{"id":7113,"date":"2020-04-22T10:48:38","date_gmt":"2020-04-22T08:48:38","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=7113"},"modified":"2020-04-22T13:09:48","modified_gmt":"2020-04-22T11:09:48","slug":"pchly-plotki-i-potwory-z-innego-wymiaru","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2020\/04\/22\/pchly-plotki-i-potwory-z-innego-wymiaru\/","title":{"rendered":"Pch\u0142y, plotki i potwory z innego wymiaru"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

W czasie epidemii, kiedy zewsz\u0105d padaj\u0105 zalecenia: „sied\u017a w domu i ogl\u0105daj [tu wstaw: TV, Netflix, HBO czy co tam Ci przyjdzie do g\u0142owy]\u201d, poczyni\u0107 mo\u017cna ciekaw\u0105 obserwacj\u0119 dotycz\u0105c\u0105 widz\u00f3w seriali. Nie chodzi mi tylko o oczywisty przyk\u0142ad telenowel. We\u017amy popularny i chwalony przez krytyk\u00f3w serial „Stranger Things” opowiadaj\u0105cy o ataku potwor\u00f3w z innego wymiaru. Oto gdy przera\u017caj\u0105ce monstra z innego \u015bwiata zagra\u017caj\u0105 \u017cyciu ludzi, a mo\u017ce nawet dalszemu istnieniu Ziemi i ludzko\u015bci, istotna cz\u0119\u015b\u0107 widz\u00f3w za g\u0142\u00f3wny i najbardziej emocjonuj\u0105cy w\u0105tek uwa\u017ca histori\u0119 romantycznej relacji mi\u0119dzy dw\u00f3jk\u0105 13-latk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Znacznie wi\u0119cej podobnych przyk\u0142ad\u00f3w wymienia Robin Dunbar w swej wybitnej (aczkolwiek nie najlepiej przet\u0142umaczonej) ksi\u0105\u017cce „Pch\u0142y, plotki a ewolucja j\u0119zyka. Dlaczego cz\u0142owiek zacz\u0105\u0142 m\u00f3wi\u0107?”.<\/p>\n\n\n\n

Dunbar, chyba najbardziej znany na \u015bwiecie psycholog ewolucyjny, zyska\u0142 s\u0142aw\u0119 dzi\u0119ki wprowadzeniu pewnej liczby nazwanej jego nazwiskiem. Wywodzi si\u0119 ona z por\u00f3wna\u0144 r\u00f3\u017cnych gatunk\u00f3w naczelnych (Primates<\/em>). Chc\u0105c oszacowa\u0107, jak bardzo cz\u0142owiek przewy\u017csza pozosta\u0142e zwierz\u0119ta rozwojem m\u00f3zgu, por\u00f3wnywano jego wielko\u015b\u0107 u r\u00f3\u017cnych organizm\u00f3w. Rzeczywi\u015bcie zwierz\u0119ta o wi\u0119kszym m\u00f3zgu cz\u0119sto s\u0105 m\u0105drzejsze od tych o mniejszym, ale mamy tu do\u015b\u0107 oczywist\u0105 zmienn\u0105 zak\u0142\u00f3caj\u0105c\u0105: ot\u00f3\u017c wi\u0119ksze zwierz\u0119ta b\u0119d\u0105 mia\u0142y wi\u0119ksze m\u00f3zgi od mniejszych. M\u00f3zg ludzki nie dor\u00f3wnuje rozmiarami m\u00f3zgowi s\u0142onia, co nie \u015bwiadczy o tym, \u017ce s\u0142o\u0144 jest ode mnie m\u0105drzejszy. Por\u00f3wnywano wi\u0119c wzgl\u0119dny rozmiar m\u00f3zgowia, tzn. stosunek masy m\u00f3zgowia do masy cia\u0142a. Dla r\u00f3\u017cnych grup zwierz\u0105t logarytm warto\u015bci masy czy obj\u0119to\u015bci m\u00f3zgu do logarytmu warto\u015bci masy cia\u0142a uk\u0142ada si\u0119 w pobli\u017cu prostej charakterystycznej dla tej grupy. Istniej\u0105 wyj\u0105tki: cz\u0142owiek ma tutaj m\u00f3zg prawie 10 razy za du\u017cy.<\/p>\n\n\n\n

Poniewa\u017c z inteligencj\u0105 wi\u0105zane s\u0105 przede wszystkim struktury powsta\u0142e (w skali ewolucyjnej) niedawno, takie jak kora nowa, badacze wpadli na pomys\u0142, by to jej obj\u0119to\u015b\u0107 korelowa\u0107 z innymi zmiennymi. Wi\u0119kszy rdze\u0144 przed\u0142u\u017cony wynika zapewne z wi\u0119kszego cia\u0142a i nie wp\u0142ywa istotnie na poziom inteligencji – w przeciwie\u0144stwie do np. p\u0142ata czo\u0142owego. Dunbar zebra\u0142 dane dotycz\u0105ce obj\u0119to\u015bci kory nowej wielu gatunk\u00f3w naczelnych i pokaza\u0142, \u017ce \u015bwietnie koreluje z… liczebno\u015bci\u0105 grup, w jakich \u017cyj\u0105 przedstawiciele danego gatunku. Od ma\u0142ych grup rodzinnych marmozet (ma\u0142py w\u0105skonose z d\u017cungli Ameryki Po\u0142udniowej) do licz\u0105cych p\u00f3\u0142 setki osobnik\u00f3w stad szympans\u00f3w. Je\u015bli grupa przekracza t\u0119 liczb\u0119, zwykle si\u0119 rozpada.<\/p>\n\n\n\n

Badacz t\u0142umaczy do\u015b\u0107 \u0142atwo: im wi\u0119ksza grupa, tym wi\u0119cej cz\u0142onk\u00f3w musisz zapami\u0119ta\u0107. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich jest sk\u0142onnych wspiera\u0107 Ci\u0119 w k\u0142opocie (tzw. altruizm odwzajemniony, spotykany tak\u017ce u nietoperzy wampir\u00f3w dziel\u0105cych si\u0119 krwi\u0105 z kompanami po bezkrwistej nocy), cz\u0119\u015b\u0107 z nich nale\u017cy do Twojej rodziny. I tym, i tym winiene\u015b pom\u00f3c w razie potrzeby. Cz\u0119\u015b\u0107 osobnik\u00f3w to zapewne oszu\u015bci, oczekuj\u0105cy Twojej pomocy i sk\u0142onni ulotni\u0107 si\u0119 po cichu, je\u015bli to Ty b\u0119dziesz ich potrzebowa\u0142 (oczywi\u015bcie \u015bwiat bez oszust\u00f3w by\u0142by lepszy, ale oni i tak b\u0119d\u0105 si\u0119 pojawia\u0107).<\/p>\n\n\n\n

Strategia absolutnego altruizmu nie jest ewolucyjnie stabilna i nie s\u0142u\u017cy te\u017c osobnikowi niepami\u0119taj\u0105cemu, komu w razie czego da\u0107 wsparcie, a komu po g\u0142owie. Nale\u017cy te\u017c zapami\u0119ta\u0107, kt\u00f3re osobniki s\u0105 w hierarchii wy\u017cej (schodzimy im z drogi), a kt\u00f3re ni\u017cej (oczekujemy, \u017ce zejd\u0105 nam z drogi). Drugi i trzeci samiec w hierarchii szympans\u00f3w potrafi\u0105 wsp\u00f3lnie obali\u0107 samca alf\u0119 i podzieli\u0107 si\u0119 dost\u0119pem do samic, jak opisywa\u0142 van der Waal. Jednak pomy\u0142ka i wyb\u00f3r zbyt s\u0142abego wsp\u00f3lnika b\u0105d\u017a kolegi samca alfy mo\u017ce oznacza\u0107 \u015bmier\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Co spaja ma\u0142py \u017cyj\u0105ce w jednej grupie? Sprawdzono do\u015bwiadczalnie, \u017ce ma\u0142pa pomaga ch\u0119tniej towarzyszom, z kt\u00f3rymi wcze\u015bniej si\u0119 iska\u0142a (chodzi o oczyszczanie futra z pche\u0142 czy innych zewn\u0119trznych paso\u017cyt\u00f3w). Zauwa\u017cono te\u017c, jak samica, kt\u00f3ra nie udzieli\u0142a wsparcia innej, boj\u0105c si\u0119 stoj\u0105cego wysoko w hierarchii samca, po awanturze zbli\u017ca si\u0119 do pokrzywdzonej i zaczyna j\u0105 iska\u0107. Dunbar zauwa\u017ca jeszcze jedn\u0105 korelacj\u0119: osobniki \u017cyj\u0105ce w wi\u0119kszych grupach po\u015bwi\u0119caj\u0105 na iskanie wi\u0119cej czasu. Czy\u017cby mia\u0142y wi\u0119cej pche\u0142? Wyja\u015bnienie jest inne: iskanie buduje relacj\u0119 mi\u0119dzy osobnikami. Dowiedziono, \u017ce u iskanego wzrasta poziom endorfin (hormon\u00f3w przyjemno\u015bci oddzia\u0142uj\u0105cych na te same receptory co morfina) w m\u00f3zgu. Rodzi to pewien problem: dziko \u017cyj\u0105ca ma\u0142pa mo\u017ce po\u015bwi\u0119ci\u0107 na skanie maksymalnie jedn\u0105 pi\u0105t\u0105 dnia, musi bowiem zdobywa\u0107 po\u017cywienie, spa\u0107… Iskanie wyznacza maksymaln\u0105 liczebno\u015b\u0107 grupy.<\/p>\n\n\n\n

A jak to jest w przypadku cz\u0142owieka? Obliczona przez Dunbara na podstawie obj\u0119to\u015bci kory nowej liczebno\u015b\u0107 grupy wynosi 150. Autor podaje wiele przyk\u0142ad\u00f3w takich grup, jak kompanie wojskowe, grupy religijne, klany w tradycyjnych spo\u0142eczno\u015bciach. Poniewa\u017c jednak ludzie (przynajmniej wedle dost\u0119pnej mi wiedzy) iskaj\u0105 si\u0119 raczej rzadko, je\u015bli w og\u00f3le, grupy musi spaja\u0107 co\u015b innego. Poszukuj\u0105ce po\u017cywienia w g\u0119stym lesie ma\u0142py praktykuj\u0105 tzw. iskanie g\u0142osowe, zamiast kontaktu fizycznego utrzymuj\u0105 wokalny. Dunbar dalej zwraca uwag\u0119 na efektywno\u015b\u0107 dyskusji w ma\u0142ych grupkach, kt\u00f3rej jako\u015b\u0107 spada po do\u0142\u0105czeniu si\u0119 pi\u0105tej osoby. Ma\u0142a dyskutuj\u0105ca grupka stanowi dla\u0144 ekwiwalent iskaj\u0105cej si\u0119 pary. Zamiast jednej iskanej ma\u0142py mamy trzy s\u0142uchaj\u0105ce osoby \u2013 zamiast 50 szympans\u00f3w mamy 150 ludzi.<\/p>\n\n\n\n

Powszechny pogl\u0105d stanowi, \u017ce j\u0119zyk mia\u0142 umo\u017cliwi\u0107 cz\u0142owiekowi lepsz\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 cho\u0107by podczas polowania na du\u017c\u0105 zwierzyn\u0119. Jednak zale\u017cno\u015b\u0107 grupy od polowania na mamuta to mit. Znacznie efektywniejsze jest \u017cywienie si\u0119 ma\u0142\u0105, ale znacznie liczebniejsz\u0105 zdobycz\u0105, a trzon diety cz\u0142owieka przed rewolucj\u0105 neolityczn\u0105 stanowi\u0142y ro\u015bliny. Podstawow\u0105 rol\u0105 j\u0119zyka jest wi\u0119c nie koordynacja polowa\u0144, ale rozw\u00f3j relacji spo\u0142ecznych i wymiana informacji spo\u0142ecznych. A wi\u0119c ju\u017c nie tylko mo\u017cna zapami\u0119ta\u0107, kto pomaga, a kto nie, kto z kim zawi\u0105za\u0142 sojusz (kto si\u0119 z kim przyja\u017ani, a kto z kim jest par\u0105), a kto si\u0119 nienawidzi. Mo\u017cna to przekaza\u0107 w\u0142asnym sojusznikom. Poplotkowa\u0107, kto z kim i dlaczego. Przekaza\u0107, \u017ce ten a ten nie dzieli si\u0119 pokarmem, a ta a ta pomaga, ale tylko tym i tym. Od tych relacji i tej wiedzy zale\u017ca\u0142o i nadal w pewnym stopniu zale\u017cy prze\u017cycie.<\/p>\n\n\n\n

Dunbar postuluje, \u017ce nawet w wielkim, wielomilionowym mie\u015bcie jako ludzie mamy tendencj\u0119 do utrzymywania sieci bli\u017cszych relacji w\u0142a\u015bnie tej wielko\u015bci. W razie wyrwania z macierzystej spo\u0142eczno\u015bci, kiedy brakuje rzeczywistych znajomych – albo nawet mimo ich obecno\u015bci – przejawiamy tendencj\u0119 do w\u0142\u0105czania do stupi\u0119\u0107dziesi\u0105tki i traktowania jako osoby bliskie postaci obserwowanych na co dzie\u0144 w mediach \u2013 i realnie istniej\u0105cych, jak prezenterzy telewizyjni, i fikcyjnych, jak bohaterowie seriali. To skutek milion\u00f3w lat ewolucji.<\/p>\n\n\n\n

A wi\u0119c wracaj\u0105c do serialu – przecie\u017c wiadomo, jak taki serial si\u0119 sko\u0144czy. Przecie\u017c zapewne w ostatnim odcinku sezonu obdarzona nadnaturalnymi umiej\u0119tno\u015bciami dziewczynka b\u0105d\u017a inny bohater i tak zrobi z tym potworem z innego wymiaru porz\u0105dek. Wi\u0119c na razie niech\u017ce ten potw\u00f3r sieje \u015bmier\u0107 i zniszczenie, jak to takie potwory maj\u0105 w zwyczaju. Przed zagro\u017ceniem si\u0119 ucieka, o czym tu gada\u0107? Nie po to powsta\u0142 j\u0119zyk. Wbrew wielu mi\u0142o\u015bnikom horroru czy fantastyki rzeczywiste, ewolucyjnie uwarunkowane pytanie jest inne: czy g\u0142\u00f3wni bohaterowie, dzieciaki, na ko\u0144cu zejd\u0105 si\u0119 czy si\u0119 nie zejd\u0105?<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia: R. Dunbar, Pch\u0142y, plotki a ewolucja j\u0119zyka. Dlaczego cz\u0142owiek zacz\u0105\u0142 m\u00f3wi\u0107?<\/em> Copernicus Center Press, Krak\u00f3w 2017.<\/p>\n\n\n\n

Ilustracja:<\/em><\/strong> Noneotuho, Makak japo\u0144ski, iskanie. Za <\/em>Wikimedia Commons<\/em><\/a>, CC BY-SA<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W czasie epidemii, kiedy zewsz\u0105d padaj\u0105 zalecenia: „sied\u017a w domu i ogl\u0105daj [tu wstaw: TV, Netflix, HBO czy co tam Ci przyjdzie do g\u0142owy]\u201d, poczyni\u0107 mo\u017cna ciekaw\u0105 obserwacj\u0119 dotycz\u0105c\u0105 widz\u00f3w seriali. Nie chodzi mi tylko o oczywisty przyk\u0142ad telenowel. We\u017amy popularny i chwalony przez krytyk\u00f3w serial „Stranger Things” opowiadaj\u0105cy o ataku potwor\u00f3w z innego wymiaru. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":7126,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[241,2,55,52,111,1,28],"tags":[589,590,149,594,591,592,593],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7113"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7113"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7113\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7144,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7113\/revisions\/7144"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/7126"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7113"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7113"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7113"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}