{"id":7949,"date":"2021-05-26T13:17:32","date_gmt":"2021-05-26T11:17:32","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=7949"},"modified":"2021-05-27T11:21:12","modified_gmt":"2021-05-27T09:21:12","slug":"plastikowy-model-rzeki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2021\/05\/26\/plastikowy-model-rzeki\/","title":{"rendered":"Plastikowy model rzeki"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Temat za\u015bmiecenia w\u00f3d plastikiem ju\u017c si\u0119 tutaj pojawia\u0142. Za kt\u00f3rym\u015b razem ukaza\u0142 si\u0119 komentarz, \u017ce przyt\u0142aczaj\u0105ca wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych \u015bmieci trafia do oceanu z pi\u0119ciu rzek \u015bwiata z Jangcy na czele. Oczywi\u015bcie k\u0142ania si\u0119 zasada Pareta i twierdzenie, \u017ce dzia\u0142ania poza Azj\u0105 Po\u0142udniowo-Wschodni\u0105 nie maj\u0105 wi\u0119kszego znaczenia. To nie by\u0142y go\u0142os\u0142owne komentarze, rzeczywi\u015bcie s\u0105 takie badania – czy raczej modele.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Jeden z nich (Lebreton i in., 2017<\/a>) zak\u0142ada, \u017ce 20 rzek odpowiada za 67 proc. takiego zanieczyszczenia, a przewodzi im Jangcy, za ni\u0105 Ganges, potem rzeka Per\u0142owa (z Xi), Huangpu itd. W czo\u0142\u00f3wce lokuj\u0105 si\u0119 te\u017c Amazonka, Mekong czy nigeryjska Cross. Podobne wnioski wyp\u0142ywaj\u0105 z innej analizy (Schmidt i in., 2017<\/a>) – w jej \u015bwietle nawet za ok. 90 proc. zanieczyszczenia odpowiada tylko dziesi\u0119\u0107 rzek, z kt\u00f3rych a\u017c osiem p\u0142ynie w Azji.<\/p>\n\n\n\n

To ju\u017c nawet z proporcjami Pareta si\u0119 ma\u0142o zgadza. Gdyby przyj\u0105\u0107, \u017ce dziesi\u0119\u0107 rzek to te magiczne 20 proc. (cho\u0107 powinno by\u0107 nawet mniej ni\u017c dziesi\u0119\u0107, \u017ceby wp\u0142yw by\u0142 80-procentowy), wysz\u0142oby, \u017ce rzek uchodz\u0105cych do morza jest na\u00a0\u015bwiecie 50. Tymczasem w samej Polsce jest wi\u0119cej. Oczywi\u015bcie, wp\u0142yw Potoku Oliwskiego jest nieistotny w por\u00f3wnaniu z Jangcy, ale to przyk\u0142ad, \u017ce proporcje zale\u017c\u0105 od tego, co wzi\u0105\u0107 za podstaw\u0119 oblicze\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Jest ju\u017c jednak pole do zastanawiania si\u0119 nad za\u0142o\u017ceniami modeli i tym, co uznano za istotne, a co za pomijalne. Kolejny zesp\u00f3\u0142 przygotowa\u0142 wi\u0119c w\u0142asny model. Podobnie uwzgl\u0119dni\u0142 przede wszystkim ilo\u015b\u0107 plastikowych \u015bmieci (nie wiem, czy istnieje polski utrwalony odpowiednik „mismanaged plastic waste”) wyrzucanych w zlewni danej rzeki. Poza tym wzi\u0105\u0142 pod uwag\u0119 r\u00f3\u017cne uwarunkowania meteorologiczne i hydrologiczne. Wreszcie skalibrowa\u0142 model, obserwuj\u0105c rzeczywiste ilo\u015bci \u015bmieci niesione przez uj\u015bciowe odcinki rzek. Mo\u017cliwe, \u017ce dob\u00f3r rzek do kalibracji okaza\u0142 si\u0119 kluczowy.<\/p>\n\n\n\n

Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce model dotyczy makroplastiku – \u015bmieci widocznych go\u0142ym okiem. Pisz\u0105c o mikroplastikach czy drobnych makroplastikach, jak filtry papierosowe<\/a>, zaznaczy\u0142em, \u017ce pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej sp\u0142yn\u0105 do morza. Makroplastik mo\u017ce zachowywa\u0107 si\u0119 inaczej, zatrzyma\u0107 si\u0119 na r\u00f3\u017cnych przeszkodach itd.<\/p>\n\n\n\n

Nowy model potwierdzi\u0142, \u017ce plastik do morza dostaje si\u0119 przede wszystkim z Azji Po\u0142udniowo-Wschodniej. Liderem okaza\u0142y si\u0119 Filipiny. Dalej s\u0105 Indie, Malezja, Chiny, Indonezja i wreszcie spoza Azji – Brazylia. Pierwsz\u0105 dziesi\u0105tk\u0119 zamykaj\u0105 Turcja i Kamerun. Najwy\u017cej notowane pa\u0144stwo w pe\u0142ni europejskie to Albania – dopiero na 40. miejscu. W sz\u00f3stej dziesi\u0105tce s\u0105 Ukraina, Rosja i Wielka Brytania. Stany Zjednoczone zajmuj\u0105 miejsce 33., Australia 112., a tu\u017c za ni\u0105 jest Polska. Nad t\u0105 dw\u00f3jk\u0105 s\u0105 Szwecja, Belgia i Izrael, a pod ni\u0105 – Martynika, Bahamy i Maroko. Z kraj\u00f3w bez dost\u0119pu do morza do liczonej grupy 163 pa\u0144stw za\u0142apa\u0142y si\u0119 Zimbabwe czy S\u0142owacja, cho\u0107 po zaokr\u0105gleniu ich wk\u0142ad zbli\u017ca si\u0119 do zera, a nie wesz\u0142y kraje alpejskie, W\u0119gry i Czechy.<\/p>\n\n\n\n

Gdyby spojrze\u0107 na ilo\u015b\u0107 generowanych plastikowych \u015bmieci, Filipiny ust\u0119puj\u0105 Indiom i Chinom. Rzecz w tym, \u017ce w Indiach nieca\u0142y procent makroplastiku trafia do oceanu, w Chinach nieco ponad p\u00f3\u0142 procenta, a na Filipinach to prawie 9 proc. Mniej wi\u0119cej dwa razy gorzej (czyli dwa razy wi\u0119kszy procent wytwarzanych \u015bmieci trafia do morza) radz\u0105 sobie Brunei, Martynika i Korea P\u00f3\u0142nocna, ale \u017ce jest to procent od mniejszej ilo\u015bci, to ich wk\u0142ad w za\u015bmiecanie oceanu mniej wida\u0107. Polska ze swoim wynikiem 0,21 proc. wypada ca\u0142kiem nie\u017ale, zajmuje 120. miejsce – jest mi\u0119dzy Bu\u0142gari\u0105 a Iranem.<\/p>\n\n\n\n

A konkretne rzeki? Model zaskakuje, przynajmniej mnie. Na pierwszym miejscu jest filipi\u0144ska rzeka Pasig. Kr\u00f3tka, ale ma pecha przep\u0142ywa\u0107 przez Manil\u0119. Przyznaj\u0119, \u017ce musia\u0142em sprawdzi\u0107, bo nie kojarz\u0119 jej z nazwy. Na drugim miejscu jest r\u00f3wnie\u017c manilska rzeka Tullahan, o kt\u00f3rej ci\u0119\u017cko przeczyta\u0107 nawet w encyklopediach. Na trzecim – Ulhas, rzeka Mumbaju (dla os\u00f3b z mojego pokolenia – Bombaju). W pierwszej dziesi\u0105tce jest tylko jedna rzeka, kt\u00f3r\u0105 kojarz\u0119 – Ganges. Pierwsz\u0105 rzek\u0105 (a w\u0142a\u015bciwie zalewem) spoza pasa Indie-Filipiny jest szesnasta z kolei laguna Lagos. I jest wy\u017cej ni\u017c najwy\u017cej notowana rzeka Chin – Huangpu. Huangpu te\u017c nie kojarzy\u0142em, a to rzeka w Szanghaju, wpadaj\u0105ca do tej samej zatoki co Jangcy. Gdyby nie brazylijska Pavuna (Rio de Janeiro) i dominika\u0144ska Ozama, w g\u00f3rnej pi\u0119\u0107dziesi\u0105tce by\u0142yby tylko wody Azji i Afryki.<\/p>\n\n\n\n

Co ciekawe, Jangcy te\u017c nie \u0142apie si\u0119 do najgorszej pi\u0119\u0107dziesi\u0105tki, zajmuje miejsce 64. Cho\u0107 ze wzgl\u0119du na uj\u015bcie lejkowate Huangpu cz\u0119sto jest uwa\u017cana za jej dop\u0142yw. Najwyra\u017aniej autorzy tego modelu uznali inaczej, ale cho\u0107 tw\u00f3rcy poprzednich te\u017c je rozdzielili, to wygl\u0105da, jakby do oblicze\u0144 wzi\u0119li dane z ca\u0142ego wsp\u00f3lnego estuarium.<\/p>\n\n\n\n

Autorzy nie przywo\u0142uj\u0105 Pareta, ale ni st\u0105d, ni zow\u0105d odnosz\u0105 si\u0119 do owych 80 proc. Wed\u0142ug ich modelu za w\u0142a\u015bnie taki udzia\u0142 zanieczyszczenia plastikiem oceanu odpowiada od 1348 do 1668 rzek. To zdecydowanie inne liczby.<\/p>\n\n\n\n

Czy te wyniki zmieniaj\u0105 nasz\u0105 wiedz\u0119 o \u017ar\u00f3dle zanieczyszczania oceanu? I tak, i nie. Pokazuj\u0105, \u017ce sprawa jest bardziej z\u0142o\u017cona i wk\u0142adu mniejszych rzek nie nale\u017cy lekcewa\u017cy\u0107. Dotyczy to zw\u0142aszcza rzek pe\u0142ni\u0105cych funkcj\u0119 kanalizacji dla metropolii le\u017c\u0105cych blisko morza.<\/p>\n\n\n\n

Z perspektywy przeci\u0119tnego czytelnika tego bloga to niewielka r\u00f3\u017cnica, czy wi\u0119cej plastiku p\u0142ynie z tej czy tamtej rzeki w po\u0142udniowo-wschodniej Azji. Region odpowiada za wi\u0119kszo\u015b\u0107, i to przyt\u0142aczaj\u0105c\u0105. Oczywi\u015bcie, „odpowiada” to podchwytliwe poj\u0119cie. Plastik porzucaj\u0105 na brzegach rzek, a potem niezbyt dok\u0142adnie go sprz\u0105taj\u0105, oczywi\u015bcie mieszka\u0144cy Filipin, Malezji czy Chin, ale produkty, kt\u00f3re stoj\u0105 za tymi \u015bmieciami, cz\u0119sto konsumujemy my – w Europie czy Ameryce P\u00f3\u0142nocnej.<\/p>\n\n\n\n

Poza tym najwyra\u017aniej nag\u0142\u00f3wki wyrokuj\u0105ce, kto odpowiada za to czy owo, czasem upraszczaj\u0105 spraw\u0119. Mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce kolejne modele, koryguj\u0105c niedoci\u0105gni\u0119cia poprzednich i u\u017cywaj\u0105c aktualniejszych danych terenowych, dadz\u0105 bli\u017csze prawdzie wyniki. Ale ci\u0119\u017cko tak naprawd\u0119 por\u00f3wnywa\u0107 wyniki r\u00f3\u017cnych modeli, je\u017celi uwzgl\u0119dniaj\u0105 r\u00f3\u017cne frakcje plastiku. Obserwacja gumowych kaczuszek, kt\u00f3re dosta\u0142y si\u0119 do Pacyfiku na pocz\u0105tku 1992 r., oczywi\u015bcie pomog\u0142a lepiej pozna\u0107 pr\u0105dy oceaniczne i losy plastiku, ale mikroplastiki mog\u0105 zachowywa\u0107 si\u0119 inaczej, niemal jak rozpuszczone w wodzie zanieczyszczenia chemiczne. No i wreszcie: nawet je\u017celi makroplastik w du\u017cej mierze nie trafia do oceanu, a pozostaje na l\u0105dzie, tak\u017ce w rzekach i jeziorach, to czy to naprawd\u0119 wiele zmienia?<\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

fot. Pasig w manilskiej dzielnicy Santa Cruz; autor: Wikipedysta Judgefloro<\/a>, domena publiczna<\/em><\/p>\n\n\n\n