{"id":7907,"date":"2021-04-25T00:19:32","date_gmt":"2021-04-24T22:19:32","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=7907"},"modified":"2021-04-25T13:30:31","modified_gmt":"2021-04-25T11:30:31","slug":"swiatelko-w-wodnym-tunelu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2021\/04\/25\/swiatelko-w-wodnym-tunelu\/","title":{"rendered":"\u015awiate\u0142ko w wodnym tunelu"},"content":{"rendered":"\n
\"woda<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Kilkana\u015bcie dni temu przygl\u0105da\u0142em si\u0119 obronie pracy doktorskiej Joanny Ta\u0142andy z Zak\u0142adu Hydrobiologii Uniwersytetu Warszawskiego, opartej na publikacjach naukowych, wi\u0119c maj\u0105cej angielski tytu\u0142 „The effect of artificial light at night on interactions between planktivorous fish and their cladoceran prey”.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Szczeg\u00f3\u0142y s\u0105 niszowe, wi\u0119c nie b\u0119d\u0119 ich dok\u0142adnie streszcza\u0142, do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce kwestie zanieczyszczenia \u015bwietlnego \u015brodowiska wodnego dopiero od niedawna s\u0105 szerzej badane. Przywo\u0142ywa\u0142em czasem przyk\u0142ady, gdy kwestie badane w ekologii w\u00f3d od kilkudziesi\u0119ciu lat zauwa\u017cali ekolodzy l\u0105dowi (jak ekologia strachu). Tu jest odwrotnie.<\/p>\n\n\n\n

Lepiej poznane jest zanieczyszczenie \u015bwietlne na l\u0105dzie. S\u0105 inicjatywy takie jak rezerwaty ciemnego nieba, ale i praktyczne drobiazgi, jak instalacja lamp ulicznych (parkowych) o \u015bwietle skierowanym tylko w d\u00f3\u0142, a nie we wszystkie strony, jak w klasycznych latarniach o kszta\u0142cie kuli czy graniastos\u0142upa. Bada si\u0119 aspekty wp\u0142ywu \u015bwiat\u0142a o r\u00f3\u017cnych d\u0142ugo\u015bciach fali na rytm dobowy, zaburzenia snu itd.<\/p>\n\n\n\n

S\u0142aba obecno\u015b\u0107 takich bada\u0144 w hydrobiologii zaskakuje, wszak bardzo wiele bada\u0144 prowadzi si\u0119 nad rol\u0105 naturalnego \u015bwiat\u0142a w ekosystemach wodnych. Do\u015b\u0107 wspomnie\u0107 o dobowych migracjach planktonu, sprawiaj\u0105cych, \u017ce noc\u0105 i za dnia na tej samej g\u0142\u0119boko\u015bci toni mo\u017cna spotka\u0107 zupe\u0142nie inne zespo\u0142y organizm\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Jeden z najwybitniejszych polskich hydrobiolog\u00f3w Maciej Gliwicz odkry\u0142 w jeziorach wielkich row\u00f3w afryka\u0144skich efekt ksi\u0119\u017cycowej pu\u0142apki. Ot\u00f3\u017c wodne bezkr\u0119gowce co noc podp\u0142ywaj\u0105 ku powierzchni, \u017ceby naje\u015b\u0107 si\u0119 glon\u00f3w, korzystaj\u0105c z ciemno\u015bci. Nie znaj\u0105 jednak kalendarza i nie wiedz\u0105, \u017ce przez kilka nocy w miesi\u0105cu \u015bwiat\u0142o ksi\u0119\u017cyca jest tak intensywne, \u017ce wystarcza do udanych \u0142ow\u00f3w. Z kolei inne bezkr\u0119gowce m\u00f3rz po\u0142udniowych co miesi\u0105c w czasie pe\u0142ni wypuszczaj\u0105 w przestrze\u0144 plemniki i kom\u00f3rki jajowe, a synchronizacja ta zwi\u0119ksza szans\u0119 ich spotkania.<\/p>\n\n\n\n

\u015awiat\u0142o w wodzie i jego rozpraszanie to nie tylko kwestia wa\u017cna dla wzrokowc\u00f3w takich jak ryby i ich ofiar. \u017byj\u0105c na powierzchni Ziemi, nawet nie my\u015blimy o zab\u00f3jczych w\u0142a\u015bciwo\u015bciach promieniowania ultrafioletowego. Po prostu mamy mechanizmy, kt\u00f3re nas przed nim lepiej lub gorzej chroni\u0105. Gdyby\u015bmy ich nie mieli, nie \u017cyliby\u015bmy za d\u0142ugo – jak d\u017cd\u017cownice uciekaj\u0105ce z nasyconej wod\u0105 gleby. Tak samo nie pami\u0119tamy o niszcz\u0105cej sile tlenu. Tymczasem w wodzie mo\u017cna si\u0119 przed promieniowaniem broni\u0107 albo odbijaj\u0105cymi go barwnikami, albo wybiera\u0107 g\u0142\u0119boko\u015bci, gdzie ju\u017c go praktycznie nie ma. Nie potrzeba przy tym nawet oczu – kilka lat temu pisa\u0142em<\/a>, jak ro\u015bliny poznaj\u0105, \u017ce pora na kwitnienie. Na r\u00f3\u017cne g\u0142\u0119boko\u015bci dociera \u015bwiat\u0142o o r\u00f3\u017cnej barwie, dlatego glony i ro\u015bliny wodne wychwytuj\u0105ce je maj\u0105 r\u00f3\u017cn\u0105 barw\u0119.<\/p>\n\n\n\n

R\u00f3\u017cne barwy \u015bwiat\u0142a na r\u00f3\u017cnych g\u0142\u0119boko\u015bciach to swoiste znaki orientacyjne. Wiele wodnych bezkr\u0119gowc\u00f3w reaguje r\u00f3\u017cnie na \u015bwiat\u0142o o r\u00f3\u017cnej barwie, czyli d\u0142ugo\u015bci fali. Zjawisko to zauwa\u017cyli w latach 50. ubieg\u0142ego wieku Frederick E. Smith i Edward R. Baylor. W\u0142\u0105czaj\u0105c \u015bwiat\u0142o o r\u00f3\u017cnej barwie, nak\u0142onili rozwielitki do czego\u015b na kszta\u0142t ta\u0144ca. Skonstruowali te\u017c uk\u0142ad naczy\u0144 z doczepionymi lampkami odpowiedniej barwy – po w\u0142o\u017ceniu do zbiornika wodnego stawa\u0142y si\u0119 pu\u0142apk\u0105, do kt\u00f3rej rozwielitki wp\u0142ywa\u0142y same. Pu\u0142apka dzia\u0142a te\u017c na inne organizmy, wi\u0119c zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce zanim Smith i Baylor na\u0142apali liczb\u0119 rozwielitek potrzebn\u0105 do kolejnych bada\u0144, zosta\u0142y zjedzone przez inne wodne stawonogi.<\/p>\n\n\n\n

Przez kolejne p\u00f3\u0142 wieku s\u0142abo eksplorowano ekologiczne znaczenie sztucznego \u015bwiat\u0142a dla zwierz\u0105t wodnych, najwy\u017cej wykorzystuj\u0105c je do symulacji \u015bwiat\u0142a naturalnego o r\u00f3\u017cnych cyklach. W istocie, o ile \u015bwiat\u0142o na l\u0105dzie towarzyszy ludziom wsz\u0119dzie, tak\u017ce wzd\u0142u\u017c dr\u00f3g, o tyle s\u0105 wielkie przestrzenie wodne, gdzie zanieczyszczenia \u015bwietlnego praktycznie nie ma.<\/p>\n\n\n\n

S\u0105 jednak miejsca, gdzie sztuczne \u015bwiat\u0142o jest. Z badaniami Ta\u0142andy spotka\u0142em si\u0119, gdy w 2015 r. na jednym ze Zjazd\u00f3w Hydrobiolog\u00f3w Polskich wygra\u0142a konkurs na plakat m\u0142odego hydrobiologa, przedstawiaj\u0105c sytuacj\u0119 z Jeziora Miko\u0142ajskiego, a wi\u0119c miejsca, gdzie ludzki styl \u017cycia, \u0142\u0105cznie ze zmian\u0105 rytm\u00f3w dobowych, znacz\u0105co oddzia\u0142uje na ekosystem wodny. Dzie\u0144 jest sztucznie przed\u0142u\u017cony i ryby mog\u0105 d\u0142u\u017cej \u017cerowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Kolejne badania Ta\u0142andy by\u0142y ju\u017c prowadzone w laboratorium. Skupia\u0142y si\u0119 albo na rozwielitkach, albo na \u017cerowaniu na nich przez ryby. W tych pierwszych drapie\u017cnika udaje pipeta zasysaj\u0105ca wod\u0119 z rozwielitkami. Badane przez Ta\u0142and\u0119 rozwielitki w ciemno\u015bci dawa\u0142y si\u0119 z\u0142apa\u0107 du\u017co \u0142atwiej ni\u017c przy sztucznym \u015bwietle. A wi\u0119c jest \u0142atwiej nie tylko rybom, ale i ich ofiarom.<\/p>\n\n\n\n

Sztuczne \u015bwiat\u0142o dzia\u0142a jak naturalne. Trywialne? Niekoniecznie. Tak si\u0119 mo\u017ce wydawa\u0107 nam – z antropocentrycznego punktu widzenia. \u017bar\u00f3wki czy jarzeni\u00f3wki s\u0105 tak projektowane, by dawa\u0107 \u015bwiat\u0142o mniej wi\u0119cej bia\u0142e z perspektywy ludzkiego oka. Lampy halogenowe, HPS czy metalohalogenkowe mog\u0105 dawa\u0107 \u015bwiat\u0142o \u017c\u00f3\u0142tawe czy niebieskawe. Nieco bardziej komfortowe dla oczu albo nieco mniej, w zasadzie postrzegamy to jako kwesti\u0119 estetyczn\u0105, a nie zasadnicz\u0105. Oko rozwielitki czy ryby mo\u017ce takie \u015bwiat\u0142o postrzega\u0107 inaczej.<\/p>\n\n\n\n

I owszem, z kolejnego badania wynika, \u017ce w \u015bwietle lamp halogenowych i HPS wzdr\u0119gi \u0142owi\u0105 rozwielitki sprawniej ni\u017c w ciemno\u015bci, a przy lampach metalohalogenkowych tak samo jak przy braku o\u015bwietlenia. Czyli decyzja o wyborze latarni o\u015bwietlaj\u0105cej promenad\u0119, molo czy most, dla nas niuans estetyczny (OK, nie wiem, czy s\u0105 jakie\u015b badania wskazuj\u0105ce na jakie\u015b r\u00f3\u017cnice zdrowotne), dla rozwielitek mo\u017ce by\u0107 czynnikiem determinuj\u0105cym szanse prze\u017cycia.<\/p>\n\n\n\n

Badania Ta\u0142andy uwzgl\u0119dnione w doktoracie dotyczy\u0142y te\u017c migracji rozwielitek na okre\u015blone g\u0142\u0119boko\u015bci w reakcji na r\u00f3\u017cne \u015bwiat\u0142o. Tu szczeg\u00f3\u0142y nie s\u0105 ju\u017c tak jednoznaczne. Co ciekawe, rozwielitki z r\u00f3\u017cnych klon\u00f3w zachowuj\u0105 si\u0119 inaczej. Klony, kt\u00f3re na takim do\u015bwietlaniu wychodz\u0105 gorzej, znikn\u0105, ale zast\u0105pi\u0105 je inne i populacja jako taka mo\u017ce przetrwa\u0107 tak naprawd\u0119 bez uszczerbku. Ot, mikroewolucja.<\/p>\n\n\n\n

Dlatego wbrew pozorom Ta\u0142anda ostro\u017cnie straszy skutkami zanieczyszczenia \u015bwietlnego w\u015br\u00f3d zooplanktonu. Nie neguje faktu, \u017ce skutki takie s\u0105 i mog\u0105 by\u0107 negatywne, ale jej badania nie pozwalaj\u0105 na daleko id\u0105ce wnioski. Nie zauwa\u017cy\u0142a takich zmian jak np. Manfrin i in. w publikacji o nadwodnych owadach sp\u0119dzaj\u0105cych etap larwalny w wodzie<\/a>. W skali przez ni\u0105 obserwowanej wydaje si\u0119, \u017ce skutki takie s\u0105 odwracalne. To daje nadziej\u0119, \u017ce w razie dostrze\u017cenia czego\u015b naprawd\u0119 niepokoj\u0105cego mo\u017cna podj\u0105\u0107 dzia\u0142ania zaradcze, cho\u0107by wy\u0142\u0105czaj\u0105c niepotrzebne \u015bwiat\u0142o.<\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

fot. Piotr Panek, licencja CC BY-SA 4.0<\/a><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

By\u0107 mo\u017ce mo\u017cna b\u0119dzie podj\u0105\u0107 dzia\u0142ania zaradcze, cho\u0107by wy\u0142\u0105czaj\u0105c niepotrzebne \u015bwiat\u0142o<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":7911,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,54,43],"tags":[254,179,748,83,474,70,583],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7907"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7907"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7907\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7918,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7907\/revisions\/7918"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/7911"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7907"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7907"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7907"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}