{"id":7244,"date":"2020-06-21T00:15:40","date_gmt":"2020-06-20T22:15:40","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=7244"},"modified":"2020-06-21T15:39:09","modified_gmt":"2020-06-21T13:39:09","slug":"gdy-na-swietego-prota-pogoda-jest-albo-slota-to-na-swietego-hieronima-jest-deszcz-albo-go-nie-ma","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2020\/06\/21\/gdy-na-swietego-prota-pogoda-jest-albo-slota-to-na-swietego-hieronima-jest-deszcz-albo-go-nie-ma\/","title":{"rendered":"Gdy na \u015bwi\u0119tego Prota pogoda jest albo s\u0142ota, to na \u015bwi\u0119tego Hieronima jest deszcz albo go ni\u00e9 ma"},"content":{"rendered":"\n
\"\"
Dzie\u0144 \u015bw. Sulpicjusza – w Warszawie jedyny zim\u0105 2019\/2020 z pokryw\u0105 \u015bnie\u017cn\u0105 le\u017c\u0105c\u0105 d\u0142u\u017cej ni\u017c kilka godzin<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W tym roku maj globalnie znowu okaza\u0142 si\u0119 jednym z najcieplejszych w historii pomiar\u00f3w, ale w Polsce jest wr\u0119cz przeciwnie: zimni ogrodnicy (Pankracy, Serwacy, Bonifacy) i zimna Zo\u015bka znacz\u0105co si\u0119 przed\u0142u\u017cyli. A nied\u0142ugo po nich nadesz\u0142y deszcze \u015bwi\u0119toja\u0144skie, nie czekaj\u0105c na \u015bwi\u0119to swojego patrona. Wnioski? Po pierwsze, w naszej strefie klimatycznej da si\u0119 zauwa\u017cy\u0107 zjawiska na tyle cykliczne, \u017ce nadano im tradycyjne nazwy zwi\u0105zane z kalendarzem katolickim. Po drugie, w tym roku ich zbie\u017cno\u015b\u0107 z datami nie jest \u015bcis\u0142a.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Niekt\u00f3rzy podwa\u017caj\u0105 samo istnienie zjawisk pogodowych zwi\u0105zanych z konkretnymi datami. Obecny rok dostarczy argument\u00f3w, \u017ce cho\u0107 och\u0142odzenie wiosn\u0105 i wzmo\u017cone opady na pocz\u0105tku lata s\u0105 zauwa\u017calne, to nadal s\u0105 trudno przewidywalne. Nie b\u0119d\u0119 teraz szuka\u0142 analiz potwierdzaj\u0105cych lub podwa\u017caj\u0105cych te tezy, bo chcia\u0142em opisa\u0107 wyniki innych bada\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Cykliczno\u015b\u0107 zjawisk pogodowych to jedno (jest podstaw\u0105 wyr\u00f3\u017cniania p\u00f3r roku), a zdolno\u015b\u0107 przewidywania konkretnych, nie zawsze regularnych zjawisk w konkretnym czasie – to drugie. Mo\u017cna w miar\u0119 przyj\u0105\u0107, \u017ce od \u015bwi\u0119tej Anki ch\u0142odne wieczory i ranki (w 2019 r. nie zadzia\u0142a\u0142o), ale nie wiadomo, czy Barbara b\u0119dzie po wodzie czy po lodzie.<\/p>\n\n\n\n

Przewidywanie zjawisk pogodowych w jednym czasie na podstawie zjawisk w innym jest sta\u0142ym elementem kultury. Szczeg\u00f3lnie wa\u017cne przy planowaniu zabieg\u00f3w rolniczych, ale nie tylko. Jak jest z przewidywalno\u015bci\u0105 takich prognoz?<\/p>\n\n\n\n

Wsp\u00f3\u0142czesne modele meteorologiczne maj\u0105 niez\u0142\u0105 przewidywalno\u015b\u0107 w zakresie kilku dni, s\u0142ab\u0105 w zakresie kilkunastu, a przewidywania, czy nadchodz\u0105ca za p\u00f3\u0142 roku pora b\u0119dzie zimniejsza, suchsza, bardziej wietrzna ni\u017c zwykle, czy przeciwnie, s\u0105 ch\u0119tnie publikowane przez serwisy og\u00f3lnoinformacyjne, ale chyba g\u0142\u00f3wnie ku rozbawieniu specjalist\u00f3w. (Tak, wiem, \u017ce potrzeba przewidywania jest tak silna, \u017ce ludzie b\u0119d\u0105 czyta\u0107 cho\u0107by prognozy pisane przez astrolog\u00f3w – gazety i portale wykorzystuj\u0105 t\u0119 potrzeb\u0119).<\/p>\n\n\n\n

Tradycyjne metody tworzenia prognoz d\u0142ugoterminowych oczywi\u015bcie niekoniecznie opieraj\u0105 si\u0119 na podstawach por\u00f3wnywalnych z astrologi\u0105. Rolnicy czy \u017ceglarze dochodzili do nich, obserwuj\u0105c pewne wzorce powtarzaj\u0105ce si\u0119 przez lata. Niemniej ich sprawdzalno\u015b\u0107 \u017cartobliwie kwituje pseudoprzys\u0142owie, kt\u00f3re umie\u015bci\u0142em w tytule. Swoj\u0105 drog\u0105, zdaje si\u0119, \u017ce druga cz\u0119\u015b\u0107 pochodzi z autentycznego przys\u0142owia, wskazuj\u0105cego, \u017ce pogoda wczesn\u0105 jesieni\u0105 jest szczeg\u00f3lnie zmienna i nieprzewidywalna (nie zak\u0142adaj\u0105 si\u0119 cho\u0107by d\u0142ugotrwa\u0142e suche wy\u017ce czy mokre ni\u017ce).<\/p>\n\n\n\n

Takich przys\u0142\u00f3w, kt\u00f3re odnosz\u0105 si\u0119 w jaki\u015b spos\u00f3b do pogody i fenologii (g\u0142\u00f3wnie rolniczej), w polskiej kulturze jest co najmniej 1940. Tyle z dw\u00f3ch s\u0142ownik\u00f3w przys\u0142\u00f3w wy\u0142uskali autorzy pracy niedawno opublikowanej w pi\u015bmie „Weather, Climate and Society”. Tylko kilka-kilkana\u015bcie jest tak znanych jak wspomniane.<\/p>\n\n\n\n

Niekt\u00f3re s\u0105 do\u015b\u0107 enigmatyczne (\u015awi\u0119ty Jakub jasny, zima sucha), wiele za\u015b jest takich jak to o \u015bwi\u0119tej Ance – nie stawia warunku „gdy X, to Y”. Autorzy wybrali tylko te, kt\u00f3re dotycz\u0105 temperatury. Troch\u0119 szkoda, bo z innych bada\u0144 wynika, \u017ce przys\u0142owia przewiduj\u0105ce warunki opadowe miewaj\u0105 ca\u0142kiem przyzwoit\u0105 przewidywalno\u015b\u0107. Odrzucili te\u017c bardziej skomplikowane przys\u0142owia odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do \u015bwi\u0105t ruchomych (cho\u0107 w sumie, zaopatrzywszy si\u0119 w kalendarz takich \u015bwi\u0105t z analizowanego okresu, da\u0142oby si\u0119 przeprowadzi\u0107 analiz\u0119). Ostatecznie zosta\u0142o im 28 przys\u0142\u00f3w o przewidywaniach daj\u0105cych si\u0119 w miar\u0119 skwantyfikowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Przys\u0142owie „Kiedy na Barbar\u0119 b\u0142oto, to na Bo\u017ce Narodzenie sanna jak z\u0142oto” da si\u0119 przet\u0142umaczy\u0107 na mierzalne parametry: minimalna temperatura 4 grudnia powy\u017cej 0 stopni Celsjusza i maksymalna temperatura 25 grudnia poni\u017cej 0 stopni Celsjusza. Inne parametry mo\u017ce nie s\u0105 tak oczywiste w interpretacji. Badacze interpretowali je jako odchylenie od \u015bredniej (lub innego percentyla) wieloletniej. Wiadomo, \u017ce mo\u017cna dzieli\u0107 w\u0142os na czworo i zastanawia\u0107 si\u0119, czy maksymalna temperatura 1 stopie\u0144 na plusie wyklucza „sann\u0119 jak z\u0142oto”, albo czy „zimno” lepiej opisuje \u015brednia, maksimum, minimum, czy kt\u00f3ry\u015b kwartyl, ale po co?<\/p>\n\n\n\n

Bardziej problematyczne jest oszacowanie warto\u015bci predykcyjnej samych przys\u0142\u00f3w. Wiadomo, \u017ce maksimum temperatury mo\u017cna si\u0119 spodziewa\u0107 w lipcu, wi\u0119c to, \u017ce jakie\u015b przys\u0142owie przewiduje, \u017ce po zaj\u015bciu warunku X b\u0119dzie najcieplej w lipcu, i rzeczywi\u015bcie zajdzie X i b\u0119dzie najcieplej w lipcu, to niby przys\u0142owie si\u0119 sprawdzi\u0142o, ale to troch\u0119 trywialne. Badacze przyj\u0119li par\u0119 miar statystycznych, kt\u00f3re nie zawsze dobrze rozumiem, ale mniejsza z tym. Zak\u0142adam, \u017ce u\u017cyli ich poprawnie.<\/p>\n\n\n\n

Badacze por\u00f3wnali tak przet\u0142umaczone przys\u0142owia z danymi meteorologicznymi z okresu 1951-2012 z 20 stacji w Polsce i krajach o\u015bciennych.<\/p>\n\n\n\n

Okazuje si\u0119, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 przys\u0142\u00f3w si\u0119 sprawdza, ale to mizerna sprawdzalno\u015b\u0107. Praktycznie bezwarto\u015bciowe okaza\u0142y si\u0119 przys\u0142owia „Na Wszystkich \u015awi\u0119tych je\u015bli ziemia skrzep\u0142a, ca\u0142a zima b\u0119dzie ciep\u0142a”, „Marek skwarem grozi, Bonifacy mrozi” i „Pa\u017adziernik skrzep\u0142y, b\u0119dzie luty ciep\u0142y”. Najbardziej sprawdzaj\u0105 si\u0119 (w kilkudziesi\u0119ciu procentach) przys\u0142owia „Gdy Zbigniew i Patryk mro\u017c\u0105 ludziom uszy, zima jeszcze dwie niedziele mrozem i \u015bniegiem pr\u00f3szy\u201d oraz \u201cGdy Maciej \u015bwi\u0119ty cokolwiek lodu nie stopi, b\u0119d\u0105 d\u0142ugo chuchali w zimne r\u0119ce ch\u0142opi\u201d. Znacie je? Ja nie.<\/p>\n\n\n\n

„Barbara po lodzie, Bo\u017ce narodzenie po wodzie” ma tylko kilkunastoprocentow\u0105 sprawdzalno\u015b\u0107. Dwa razy lepsz\u0105 ma odwrotne przys\u0142owie, kt\u00f3re wy\u017cej przedstawi\u0142em (z sann\u0105). Podobnie maj\u0105 si\u0119 symetryczne przys\u0142owia z Katarzyn\u0105 w miejscu Barbary, przy czym s\u0105 nieco bardziej sprawdzalne.<\/p>\n\n\n\n

Sprawdzalno\u015b\u0107 nie jest uniwersalna. Poniewa\u017c analizowany okres obj\u0105\u0142 kilkadziesi\u0105t lat, da\u0142o si\u0119 wykaza\u0107 trend. Trend jest malej\u0105cy, co nie powinno dziwi\u0107, skoro klimat si\u0119 zmienia. (Cho\u0107 nie jest to jaki\u015b spadek radykalny). Bardziej intryguj\u0105ce s\u0105 r\u00f3\u017cnice geograficzne.<\/p>\n\n\n\n

Okazuje si\u0119, \u017ce polskie przys\u0142owia pogodowe najlepiej sprawdzaj\u0105 si\u0119 w… Mi\u0144sku, a potem w Suwa\u0142kach i Wilnie. Najwi\u0119ksz\u0105 szans\u0119 na wywiedzenie na manowce maj\u0105 w s\u0142owackich Koszycach, ale niewiele mniejsz\u0105 we Wroc\u0142awiu, Poczdamie czy Szczecinie. R\u00f3wnie\u017c Warszawa jest bli\u017cej gorszego ko\u0144ca. Stosunkowo nie\u017ale za to wypadaj\u0105 Chojnice, Lw\u00f3w, Toru\u0144 i Lublin. Kij\u00f3w i Praga (czeska) maj\u0105 podobn\u0105, raczej ni\u017csz\u0105 sprawdzalno\u015b\u0107. Najwyra\u017aniej przys\u0142owia lepiej si\u0119 maj\u0105 w klimacie kontynentalnym ni\u017c atlantyckim czy pod wp\u0142ywami po\u0142udniowymi.<\/p>\n\n\n\n

Mo\u017cna wnioskowa\u0107, \u017ce obecno\u015b\u0107 tych przys\u0142\u00f3w w polskiej kulturze jest wynikiem wp\u0142ywu kultury kresowej. Jednak przenoszenie jej w tym zakresie na centraln\u0105 Polsk\u0119 i tzw. ziemie odzyskane traci cz\u0119\u015b\u0107 wymiaru praktycznego. Mo\u017ce nie tak radykalnie jak przenoszenie europejskich przys\u0142\u00f3w pogodowych do Ameryki (ten aspekt te\u017c ju\u017c kto\u015b bada\u0142), ale mimo wszystko nie pok\u0142ada\u0142bym du\u017cej wiary w takie predykcje.<\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

fot. Piotr Panek, licencja CC-BY-SA 4.o<\/a><\/em><\/p>\n\n\n\n