{"id":7328,"date":"2020-08-03T07:13:58","date_gmt":"2020-08-03T05:13:58","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=7328"},"modified":"2020-08-03T12:38:10","modified_gmt":"2020-08-03T10:38:10","slug":"barwy-polnocnej-tarczy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2020\/08\/03\/barwy-polnocnej-tarczy\/","title":{"rendered":"Barwy p\u00f3\u0142nocnej tarczy"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Dinozaury \u2013 dawne, pot\u0119\u017cne jaszczury, po kt\u00f3rych pozosta\u0142y tylko ko\u015bci… Pogl\u0105d ten coraz bardziej si\u0119 dezaktualizuje. No dobrze, znamy jakie\u015b 10 tys. wsp\u00f3\u0142czesnych przedstawicieli teropod\u00f3w, cz\u0119\u015b\u0107 z nich regularnie jadamy, inne dokarmiamy, a jeszcze inne zostawiaj\u0105 na parapecie niechciane \u015blady swej bytno\u015bci. Co jednak mo\u017cemy powiedzie\u0107 o wymar\u0142ej grupie dinozaur\u00f3w ptasiomiednicznych? Czy\u017c nie pozosta\u0142y po nich ko\u015bci? Nigdy si\u0119 nie dowiemy, jak wygl\u0105da\u0142y? \u0141adne obrazki w ksi\u0105\u017ckach to w du\u017cej mierze wizja artysty, a my nawet nie wiemy, jakiego te stwory by\u0142y koloru…<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Podobnie utyskiwano w astronomii. Jako dow\u00f3d ogranicze\u0144 naszej wiedzy podawano temperatur\u0119 gwiazd \u2013 tak dalekich, \u017ce wszelki bezpo\u015bredni pomiar by\u0142 z oczywistych przyczyn niemo\u017cliwy. Potem zorientowano si\u0119, \u017ce temperatura wi\u0105\u017ce si\u0119 w prosty spos\u00f3b z barw\u0105 i po wprowadzeniu poprawki na efekt Dopplera (w tym przypadku zmiana barwy wynikaj\u0105ca ze zmian d\u0142ugo\u015bci fali przybli\u017caj\u0105cych b\u0105d\u017a oddalaj\u0105cych si\u0119 od obserwatora obiekt\u00f3w) temperatur\u0119 powierzchniowych warstw mo\u017cna okre\u015bli\u0107 bardzo dobrze. Czerwona Betelgeza musi by\u0107 ch\u0142odniejsza ni\u017c niebieskawy Rigel.<\/p>\n\n\n\n

Wracaj\u0105c do dinozaur\u00f3w: kolejnego odkrycia dokonano w Albercie, kanadyjskiej prowincji zasobniejszej w skamienia\u0142o\u015bci ni\u017c niejeden kraj (\u015bwiadcz\u0105 o tym nazwy: albertozaur, albertaceratops i kilku innych prehistorycznych stwor\u00f3w). W Suncor Millennium Mine w Fort McMurray, w\u015br\u00f3d ska\u0142 powsta\u0142ych w kredzie wczesnej, znaleziono pozosta\u0142o\u015bci nieznanego dinozaura. Obejmowa\u0142y ko\u015bci g\u0142owy, szyi, cz\u0119\u015b\u0107 tu\u0142owia czy ko\u0144czyn. Odnaleziono pozosta\u0142o\u015bci ci\u0119\u017ckiego szkieletu pokrywaj\u0105cego cia\u0142o, tworzonego przez \u0142uski, p\u0142yty kostne i kolce, wskazuj\u0105ce na przynale\u017cno\u015b\u0107 zwierz\u0119cia do dinozaur\u00f3w pancernych, ankylozaur\u00f3w, i rodziny nodozaur\u00f3w. W przypadku tego znaleziska, nazwanego Borealopelta<\/em>, co oznacza „p\u00f3\u0142nocn\u0105 tarcz\u0119\u201d (\u0142aci\u0144skie borealis<\/em>, p\u00f3\u0142nocny, i greckie pelta<\/em>, tarcza), zachowa\u0142o si\u0119 co\u015b wi\u0119cej.<\/p>\n\n\n\n

W przypadku dzisiejszych rogatych zwierz\u0105t ko\u015b\u0107 stanowi jedynie wewn\u0119trzn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 rogu. Z zewn\u0105trz pokrywa j\u0105 os\u0142onka budowana przez bia\u0142ka z grupy keratyn (tworz\u0105 te\u017c nasze w\u0142osy czy paznokcie). Jako substancja organiczna rzadko zachowuje si\u0119 ona w tworz\u0105cym skamienia\u0142o\u015bci procesie fosylizacji. W tym wypadku zachowa\u0142y si\u0119 nie tylko pozosta\u0142o\u015bci keratyny, ale tak\u017ce resztki pigmentu.<\/p>\n\n\n\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 zwierz\u0105t zawdzi\u0119cza kolory dw\u00f3m odmiennym mechanizmom. Jeden opiera si\u0119 na obecno\u015bci pigment\u00f3w, czyli barwnik\u00f3w, rozmieszczonych zwykle w specjalnych organellach kom\u00f3rkowych zwanych chromatoforami. Drugi obejmuje tzw. barwy strukturalne, a efekt uzyskiwany jest dzi\u0119ki w\u0142asno\u015bciom fizycznym cia\u0142a. W istocie oba sprowadzaj\u0105 si\u0119 do oddzia\u0142ywania \u015bwiat\u0142a z danymi mikroskopowymi strukturami.<\/p>\n\n\n\n

Je\u015bli widzimy co\u015b w kolorze, to dlatego, \u017ce odbieramy nadlatuj\u0105ce fotony o charakterystycznej cz\u0119stotliwo\u015bci, od kt\u00f3rej zale\u017cy ich energia. Ro\u015bliny s\u0105 zielone m.in. dlatego, \u017ce \u015bwiat\u0142o zielone s\u0142abo si\u0119 nadaje do fotosyntezy, absorbuj\u0105c fale z innej cz\u0119\u015bci widma, odbijaj\u0105 niepotrzebne \u015bwiat\u0142o zielone, kt\u00f3re potem, jak kiedy\u015b pisa\u0142 na tym blogu Piotr Panek<\/a>, koi nasz\u0105 psychik\u0119. Zakres poch\u0142anianego \u015bwiat\u0142a zale\u017cy od budowy chemicznej danego zwi\u0105zku. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 wi\u0105za\u0144 chemicznych poch\u0142ania \u015bwiat\u0142o o troch\u0119 wi\u0119kszej od widzialnego energii, ultrafioletowe. Je\u015bli jednak nawet prosty zwi\u0105zek ma kilka wi\u0105za\u0144 podw\u00f3jnych C=C, zw\u0142aszcza sprz\u0119\u017conych, czyli rozmieszczonym na przemian z pojedynczymi, \u0142atwiej absorbuje (nie tylko) fotony, wzbudzi si\u0119, \u0142api\u0105c foton o ni\u017cszej energii. A wi\u0119c wy\u0142apie nam fioleto-niebieski skraj \u015bwiat\u0142a widzialnego. Odbije \u015bwiat\u0142o czerwone, pomara\u0144czowe. Przyk\u0142adem, m\u0105drze m\u00f3wi\u0105c, uk\u0142ad sprz\u0119\u017conych wi\u0105za\u0144 karotenoid\u00f3w, czyli, prostszymi s\u0142owy, marchewka.<\/p>\n\n\n\n

Te same w\u0142a\u015bciwo\u015bci wi\u0105za\u0144 pozwalaj\u0105 na zastosowanie spektroskopii i identyfikacj\u0119 zwi\u0105zk\u00f3w chemicznych. Wracaj\u0105c do Borealopelta<\/em>, tym w\u0142a\u015bnie sposobem w skamienia\u0142o\u015bciach wykryto melaniny, a wi\u0119c barwniki, kt\u00f3rym i my zawdzi\u0119czamy kolory. Ciemniejsze eumelaniny rozmieszczone by\u0142y bardziej grzbietowo, ja\u015bniejsze feomelaniny – po brzusznej stronie cia\u0142a. Takie rozmieszczenie barwnika, countershadowing<\/em>, obserwowane jest cz\u0119sto w\u015br\u00f3d dzisiejszych zwierz\u0105t i pozwala na lepszy kamufla\u017c. Oznacza to, \u017ce nawet tak opancerzone stworzenie musia\u0142o ukrywa\u0107 si\u0119 przed atakuj\u0105cymi je drapie\u017cnikami (zapewne dinozaurami z grupy teropod\u00f3w). Uda\u0142o si\u0119 tak\u017ce stwierdzi\u0107, \u017ce za \u017cycia Borealopelta<\/em> nosi\u0142a czerwienie i br\u0105zy. Jakie\u015b 110 mln lat temu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia:<\/p>\n\n\n\n