{"id":7053,"date":"2020-02-20T12:29:13","date_gmt":"2020-02-20T11:29:13","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=7053"},"modified":"2020-02-20T13:05:46","modified_gmt":"2020-02-20T12:05:46","slug":"telewizja-edukacyjna-dla-sikorek","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2020\/02\/20\/telewizja-edukacyjna-dla-sikorek\/","title":{"rendered":"Telewizja edukacyjna dla sikorek"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/p>\n

Chyba do\u015b\u0107 powszechnie znana jest historia angielskich sikorek, kt\u00f3re w latach 40. ubieg\u0142ego wieku nauczy\u0142y si\u0119 otwiera\u0107 butelki ze \u015bmietan\u0105, a umiej\u0119tno\u015b\u0107 t\u0119 przekaza\u0142y sobie poprzez na\u015bladownictwo. <\/p>\n

Od tego czasu biolodzy opisali wi\u0119cej przyk\u0142ad\u00f3w takiego rozprzestrzeniania si\u0119 zdobyczy, trzeba tu u\u017cy\u0107 s\u0142owa \u2013 kulturowych \u2013 w\u015br\u00f3d zwierz\u0105t z r\u00f3\u017cnych grup. Na \u015bwiecie pojawiaj\u0105 si\u0119 nowe rodzaje po\u017cywienia, nowe typy kryj\u00f3wek, nowe zagro\u017cenia i wiele zwierz\u0105t najwyra\u017aniej nie jest postawionych przed konieczno\u015bci\u0105 stosowania metody pr\u00f3b i b\u0142\u0119d\u00f3w za ka\u017cdym razem.<\/p>\n

A mo\u017ce inaczej \u2013 oczywi\u015bcie nowe mo\u017cliwo\u015bci (pozytywne albo negatywne) wymuszaj\u0105 metod\u0119 pr\u00f3b i b\u0142\u0119d\u00f3w, ale zasada, \u017ce ka\u017cdy uczy si\u0119 na b\u0142\u0119dach, ale najkorzystniej jest uczy\u0107 si\u0119 na b\u0142\u0119dach cudzych, obowi\u0105zuje nie tylko u ludzi. Wiadomo, \u017ce dotyczy\u0107 to mo\u017ce zwierz\u0105t i zjawisk, kt\u00f3re podlegaj\u0105 mniej lub bardziej „wolnej woli” (cokolwiek to ma znaczy\u0107) ni\u017c dzia\u0142aniom odruchowym i instynktownym, wi\u0119c mniej dziwi\u0105 takie zachowania u orangutan\u00f3w ni\u017c u gupik\u00f3w, a u stu\u0142bi w og\u00f3le si\u0119 ich nie spodziewamy.<\/p>\n

Na\u015bladownictwo wymaga nie tylko plastyczno\u015bci zachowania, ale si\u0142\u0105 rzeczy zupe\u0142nie niemo\u017cliwe jest u organizm\u00f3w bez zdolno\u015bci obserwacji innych organizm\u00f3w (nie wiem, na ile da si\u0119 na\u015bladowa\u0107 zachowania, kt\u00f3re si\u0119 tylko s\u0142yszy albo tylko czuje w\u0119chem).<\/p>\n

Dlatego o tego typu zachowaniach czytuj\u0119 tylko w odniesieniu do wzrokowc\u00f3w. I z drugiej strony \u2013 wiele sygna\u0142\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 wysy\u0142ane w celu (o tym, co si\u0119 rozumie jako cel w uj\u0119ciu ewolucyjnym, naszkicowa\u0142em kiedy\u015b tam<\/a>) oddzia\u0142ywania na wzrok. (Tu nie ma oczywi\u015bcie takiej konieczno\u015bci, bo wiele, w skali kr\u00f3lestwa zwierz\u0105t mo\u017ce nawet wi\u0119kszo\u015b\u0107 zachowa\u0144 odruchowych i instynktownych obywa si\u0119 bez wzroku). Mam na my\u015bli oba g\u0142\u00f3wne rodzaje mimikry – m\u00fcllerowsk\u0105, gdy i salamandra, i osa maj\u0105 \u017c\u00f3\u0142to-czarne wzory jako sygna\u0142 posiadania jadu, oraz batezja\u0144sk\u0105, gdy kt\u00f3ry\u015b z bzyg\u00f3w si\u0119 do nich upodabnia, a sam jest zupe\u0142nie nietoksyczny.<\/p>\n

I tu jest miejsce na uczenie si\u0119. Z jednej strony u niekt\u00f3rych zwierz\u0105t \u017c\u00f3\u0142to-czarne paski osy czy stonki odruchowo wzbudzaj\u0105 nieufno\u015b\u0107, z drugiej – cz\u0119sto m\u0142ode osobniki mimo wszystko pr\u00f3buj\u0105 je zjada\u0107. Gdy ptak zje co\u015b niesmacznego (co na tyle cz\u0119sto jest oznak\u0105 toksyczno\u015bci, \u017ceby si\u0119 op\u0142aci\u0142o tego unika\u0107), zachowuje si\u0119 do\u015b\u0107 charakterystycznie \u2013 wyciera dzi\u00f3b, potrz\u0105sa g\u0142ow\u0105 itd. Gdy widzi to inny ptak, dociera do niego, \u017ce dany rodzaj pokarmu nie jest dobry.<\/p>\n

W przypadku m\u0142odocianych osobnik\u00f3w to cz\u0119sto jest rodze\u0144stwo, wi\u0119c sam mechanizm mo\u017ce by\u0107 wspierany przez dob\u00f3r krewniaczy, ale przy wystarczaj\u0105co rozwini\u0119tej inteligencji nie trzeba si\u0119 do tego odwo\u0142ywa\u0107. My uczymy si\u0119 nie tylko od rodziny. Co wi\u0119cej, ludzie ucz\u0105 si\u0119 nie tylko od innych ludzi.<\/p>\n

W przypadku stad sawannowych ro\u015blino\u017cerc\u00f3w osobniki jednych gatunk\u00f3w reaguj\u0105 na zachowania osobnik\u00f3w nie tylko swojego stada. Wiele ptak\u00f3w te\u017c cz\u0119sto buduje wielogatunkowe chmary. Oczywi\u015bcie, kawki nie b\u0119d\u0105 si\u0119 zaleca\u0107 do gawron\u00f3w ani bogatki do modraszek, ale mog\u0105 razem lata\u0107 w poszukiwaniu \u017ar\u00f3d\u0142a pokarmu. A gdy je znajd\u0105, mog\u0105 si\u0119 wzajemnie od siebie uczy\u0107.<\/p>\n

Niedawno wykonano badania eksperymentalne z na\u015bladownictwem nowego typu jedzenia u sikorek, konkretnie modraszek i bogatek. (W nazewnictwie nie tylko naukowym, czyli mi\u0119dzynarodowym, ale te\u017c oko\u0142onaukowym polskim wprowadzano tyle pr\u00f3b kodyfikacji (o czym te\u017c pisa\u0142em<\/a>), \u017ce pozwol\u0119 sobie na nonszalancj\u0119 i nie b\u0119d\u0119 tu pisa\u0142 o sikorach, bogatkach zwyczajnych itd.). Biolo\u017cki badaj\u0105ce sikorki podawa\u0142y im kostki migda\u0142owe owini\u0119te w papierek, czyli pokarm w formie, jakiej dot\u0105d nie zna\u0142y. Na papierku namalowano krzy\u017cyki. Natomiast niekt\u00f3re kostki nas\u0105czono dodatkowo fosforanem chlorochiny, kt\u00f3ry jest gorzki (cho\u0107 chyba nieszkodliwy, przynajmniej w takich ilo\u015bciach, a u ludzi jest stosowany jako lek przeciwmalaryczny). Gorzkie kostki owini\u0119to w papierek z narysowanym kwadratem.<\/p>\n

Nie jest zaskoczeniem, \u017ce ptaki, po pierwsze, szybko sprawdzi\u0142y, czy to co\u015b w og\u00f3le nadaje si\u0119 do jedzenia, a po drugie uzna\u0142y, \u017ce kostki z krzy\u017cykiem tak, a z kwadratem jednak nie, co wi\u0105za\u0142o si\u0119 z wycieraniem dzioba i machaniem g\u0142ow\u0105. Nie powinno te\u017c dziwi\u0107 w \u015bwietle wcze\u015bniejszych akapit\u00f3w, \u017ce osobniki, kt\u00f3re najpierw obserwowa\u0142y zachowanie innych sikorek, nauczy\u0142y si\u0119 zawczasu, co b\u0119dzie dobre, a co nie. Pewne niuanse oczywi\u015bcie s\u0105, mo\u017cna je przeanalizowa\u0107, ale generalnie i bogatki, i modraszki uczy\u0142y si\u0119 zar\u00f3wno od swoich konspecyfik\u00f3w, jak i od przedstawicieli drugiego gatunku. Najwyra\u017aniej wiedz\u0105, \u017ce ich upodobania pokarmowe nie znaj\u0105 barier mi\u0119dzygatunkowych.<\/p>\n

Natomiast nowym elementem tego eksperymentu by\u0142a forma obserwacji. Ot\u00f3\u017c sikorki nie obserwowa\u0142y innych sikorek po prostu przez szyb\u0119. Obserwowa\u0142y je na ekranie komputera z wy\u015bwietlanych film\u00f3w. Najwyra\u017aniej uzna\u0142y, \u017ce sikorki na filmie s\u0105 r\u00f3wnie przekonuj\u0105ce co sikorki na \u017cywo. Mo\u017ce wi\u0119c otwiera si\u0119 nowa nisza w bran\u017cy filmowej?<\/p>\n

No dobra, mo\u017ce nie jest zupe\u0142nie nowa. Ju\u017c dzi\u015b wiele sikorek mo\u017cna obejrze\u0107, wstukawszy w popularnym serwisie wideo fraz\u0119 „films for cats”.<\/p>\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n

fot. i monta\u017c mema: Piotr Panek<\/em><\/p>\n