{"id":7547,"date":"2020-11-14T11:38:04","date_gmt":"2020-11-14T10:38:04","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=7547"},"modified":"2020-11-15T20:17:32","modified_gmt":"2020-11-15T19:17:32","slug":"bocian-zalicza-glebe","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2020\/11\/14\/bocian-zalicza-glebe\/","title":{"rendered":"Bocian zalicza gleb\u0119"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

M\u00f3j poprzedni wpis<\/a> dotyczy\u0142 \u015bwie\u017cych obserwacji gniazd orlik\u00f3w w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej Polsce i tego, kto je odwiedza. W podobnym czasie i miejscu inna grupa badaczy w ramach grantu dla Polskiego Towarzystwa Ochrony Ptak\u00f3w analizowa\u0142a gniazda bocian\u00f3w bia\u0142ych. Jak wspomnia\u0142em, gniazda te s\u0105 wykorzystywane przez wr\u00f3ble (zwyczajne i mazurki) czy szpaki do zak\u0142adania w\u0142asnych. Oczywi\u015bcie, podobnie jak gniazda orlik\u00f3w s\u0105 odwiedzane przez liczne gatunki (cho\u0107 nie udokumentowano ich tak du\u017co) w podobnych celach.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Badacze gniazd orlik\u00f3w u\u017cywali fotopu\u0142apek, wi\u0119c ograniczyli si\u0119 do obserwacji kr\u0119gowc\u00f3w. Badacze gniazd bocianich u\u017cyli technik molekularnych do analizy grzyb\u00f3w i entomologicznych do wykrywania stosunkowo du\u017cych bezkr\u0119gowc\u00f3w z typu stawonog\u00f3w. U\u017cyli te\u017c metod gleboznawczych.<\/p>\n\n\n\n

Tak w\u0142a\u015bnie – gleboznawczych. Zaczn\u0119 od tego, \u017ce gleby s\u0105 r\u00f3\u017cne i maj\u0105 r\u00f3\u017cne pochodzenie. Jednym z genetycznych typ\u00f3w gleb s\u0105 organogeniczne (biogeniczne), czyli takie, kt\u00f3re powsta\u0142y wprost w wyniku dzia\u0142ania organizm\u00f3w \u017cywych, w du\u017cej mierze z martwych cia\u0142 (wprost, bo po\u015brednio praktycznie wszystkie gleby powstaj\u0105 dzi\u0119ki organizmom, m.in. biologicznemu wietrzeniu ska\u0142). Typowe gleby organogeniczne to gleby torfowe i murszowe.<\/p>\n\n\n\n

Na marginesie: reprezentuj\u0119 szko\u0142\u0119, kt\u00f3ra do\u015b\u0107 \u015bci\u015ble rozdziela semantycznie byty X-geniczne („zrodzone z”) od X-gennych („rodz\u0105cych”). „Biogeniczne” s\u0105 rzeczy powsta\u0142e dzi\u0119ki procesom biologicznym, jak wspomniany torf czy pr\u00f3chnica, a „biogenne” s\u0105 rzeczy umo\u017cliwiaj\u0105ce zachodzenie proces\u00f3w biologicznych, np. zwi\u0105zki azotu i fosforu. W Polsce s\u0105 jednak szko\u0142y (na p\u00f3\u0142noc i zach\u00f3d od Warszawy), gdzie azot i fosfor nazywa si\u0119 pierwiastkami biogenicznymi. W domy\u015blnym j\u0119zyku nauki „genic” i „genous” cz\u0119sto te\u017c s\u0105 stosowane wymiennie.<\/p>\n\n\n\n

Ca\u0142kiem niedawno w typologii gleb pojawi\u0142a si\u0119 cecha „ornitogeniczne”, czyli powsta\u0142e dzi\u0119ki ptakom. Dotyczy g\u0142\u00f3wnie gleb tundry na wyspach, gdzie znaczna cz\u0119\u015b\u0107 materii pokrywaj\u0105cej ska\u0142\u0119 macierzyst\u0105 jest przyniesiona w taki czy inny spos\u00f3b przez ptaki. Jedn\u0105 z cech takiej gleby jest du\u017ca zawarto\u015b\u0107 P2<\/sub>O5.<\/sub><\/p>\n\n\n\n

Czytelnicy pewnie ju\u017c si\u0119 domy\u015blaj\u0105, \u017ce badania gniazd posz\u0142y w stron\u0119 analizy ich zawarto\u015bci jako gleby ornitogenicznej. Okazuje si\u0119, \u017ce owszem, gniazdo bociana bia\u0142ego zawiera nie tylko pl\u0105tanin\u0119 patyk\u00f3w, w\u0142os\u00f3w, pi\u00f3r, li\u015bci, sznurk\u00f3w, szmatek, siana, ko\u015bci, sk\u00f3ry itp., a wreszcie skorupek jaj i odchod\u00f3w. To wszystko z czasem, a gniazdo mo\u017ce by\u0107 u\u017cytkowane i rozbudowywane przez kilkadziesi\u0105t lat (przekraczaj\u0105c mas\u0119 jednej tony), zaczyna rozk\u0142ada\u0107 si\u0119, tworz\u0105c nie tylko pr\u00f3chno, ale wr\u0119cz mas\u0119 przypominaj\u0105c\u0105 pr\u00f3chnic\u0119 czy raczej torf.<\/p>\n\n\n\n

Co wi\u0119cej, w odr\u00f3\u017cnieniu od w miar\u0119 jednorodnej masy, jak\u0105 stanowi pr\u00f3chno w obumieraj\u0105cym drzewie, masa wype\u0142niaj\u0105ca gniazdo bociana tworzy zr\u00f3\u017cnicowane poziomy tak samo jak klasyczna gleba. Analiza wykaza\u0142a, \u017ce spe\u0142nia ona kryteria lignicznych (czyli zawieraj\u0105cych nie do ko\u0144ca roz\u0142o\u017cone drewno) gleb organicznych, przypominaj\u0105cych gleb\u0119 torfow\u0105. Kryteria gleb ornitogenicznych te\u017c s\u0105 spe\u0142nione.<\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie, od dawna opisuje si\u0119 mikrosiedliska w dziuplach, zag\u0142\u0119bieniach ga\u0142\u0119zi czy ska\u0142, gdzie wiatr nani\u00f3s\u0142 troch\u0119 piasku czy py\u0142u i utworzy\u0142o si\u0119 co\u015b pozwalaj\u0105cego na zaczepienie si\u0119 mch\u00f3w czy nawet ukorzenienie si\u0119 nowych drzew. Jednak badanie, kt\u00f3re tu cytuj\u0119, jest pierwszym dokumentuj\u0105cym powstawanie i rozw\u00f3j gleby ca\u0142kowicie wytworzonej przez dzia\u0142alno\u015b\u0107 kr\u0119gowc\u00f3w i odizolowanej od innych pok\u0142ad\u00f3w gleby czy ska\u0142y macierzystej (cho\u0107 w przypadku gleb organogenicznych powsta\u0142ych przez sedymentacj\u0119 lub sedentacj\u0119, a nie wietrzenie, poj\u0119cie ska\u0142y macierzystej traci sens).<\/p>\n\n\n\n

Nie tylko chemia (du\u017ca zawarto\u015b\u0107 w\u0119gla, zauwa\u017calna zawarto\u015b\u0107 pi\u0119ciotlenku fosforu) i stratygrafia wskazuje na warunki glebowe. Robi to tak\u017ce biochemia. Masa w gnie\u017adzie jest pe\u0142na enzym\u00f3w typowych dla gleby i rozk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 \u015bci\u00f3\u0142ki.<\/p>\n\n\n\n

Nic dziwnego, metodami molekularnymi zidentyfikowano 82 taksony grzyb\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci takich, kt\u00f3re okre\u015bli\u0107 mo\u017cna jako ple\u015bnie. Tylko 41 z nich uda\u0142o si\u0119 zidentyfikowa\u0107 do gatunku. Tak czy inaczej, najwi\u0119cej by\u0142o workowc\u00f3w – samych p\u0119dzlak\u00f3w (Penicillium<\/em>) by\u0142o 12 gatunk\u00f3w, a liczebnie stanowi\u0142y one po\u0142ow\u0119 wszystkich stwierdzonych izolat\u00f3w. Z kolei Trichoderma<\/em> wyst\u0119powa\u0142a w trzech czwartych badanych gniazd.<\/p>\n\n\n\n

To te\u017c ciekawy aspekt – mykobiota gniazd nie jest jednorodna. Ka\u017cde gniazdo ma nieco inn\u0105. Jako \u017ce nawet opuszczone gniazdo mo\u017ce zosta\u0107 ponownie wykorzystane, badania przeprowadzono jedynie na oko\u0142o dziesi\u0119ciu (jak mo\u017cna si\u0119 domy\u015bli\u0107: \u017ceby zbada\u0107 profil glebowy gniazda, a przede wszystkim sk\u0142ad gatunkowy, metody z wierceniem rdzeni znane ze zwyk\u0142ego gleboznawstwa nie s\u0105 najlepsze, trzeba rozwali\u0107 ca\u0142e gniazdo). Mo\u017cna wi\u0119c przypuszcza\u0107, \u017ce poznano jedynie niewielki wycinek bogactwa gatunkowego tego specyficznego typu siedliska.<\/p>\n\n\n\n

Pikanterii dodaje fakt, \u017ce drug\u0105 po\u0142ow\u0119 uda\u0142o si\u0119 zidentyfikowa\u0107 tylko do takson\u00f3w wy\u017cszej rangi ni\u017c gatunek, bo oznacza to, \u017ce s\u0105 one nieznane nauce (ewentualnie znane tylko z opis\u00f3w, bez charakterystycznych sekwencji genowych).<\/p>\n\n\n\n

Pod tym wzgl\u0119dem makrofauna okaza\u0142a si\u0119 mniej tajemnicza. By\u0142y w\u015br\u00f3d nich g\u0142\u00f3wnie gatunki saprofagiczne i \u017ceruj\u0105ce na nich drapie\u017cne. To cz\u0119sto s\u0105 gatunki typowe dla butwiej\u0105cej \u015bci\u00f3\u0142ki, gatunki znane z \u017cycia pod kor\u0105 czy w\u0142a\u015bnie w ptasich gniazdach. W\u015br\u00f3d dominant\u00f3w znalaz\u0142 si\u0119 cho\u0107by m\u0105cznik m\u0142ynarek, dla kt\u00f3rego jest to bardziej naturalne siedlisko ni\u017c spi\u017carnie, z kt\u00f3rych go lepiej znamy. Specyfika badania wykaza\u0142a 22 gatunki: g\u0142\u00f3wnie owady z dodatkiem wij\u00f3w (tego, co angloj\u0119zyczni nazywaj\u0105 stonogami), zaleszczotk\u00f3w czy r\u00f3wnonog\u00f3w (tego, co stonogami nazywamy my – konkretnie by\u0142 stono\u017cek drobny).<\/p>\n\n\n\n

W\u015br\u00f3d nielotnych gatunk\u00f3w znalaz\u0142y si\u0119 typowe dla las\u00f3w, co sugeruje, \u017ce zosta\u0142y przyniesione przez bociany \u017ceruj\u0105ce najwyra\u017aniej nie tylko na terenach otwartych. Autorzy publikacji zak\u0142adaj\u0105, \u017ce przenios\u0142y je same bociany, a nie ich go\u015bcie, kt\u00f3rych przecie\u017c mo\u017ce by\u0107 niema\u0142o, a w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych \u0142atwiej o eksplorator\u00f3w las\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Badania nie obj\u0119\u0142y mejofauny, w tym takich typowych zwierz\u0105t glebowych jak nicienie czy sk\u0105poszczety, wi\u0119c nie wiadomo, ile ich tam jest.<\/p>\n\n\n\n

Wyniki wskazuj\u0105ce na istnienie gleby nie s\u0105 tak zaskakuj\u0105ce, je\u017celi we\u017amie si\u0119 pod uwag\u0119 cho\u0107by inne badanie sprzed kilku lat, bior\u0105ce na warsztat ro\u015bliny wyrastaj\u0105ce w bocianich gniazdach. Dok\u0142adniej za\u015b siewki wyrastaj\u0105ce z materia\u0142u pobranego z gniazd, czyli ich banku nasion.<\/p>\n\n\n\n

W przyt\u0142aczaj\u0105cej wi\u0119kszo\u015bci s\u0105 to gatunki ruderalne i chwasty upraw. By\u0142o ich ok. 17 na gniazdo. Gatunk\u00f3w \u0142\u0105kowych by\u0142o ok. sze\u015bciu. Pozosta\u0142ych, tj. le\u015bnych, bagiennych i szuwarowych, by\u0142o \u015brednio dwa i p\u00f3\u0142. Proporcje te nie s\u0105 zbie\u017cne z rzeczywist\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105 badanego terenu (w tym przypadku Polesia Che\u0142mskiego), co wskazuje, \u017ce bociany, g\u0142\u00f3wny wektor nasion, \u017ceruj\u0105 g\u0142\u00f3wnie na polach, a nie w lasach czy szuwarach (wbrew \u017cabiemu stereotypowi).<\/p>\n\n\n\n

Je\u017celi chodzi o gatunki, to we wszystkich gniazdach znaleziono nasiona lucerny nerkowatej i wiechliny rocznej. Najliczniej reprezentowana za\u015b by\u0142a komosa bia\u0142a. Wszystko to gatunki jednoroczne, wi\u0119c jest ca\u0142kiem du\u017ca szansa, \u017ce zd\u0105\u017c\u0105 w gnie\u017adzie wykie\u0142kowa\u0107, zakwitn\u0105\u0107 i wyda\u0107 nasiona. No a te nasiona nie musz\u0105 wcale daleko trafi\u0107, \u017ceby powt\u00f3rzy\u0107 cykl. Sk\u0105din\u0105d znane s\u0105 anegdotyczne obserwacje wyrastania w bocianich gniazdach drzew, zw\u0142aszcza brz\u00f3z, kt\u00f3re maj\u0105 \u0142atwo unoszone przez wiatr nasiona.<\/p>\n\n\n\n

W cytowanym badaniu z pr\u00f3bek pobranych z gniazd wyros\u0142o \u015brednio 9 937 osobnik\u00f3w ze \u015brednio 28,6 gatunk\u00f3w. Obie prace maj\u0105 swoje ograniczenia co do grup gatunk\u00f3w, kt\u00f3re w og\u00f3le mo\u017cna by\u0142o stwierdzi\u0107. Niemniej ju\u017c te liczby, kt\u00f3re uda\u0142o si\u0119 pozna\u0107, wskazuj\u0105, \u017ce bocianie gniazdo to bogate w   gatunki siedlisko.<\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

fot. <\/em>Wikipedysta Athantor<\/em><\/a>, licencja <\/em>CC BY-SA 3.0<\/em><\/a><\/p>\n\n\n\n