{"id":7219,"date":"2020-06-17T18:55:18","date_gmt":"2020-06-17T16:55:18","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=7219"},"modified":"2020-06-17T19:29:50","modified_gmt":"2020-06-17T17:29:50","slug":"czy-roznica-miedzy-czlowiekiem-a-szympansem-jest-mitem","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2020\/06\/17\/czy-roznica-miedzy-czlowiekiem-a-szympansem-jest-mitem\/","title":{"rendered":"Czy r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy cz\u0142owiekiem a szympansem jest mitem?"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Co w\u0142a\u015bciwie r\u00f3\u017cni cz\u0142owieka od szympansa \u017cyj\u0105cego w kilkudziesi\u0119cioosobowych grupach i umo\u017cliwia mu tworzenie wielomilionowych spo\u0142eczno\u015bci?<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Szympansy nie s\u0105 \u0142atwe w hodowli. Wprowadzenie do grupy nowego osobnika, zw\u0142aszcza samca, stanowi zwykle problem. Po\u0142\u0105czenie dw\u00f3ch grup niemal nie wchodzi w gr\u0119. Dlaczego? Wyr\u017cn\u0105 si\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Liczba Dunbara (wyznaczaj\u0105ca, z iloma zwierz\u0119tami osobnik mo\u017ce utrzyma\u0107 relacje – czyli maksymaln\u0105 liczebno\u015b\u0107 grupy) w przypadku szympansa zwyczajnego wynosi ok. 50. W przypadku cz\u0142owieka jest trzy razy wy\u017csza (150<\/a>). Widz\u0119 przez okno tysi\u0105ce os\u00f3b mieszkaj\u0105cych w blokach kilkusettysi\u0119cznego miasta. Co im pozwala \u017cy\u0107 obok siebie?<\/p>\n\n\n\n

I dlaczego w\u0142a\u015bciwie por\u00f3wnujemy cz\u0142owieka do morduj\u0105cego osobniki innych grup szympansa zwyczajnego, a nie do bardziej pokojowo nastawionego bonobo? Ten drugi, zwany szympansem kar\u0142owatym, bardzo si\u0119 r\u00f3\u017cni od wi\u0119kszego kuzyna. W grupie prym wiod\u0105 zaprzyja\u017anione ze sob\u0105 samice, kt\u00f3re je\u015bli trzeba, poskramiaj\u0105 samce. W razie spotkania dw\u00f3ch grup bonobo dochodzi do… orgii. Ma\u0142py kopuluj\u0105 na zasadzie ka\u017cdy z ka\u017cdym, kto tam si\u0119 nadarzy, nie zwa\u017caj\u0105c na przynale\u017cno\u015b\u0107 do p\u0142ci i grupy.<\/p>\n\n\n\n

Wi\u0119c dlaczego szympans zwyczajny, a nie kar\u0142owaty? Wyobra\u017amy sobie dwie grupy Homo sapiens<\/em> zmierzaj\u0105ce ku sobie z przeciwleg\u0142ych stron miasta, w barwach plemiennych, wywijaj\u0105ce czym b\u0105d\u017a, pokrzykuj\u0105ce, powiedzmy: „Wis\u0142a!\u201d i „Polonia\u201d czy te\u017c „Legia\u201d i „Cracovia!\u201d. Je\u015bli wyobra\u017cacie sobie, \u017ce grupy te wybuchn\u0105 wzajemn\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105, to mo\u017cemy zosta\u0107 przy bonobo. W tej kwestii cz\u0142owiek zachowuje si\u0119 jednak bardziej jak szympans zwyczajny.<\/p>\n\n\n\n

Musi istnie\u0107 co\u015b, co pozwala cz\u0142owiekowi tworzy\u0107 wielomilionowe grupy wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych i zmierzaj\u0105cych do wsp\u00f3lnych cel\u00f3w osobnik\u00f3w. Izraelski historyk Yuval Noah Harari uwa\u017ca, \u017ce s\u0105 to mity, kt\u00f3re rozumie nader szeroko. Chodzi mu w\u0142a\u015bciwie o wszelk\u0105 wsp\u00f3\u0142dzielon\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 wyobra\u017con\u0105. W odleg\u0142ej przesz\u0142o\u015bci plemi\u0119 \u0142\u0105czy\u0142a wiara uzasadniaj\u0105ca wsp\u00f3lne rytua\u0142y. Dw\u00f3ch nieznaj\u0105cych si\u0119 cz\u0142onk\u00f3w plemienia wyruszaj\u0105cych na plemi\u0119 zza wzg\u00f3rza mog\u0142o razem wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107, wierz\u0105c, \u017ce walczy w imieniu tego samego b\u00f3stwa, skonfliktowanego z b\u00f3stwem zza wzg\u00f3rza.<\/p>\n\n\n\n

We\u017amy za przyk\u0142ad pieni\u0105dz. Czemu mia\u0142bym wykonywa\u0107 prac\u0119 za kawa\u0142ek metalu, kt\u00f3rego nie mog\u0119 zje\u015b\u0107 itd.? Za papierek b\u0105d\u017a \u2013 co gorsza \u2013 zapis na koncie? Czy przyjm\u0119 podobnie wygl\u0105daj\u0105cy kawa\u0142ek metalu lub papier, na kt\u00f3rym zamiast Boles\u0142awa Chrobrego b\u0119dzie Krzywousty? Dlaczego nie? Ot\u00f3\u017c przyjm\u0119 pieni\u0105dz, je\u015bli wiem, \u017ce b\u0119d\u0119 m\u00f3g\u0142 go wymieni\u0107 na po\u017c\u0105dane dobra. A b\u0119d\u0119 m\u00f3g\u0142 je wymieni\u0107, poniewa\u017c kasjerka w sklepie przyjmie je, a zrobi to, bo przyjmie je pracodawca, kt\u00f3ry przyjmie je, bo wie, \u017ce… Wszyscy obracamy pieni\u0105dzem i traktujemy go jako co\u015b warto\u015bciowego tylko dlatego, \u017ce inni tak uwa\u017caj\u0105. Opinia czyni go warto\u015bciowym. Opini\u0119 innych utwierdza i moja w tej kwestii opinia. Subiektywne opinie og\u00f3\u0142u czyni\u0105 pieni\u0105dz czym\u015b niezale\u017cnym od mojej czyjejkolwiek pojedynczej opinii – czyni\u0105 go intersubiektywnym.<\/p>\n\n\n\n

W jednej z popularnych ksi\u0105\u017cek fantasy jest nast\u0119puj\u0105ca zagadka: kr\u00f3l, kap\u0142an i magnat stoj\u0105 przed zbrojnym, ka\u017cdy nakazuje mu zabi\u0107 dw\u00f3ch pozosta\u0142ych. Kr\u00f3l wskazuje, \u017ce jest prawowitym w\u0142adc\u0105, kap\u0142an obiecuje szcz\u0119\u015bcie wieczne, a magnat bogactwo. Kogo pos\u0142ucha najemnik? Bohater powie\u015bci nie zna rozwi\u0105zania, pytaj\u0105cy oznajmia: to zale\u017cy od zbrojnego. W\u0142adz\u0119 ma ten, o kim ludzie s\u0105dz\u0105, \u017ce ma w\u0142adz\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Wracaj\u0105c do pieni\u0105dza: dochodzi autorytet pa\u0144stwa, kt\u00f3re te\u017c uznaje pieni\u0105dz. Kto by za\u015b pieni\u0105dz fa\u0142szowa\u0142, wyst\u0119puje przeciw wszystkim uczciwie go uznaj\u0105cym, tak\u017ce przeciw autorytetowi pa\u0144stwa. Uznawanemu przez osoby dysponuj\u0105ce \u015brodkami przymusu.<\/p>\n\n\n\n

No dobrze, ale w jaki spos\u00f3b istnieje to pa\u0144stwo? Nie ma masy czy koloru. Istnieje, bo umawiamy si\u0119, \u017ce istnieje, bo wsp\u00f3lnie wierzymy, \u017ce istnieje, zachowujemy si\u0119 tak, jakby istnia\u0142o. W uj\u0119ciu Harariego pieni\u0105dz czy pa\u0144stwo to nowe mity. Utrzymywane zbiorow\u0105 wiar\u0105 w ich istnienie, powo\u0142ywane do istnienia przez to, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 zachowuje si\u0119 tak, jakby istnia\u0142y. Tysi\u0105ce pracownik\u00f3w danej korporacji w wielu krajach \u015bwiata wsp\u00f3\u0142pracuje dzi\u0119ki wierze w istnienie korporacji (nie myli\u0107 z wiar\u0105 w korporacj\u0119, opinie o niej mog\u0105 mie\u0107 jak najgorsze). Wyrok s\u0105du jest wykonywany, poniewa\u017c kilka zda\u0144 wypowiedzianych przez dziwnie ubranego osobnika w \u0142a\u0144cuchu na szyi uznajemy w\u0142a\u015bnie za wyrok, wi\u0105\u017c\u0105ce rozstrzygni\u0119cie wydane przez s\u0105d w majestacie prawa. I prawo, i s\u0105d s\u0105 mitami. Utrzymuj\u0105cymi kilka milion\u00f3w osobnik\u00f3w jednego z nielicznych gatunk\u00f3w potrafi\u0105cych mordowa\u0107 dla samego mordowania w granicach wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cego ze sob\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

Wsp\u00f3lne idee, warto\u015bci, poj\u0119cia, wyobra\u017cenia, autorytety i ca\u0142a reszta mit\u00f3w istnieje tylko dzi\u0119ki powszechnej wierze w ich istnienie. Harari nie pyta, co by si\u0119 sta\u0142o, gdyby t\u0119 intersubiektywno\u015b\u0107 rozmontowa\u0107. Na przyk\u0142ad zanegowa\u0107 autorytety, \u0142\u0105cznie z autorytetem prawa i s\u0105du. Sprawi\u0107, \u017ce nie b\u0119dzie powszechnie cenionych autorytet\u00f3w, uznawanych wyrok\u00f3w. Czy trudno to sobie wyobrazi\u0107? Mity pada\u0142y nie raz. Pisa\u0142em wy\u017cej, co si\u0119 dzieje, gdy spotkaj\u0105 si\u0119 dwie grupy szympans\u00f3w lub kibice \u0141KS i Widzewa. Przypomn\u0119, \u017ce liczba Dunbara dla cz\u0142owieka wynosi 150, a w pa\u0144stwie jest nas prawie 40 mln.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia: Yuval Noah Harari, Sapiens. Od zwierz\u0105t do bog\u00f3w. Wydawnictwo Literackie 2018<\/p>\n\n\n\n

Ilustracja: Szympans zwyczajny, Rod Waddington, CC BY_SA, za Wikimedia Commons<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Co w\u0142a\u015bciwie r\u00f3\u017cni cz\u0142owieka od szympansa \u017cyj\u0105cego w kilkudziesi\u0119cioosobowych grupach i umo\u017cliwia mu tworzenie wielomilionowych spo\u0142eczno\u015bci?<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":7224,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[241,2,28],"tags":[609,607,610,289,608],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7219"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7219"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7219\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7242,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7219\/revisions\/7242"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/7224"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7219"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7219"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7219"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}