{"id":7476,"date":"2020-09-27T11:07:27","date_gmt":"2020-09-27T09:07:27","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=7476"},"modified":"2020-09-27T20:50:23","modified_gmt":"2020-09-27T18:50:23","slug":"heurystyka-a-nieistnienie-wirusa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2020\/09\/27\/heurystyka-a-nieistnienie-wirusa\/","title":{"rendered":"Heurystyka a nieistnienie wirusa"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Mamy nowy rekord dziennej liczby zaka\u017ce\u0144 koronawirusem. Ponad p\u00f3\u0142tora tysi\u0105ca przypadk\u00f3w. Tymczasem w internecie i nie tylko nie s\u0142abn\u0105 g\u0142osy nie tylko bagatelizuj\u0105ce pandemi\u0119, ale wr\u0119cz stwierdzaj\u0105ce, \u017ce koronawirus nie istnieje. Podawane s\u0105 zaskakuj\u0105co proste wyja\u015bnienia: nie widzia\u0142em \u017cadnego wirusa<\/em>, nie znam nikogo chorego<\/em>. Co si\u0119 dzieje?<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas lubi dobrze o sobie my\u015ble\u0107. My: rozumni, racjonalni… Kartezjusz pisa\u0142: my\u015bl\u0119, wi\u0119c jestem<\/em>, widzia\u0142 w sobie i innych res cogitans<\/em>, rzecz my\u015bl\u0105c\u0105, a je\u015bli ju\u017c my\u015ble\u0107, to przecie\u017c racjonalnie. Czerpiemy ze \u015bwiata informacje, mamy wiedz\u0119, do\u015bwiadczenie, potrafimy logicznie my\u015ble\u0107, analizowa\u0107 informacje, wysnuwa\u0107 z przes\u0142anek adekwatne wnioski… Tylko \u017ce ten pi\u0119kny opis w najmniejszym stopniu nie odpowiada rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Burzy go psycholog i noblista z ekonomii Daniel Kahneman. W \u015bwietnej, cho\u0107 do\u015b\u0107 trudnej ksi\u0105\u017cce „Pu\u0142apki my\u015blenia. O my\u015bleniu szybkim i wolnym” prezentuje wiele cechuj\u0105cych nasze \u2013 ludzkie \u2013 my\u015blenie b\u0142\u0119d\u00f3w poznawczych. Jedno z powtarzaj\u0105cych si\u0119 w ksi\u0105\u017cce zda\u0144 brzmi: Istnieje tylko to, co widzisz<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

\u017beby to wyja\u015bni\u0107, wykonajmy kr\u00f3tkie \u0107wiczenie (rozpatrujemy wyrazy o co najmniej trzech literach): czy jest bardziej prawdopodobne, \u017ce litera K pojawi si\u0119 jako pierwsza litera wyrazu, czy tako trzecia?<\/p>\n\n\n\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi odpowiada, \u017ce w wyrazach litera K istotnie cz\u0119\u015bciej rozpoczyna wyraz, ni\u017c wyst\u0119puje na trzecim miejscu. Statystyka takiego wyniku nie potwierdza.<\/p>\n\n\n\n

Ale czy potrzebna nam statystyka wyst\u0119powania wyraz\u00f3w? Spr\u00f3bujmy wykona\u0107 to samo \u0107wiczenie z inn\u0105 liter\u0105 (pomi\u0144my litery, kt\u00f3re w j\u0119zyku polskim nie rozpoczynaj\u0105 wyraz\u00f3w). Jaki jest wynik? Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi stwierdzi, \u017ce zn\u00f3w wyst\u0119puje cz\u0119\u015bciej na pierwszym miejscu. Powtarzaj\u0105c zadanie odpowiedni\u0105 liczb\u0119 razy, dojdziemy do wniosku, \u017ce w j\u0119zyku angielskim ka\u017cda w zasadzie litera, a po polsku zdecydowana ich wi\u0119kszo\u015b\u0107 wyst\u0119puje na pierwszym miejscu cz\u0119\u015bciej ni\u017c na trzecim. Super. Tylko \u017ce obie te cz\u0119sto\u015bci musz\u0105 \u2013 w wyrazach co najmniej tr\u00f3jliterowych \u2013 sumowa\u0107 si\u0119 do tej samej warto\u015bci 1, czyli 100%. Nasz intuicyjny pogl\u0105d prowadzi do absurdu.<\/p>\n\n\n\n

Jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas dosz\u0142a do tak nieuprawnionego wniosku? By odpowiedzie\u0107, nie analizujemy tysi\u0119cy znanych nam s\u0142\u00f3w. Staramy si\u0119 sobie przypomnie\u0107 kilka s\u0142\u00f3w rozpoczynaj\u0105cych si\u0119 na K (kritozaur<\/em>, kot<\/em>, karawana<\/em>…) i kilka takich, w kt\u00f3rych K wyst\u0119puje na trzecim miejscu (makia<\/em>, makie\u0142ki<\/em>, rak<\/em>…). Co jest prostsze? W kt\u00f3rym przypadku przypomnimy sobie wi\u0119cej przyk\u0142ad\u00f3w? Te pierwsze wymy\u015bla\u0142em bez najmniejszego problemu, te drugie wymaga\u0142y ju\u017c pewnego namys\u0142u.<\/p>\n\n\n\n

Zapewne gdybym zapyta\u0142 o sprawc\u00f3w przemocy seksualnej wobec nieletnich, istotna grupa pytanych wskaza\u0142aby, \u017ce wi\u0119cej takich przest\u0119pstw dokonali ksi\u0119\u017ca ni\u017c partnerzy matek czy r\u00f3wie\u015bnicy pokrzywdzonych. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 os\u00f3b pracuj\u0105cych z pokrzywdzonymi nieletnimi udzieli odpowiedzi przeciwnej. Sk\u0105d takie odpowiedzi? Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas przypomni sobie szokuj\u0105ce przypadki nadu\u017cy\u0107 nag\u0142o\u015bnione w filmach braci Sekielskich czy rozpowszechniane przez inne media. Kontrastuj\u0105ce z niegdy\u015b wielkim autorytetem kap\u0142ana, wizerunkiem ksi\u0119dza jako zawodu zaufania publicznego, zapadaj\u0105 w pami\u0119\u0107 bardziej ni\u017c niestety spowszednia\u0142a ju\u017c cz\u0119\u015bci z nas przemoc w rodzinie czy grupie r\u00f3wie\u015bniczej. (Kahneman doda\u0142by tutaj pewnie konieczno\u015b\u0107 uwzgl\u0119dnienia warto\u015bci bazowej, ale o tym mo\u017ce innym razem).<\/p>\n\n\n\n

Jak dochodzimy do takich odpowiedzi? Wi\u0119kszo\u015b\u0107 zapytanych stara si\u0119 oceni\u0107 liczno\u015b\u0107 zbior\u00f3w, przywo\u0142uj\u0105c z pami\u0119ci przyk\u0142ady ich przedstawicieli. Jedne przyk\u0142ady przypominaj\u0105 si\u0119 \u0142atwiej, inne trudniej. \u0141atwo poda\u0107 przyk\u0142ady \u2013 zbi\u00f3r jest liczny. Trudno je znale\u017a\u0107 \u2013 zjawisko stanowi rzadko\u015b\u0107<\/em>. Do jednych informacji przechowywanych w pami\u0119ci mamy \u0142atwiejszy dost\u0119p, do innych trudniejszy. Niekoniecznie ma to jakikolwiek zwi\u0105zek z rzeczywist\u0105 cz\u0119sto\u015bci\u0105 wyst\u0119powania.\u00a0Wykorzystujemy tu heurystyk\u0119 dost\u0119pno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Trudnym s\u0142owem heurystyka okre\u015bla Kahneman uproszczon\u0105 regu\u0142\u0119 wnioskowania, cz\u0119sto niewyra\u017can\u0105 wprost, stosowan\u0105 nie\u015bwiadomie. M\u00f3zg jest bardzo energoch\u0142onnym narz\u0105dem i pracuje z natury leniwie. Je\u015bli mo\u017ce, stosuje uproszczone regu\u0142y wnioskowania, kt\u00f3re zwykle daj\u0105 mniej wi\u0119cej poprawne wyniki (rozpoznawa\u0107 konie, nie zebry<\/em> \u2013 radzi w przypadku stawiania diagnozy ameryka\u0144ski psychiatra James Morrison), ale w pewnych sytuacjach zawodz\u0105, powoduj\u0105c pojawianie si\u0119 systemowych b\u0142\u0119d\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Oto media tr\u0105bi\u0105 o pandemii koronawirusa. Obywatel nauczy\u0142 si\u0119, \u017ce prawda podawana w mediach zale\u017cy od wyboru kana\u0142u czy gazety. Wielokrotnie zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z informacjami jawnie fa\u0142szywymi. Jednak nikt go w szkole nie uczy\u0142 weryfikowania informacji. Wola\u0142by, \u017ceby nie by\u0142y prawdziwe \u2013 prawie nikt nie lubi informacji o gro\u017c\u0105cej zarazie czy innym niebezpiecze\u0144stwie. Spr\u00f3buje samodzielnie oszacowa\u0107 zagro\u017cenie, a wi\u0119c liczb\u0119 przypadk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Dzi\u015b (pisz\u0119 to w sobot\u0119 rano 26 wrze\u015bnia) resort zdrowia informuje o 15 264 osobach chorych, od pocz\u0105tku pandemii w Polsce by\u0142o 85 980 zaka\u017ce\u0144. Wedle Wikipedii kraj liczy 38 386 000 mieszka\u0144c\u00f3w (podzia\u0142 na Prawdziwych i nie-Prawdziwych Polak\u00f3w pomijamy). Chorobowo\u015b\u0107 wychodzi 1 \/ 446 os\u00f3b. Statystycznie, je\u015bli kto\u015b ma na portalu spo\u0142eczno\u015bciowym p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca znajomych, jest w\u015br\u00f3d nich jedna osoba, kt\u00f3ra si\u0119 zakazi\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

Ale zaraz… po pierwsze \u2013 kontrolujemy, co si\u0119 dzieje w \u017cyciu p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca znajomych? Liczba Dunbara dla cz\u0142owieka rozumnego wynosi 150<\/a>, tyle mo\u017cemy mie\u0107 przeci\u0119tnie realnych znajomych, z kt\u00f3rymi utrzymujemy jak\u0105\u015b relacj\u0119. Statystycznie musimy wzi\u0105\u0107 trzy osoby, by jedna z nich mia\u0142a w\u015br\u00f3d znajomych osob\u0119, kt\u00f3ra przesz\u0142a zaka\u017cenie.<\/p>\n\n\n\n

Id\u017amy dalej. Czy macie Pa\u0144stwo zwyczaj informowania wszystkich znajomych, jak\u0105 ostatnio z\u0142apali\u015bcie chorob\u0119? Osobi\u015bcie znam jedn\u0105, kt\u00f3ra porusza te tematy w postach. Naprawd\u0119 nie wiem, na co choruj\u0105 koledzy z pracy czy ze studi\u00f3w, wiem co\u015b o chorobach rodziny i kilku przyjaci\u00f3\u0142. Je\u015bliby koronawirusa z\u0142apa\u0142 kolega, kt\u00f3rego nie widzia\u0142em kilka tygodni, m\u00f3g\u0142bym si\u0119 w og\u00f3le o tym nie dowiedzie\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Przypadk\u00f3w covidu jest o wiele za ma\u0142o, by ka\u017cdy z nas dostrzeg\u0142 chorob\u0119 u bliskiej osoby, z kt\u00f3r\u0105 takie informacje wymienia. Je\u017celi ich liczba wzro\u015bnie o rz\u0105d wielko\u015bci, nadal b\u0119dzie to za ma\u0142o. Zobaczymy je, je\u015bli wzro\u015bnie o dwa rz\u0119dy wielko\u015bci. Jednak ju\u017c wcze\u015bniej zawali si\u0119 system. Bo liczba lekarzy opiekuj\u0105cych si\u0119 chorymi jest wiele rz\u0119d\u00f3w wielko\u015bci mniejsza ni\u017c nas wszystkich. To oni g\u0142\u00f3wnie widuj\u0105 chorych. Podobnie jak w przypadku krzywdzonych dzieci.<\/p>\n\n\n\n

Ale wys\u0142uchanie obcuj\u0105cych na co dzie\u0144 z problemem ekspert\u00f3w wymaga pewnego wysi\u0142ku poznawczego, zakwestionowania w\u0142asnych przekona\u0144 i prostych rozwi\u0105za\u0144 przychodz\u0105cych do g\u0142owy bez wi\u0119kszego, krytycznego zastanowienia. Ograniczenie si\u0119 do heurystyki tego wysi\u0142ku nie wymaga.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

PS Chcia\u0142bym stwierdzi\u0107, \u017ce nie stosuj\u0119 tak prostych, wr\u0119cz prymitywnych sposob\u00f3w rozumowania, ale by\u0142oby to k\u0142amstwo. Zapewne wykorzystuj\u0119 heurystyki, jak wszyscy, i nawet tego nie zauwa\u017cam. W przypadku covidu nie dotyka mnie heurystyka, poniewa\u017c wiem o przebyciu infekcji przez kilku znanych mi ludzi. Wiem te\u017c od znajomej, \u017ce nieznana mi osobi\u015bcie jej znajoma na to zmar\u0142a. Dlatego naprawd\u0119 lepiej w\u0142o\u017cy\u0107 wysi\u0142ek w my\u015blenie wcze\u015bniej.<\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/p>\n\n\n\n

Kahneman D: Pu\u0142apki my\u015blenia. O my\u015bleniu szybkim i wolnym. Media Rodzina, Pozna\u0144 2012<\/p>\n\n\n\n

Ilustracja: Katarzyna Pa\u0142ka-Szafraniec, Koronawirus, wersja dla trzylatki. Za zgod\u0105 Autorki.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mamy nowy rekord dziennej liczby zaka\u017ce\u0144 koronawirusem. Ponad p\u00f3\u0142tora tysi\u0105ca przypadk\u00f3w. Tymczasem w internecie i nie tylko nie s\u0142abn\u0105 g\u0142osy nie tylko bagatelizuj\u0105ce pandemi\u0119, ale wr\u0119cz stwierdzaj\u0105ce, \u017ce koronawirus nie istnieje. Podawane s\u0105 zaskakuj\u0105co proste wyja\u015bnienia: nie widzia\u0142em \u017cadnego wirusa, nie znam nikogo chorego. Co si\u0119 dzieje?<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":7489,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[241,196,1,30,28,204],"tags":[653,595,654,651,652,650,587,641,246],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7476"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7476"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7476\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7491,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7476\/revisions\/7491"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/7489"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7476"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7476"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7476"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}