, a zaburzenia mog\u0105 skutkowa\u0107 kilka razy w ostatnich latach wyst\u0119puj\u0105c\u0105 sytuacj\u0105, gdy temperatura na Spitsbergenie by\u0142a zim\u0105 albo na przedwio\u015bniu podobna do tej w Portugalii, za to Europa \u015arodkowa czy Stany Zjednoczone do\u015bwiadcza\u0142y zim stulecia.<\/p>\n\n\n\n

Na p\u00f3\u0142kuli po\u0142udniowej uk\u0142ad l\u0105d\u00f3w jest inny. Inny jest wi\u0119c uk\u0142ad pr\u0105d\u00f3w morskich, kt\u00f3re mog\u0105 prawie bez przeszk\u00f3d p\u0142yn\u0105\u0107 wok\u00f3\u0142 Antarktydy, i wiatr\u00f3w. Ostatecznie bariera, jak\u0105 tworzy stratosferyczny wir, jest tam wi\u0119c du\u017co stabilniejsza. Wi\u0105\u017ce si\u0119 to z histori\u0105 l\u0105dolodu antarktycznego i rekordami zimna.<\/p>\n\n\n\n

Pod koniec nocy antarktycznej ozonosfera, czyli cz\u0119\u015b\u0107 stratosfery z najwy\u017csz\u0105 zawarto\u015bci\u0105 ozonu, wych\u0142adza si\u0119 tak, \u017ce z niewielkich ilo\u015bci wody znajduj\u0105cej si\u0119 tam tworz\u0105 si\u0119 chmury, to za\u015b powoduje uwalnianie reaktywnych form chloru i fluoru ze zwi\u0105zk\u00f3w okre\u015blanych jako freony. Jednocze\u015bnie uk\u0142ad Ziemi wobec wiatru s\u0142onecznego jest taki, \u017ce promieniowania ultrafioletowego, kt\u00f3re by wspiera\u0142o przemian\u0119 tlenu w ozon, jest ma\u0142o.<\/p>\n\n\n\n

O szczeg\u00f3\u0142ach powstawania dziury ozonowej napisano du\u017co, wi\u0119c nie b\u0119d\u0119 si\u0119 rozpisywa\u0142. Jednym z kluczowych czynnik\u00f3w, dzi\u0119ki kt\u00f3rym mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o dziurze w warstwie ozonowej, a nie po prostu o og\u00f3lnym chudni\u0119ciu tej warstwy, jest izolacyjna rola powietrznych pr\u0105d\u00f3w wok\u00f3\u0142antarktycznych. Tam, gdzie promieniowanie UV dociera stale, zanikaj\u0105cy ozon jest w miar\u0119 na bie\u017c\u0105co odnawiany. Dlatego nad wi\u0119kszo\u015bci\u0105 Ziemi jego zawarto\u015b\u0107, cho\u0107 nie w pe\u0142ni homogeniczna (takie rzeczy monitoruje si\u0119 metodami naziemnymi i satelitarnymi oraz przez bezpo\u015brednie pomiary np. z balon\u00f3w meteorologicznych), to przez ci\u0105g\u0142e mieszanie si\u0119 mas powietrza jest do\u015b\u0107 wyr\u00f3wnana. A przynajmniej obszary o r\u00f3\u017cnej zawarto\u015bci ozonu s\u0105 nietrwa\u0142e i przemieszczaj\u0105 si\u0119. Tydzie\u0144 temu nad Polsk\u0105 by\u0142o ponad 300 dobson\u00f3w, co jest do\u015b\u0107 typow\u0105 warto\u015bci\u0105, nad europejsk\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 rosyjskiej Arktyki – troch\u0119 ponad 200 (to ju\u017c blisko umownej granicy dziury ozonowej), podczas gdy nad Cie\u015bnin\u0105 Beringa i Morzem Ochockim – ponad 500. Kilka dni p\u00f3\u017aniej strefa bliska warto\u015bciom dziury przenios\u0142a si\u0119 nad Morze P\u00f3\u0142nocne, a strefa wysokiej zawarto\u015bci – rozszerzy\u0142a o kanadyjsk\u0105 Arktyk\u0119. Wyj\u0105tkiem s\u0105 kom\u00f3rki arktyczna i antarktyczna, zw\u0142aszcza ta druga.<\/p>\n\n\n\n

Jak ju\u017c wspomnia\u0142em, bariera wok\u00f3\u0142 Arktyki jest s\u0142aba. Zwykle rozpada si\u0119 wiosn\u0105, co mo\u017ce skutkowa\u0107 majowymi przymrozkami. Niedawno kilka razy os\u0142abia\u0142a si\u0119 ju\u017c wcze\u015bniej. Przyczyn jest kilka, a jedn\u0105 z nich jest ocieplenie powierzchni Ziemi i troposfery (stratosfera w ostatnich kilkudziesi\u0119ciu latach raczej si\u0119 och\u0142adza, co jest zwi\u0105zane ze s\u0142abn\u0105c\u0105 aktywno\u015bci\u0105 S\u0142o\u0144ca, ale te\u017c w\u0142a\u015bnie ze spadkiem zawarto\u015bci ozonu, kt\u00f3ry ociepla t\u0119 warstw\u0119). Wok\u00f3\u0142 Antarktydy bariera jest du\u017co silniejsza.<\/p>\n\n\n\n

W tym roku do\u015bwiadczyli\u015bmy wyj\u0105tkowej sytuacji: bariera os\u0142ab\u0142a, a ciep\u0142e (stosunkowo) powietrze ze strefy umiarkowanej i ni\u017cszej warstwy atmosfery dotar\u0142o do stratosfery nad Antarktyd\u0105. Dot\u0105d co\u015b podobnego zaobserwowano tylko raz, w 2002 r.<\/p>\n\n\n\n

Jakie s\u0105 tego skutki? Prawdopodobnie lato na Antarktydzie, kt\u00f3re w\u0142a\u015bnie nadchodzi, b\u0119dzie nieco cieplejsze ni\u017c zwykle i wi\u0119cej l\u0105dolodu sp\u0142ynie do oceanu. Pr\u0105dy morskie prawdopodobnie przynios\u0105 bardziej sztormow\u0105 pogod\u0119 na po\u0142udniowych wybrze\u017cach Australii, za to strefa p\u00f3\u0142nocna mo\u017ce by\u0107 suchsza.<\/p>\n\n\n\n

To prognozy. Tymczasem ju\u017c wiadomo, \u017ce dziura ozonowa nad Antarktyd\u0105 osi\u0105gn\u0119\u0142a maksymalny rozmiar 16,4 mln km kw. Dla por\u00f3wnania – w zesz\u0142ym roku to by\u0142o 24,8 mln, a rekordowe 29,9 mln w 2000 r. Podobne do tegorocznej warto\u015bci by\u0142y notowane w latach 80., ale jeszcze na prze\u0142omie lat 70. i 80. to by\u0142o 1-3 mln km kw. Zatem od momentu, gdy zacz\u0119to w og\u00f3le na powa\u017cnie m\u00f3wi\u0107 o dziurze ozonowej poza gronem specjalist\u00f3w, jest to rekordowo ma\u0142y obszar. Zawarto\u015b\u0107 ozonu w tym roku spad\u0142a do warto\u015bci 120 dobson\u00f3w, podczas gdy w zesz\u0142ym roku by\u0142y to 102 dobsony. To te\u017c s\u0105 warto\u015bci podobne do tych z lat 80., ale tu jest mniej spektakularnie, bo cho\u0107by w 2017 r. spadek by\u0142 mniejszy, bo do 131 dobson\u00f3w. Niemniej w historii obserwacji to wci\u0105\u017c jedna z wy\u017cszych warto\u015bci. Co jest wyj\u0105tkowe, to data osi\u0105gni\u0119cia minimum. Zwykle jest to koniec po\u0142udniowej zimy – wrzesie\u0144 lub pa\u017adziernik – tym razem za\u015b zawarto\u015b\u0107 ozonu przesta\u0142a spada\u0107 ju\u017c od po\u0142owy sierpnia. To sprawia, \u017ce w zestawieniach pokazuj\u0105cych stan warstwy ozonowej w tym samym sezonie referencyjnym (mniej wi\u0119cej od po\u0142owy wrze\u015bnia do po\u0142owy pa\u017adziernika) te warto\u015bci s\u0105 spektakularnie optymistyczne (powierzchnia dziury – 9,3 mln km kw. i zawarto\u015b\u0107 ozonu – 167,0 dobsona).<\/p>\n\n\n\n

Wzajemne relacje globalnego ocieplenia i warstwy ozonowej s\u0105 skomplikowane. Ozon jest gazem cieplarnianym, ale rozk\u0142adaj\u0105ce go freony – te\u017c. Ilo\u015b\u0107 ozonu zale\u017cy od chmur stratosferycznych, a sama wp\u0142ywa na insolacj\u0119 powierzchni Ziemi. Przyk\u0142ad gwa\u0142townego wzrostu dziury ozonowej w po\u0142owie lat 80. i zatrzymania tego wzrostu dekad\u0119 p\u00f3\u017aniej jest symbolicznym obrazem, jak dzia\u0142alno\u015b\u0107 cz\u0142owieka mo\u017ce zmienia\u0107 globalny obraz Ziemi. Na razie wci\u0105\u017c raczej mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 jedynie o zatrzymaniu wzrostu dziury ozonowej ni\u017c o jej rzeczywistym kurczeniu (cho\u0107 trend odwracaj\u0105cy ju\u017c da si\u0119 zauwa\u017cy\u0107), bo wyemitowany przez nas chlor i fluor wci\u0105\u017c dzia\u0142aj\u0105 (a s\u0105 sygna\u0142y o dalszej nielegalnej emisji freon\u00f3w). Niemniej dzi\u0119ki temu anomalie klimatyczne, jak tegoroczne ocieplenie stratosfery, maj\u0105 szans\u0119 na przynajmniej chwilowe odtworzenie warunk\u00f3w sprzed czasu dziury ozonowej.<\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

ilustracja: NASA Ozone Watch<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

anomalie klimatyczne, jak tegoroczne ocieplenie stratosfery, maj\u0105 szans\u0119 na przynajmniej chwilowe odtworzenie warunk\u00f3w sprzed czasu dziury ozonowej<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6964,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,54],"tags":[347,73],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6962"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6962"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6962\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6968,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6962\/revisions\/6968"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/6964"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6962"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6962"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6962"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}