{"id":7957,"date":"2021-06-02T08:46:45","date_gmt":"2021-06-02T06:46:45","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=7957"},"modified":"2021-06-03T01:10:28","modified_gmt":"2021-06-02T23:10:28","slug":"zabka-nie-dla-dzieci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2021\/06\/02\/zabka-nie-dla-dzieci\/","title":{"rendered":"\u017babka nie dla dzieci"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Po ma\u0142o przyjemnych tekstach dotycz\u0105cych hodowli przysz\u0142ych lekarzy<\/a> i plastiku zatruwaj\u0105cym rzeki<\/a> pora na co\u015b l\u017cejszego. Popatrzmy na p\u0142aza powy\u017cej: to ogo\u0144czak ameryka\u0144ski (Ascaphus truei<\/em>) z rodziny ogo\u0144czakowatych (Ascaphidae) nale\u017c\u0105cej do najprymitywniejszych p\u0142az\u00f3w bezogonowych (Anura). Ale zaraz… jak to bezogonowych? A c\u00f3\u017c to wystaje mi\u0119dzy tylnymi nogami?<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Dzisiejsze p\u0142azy dzielimy na trzy rz\u0119dy: nieliczne p\u0142azy beznogie, zamieszkuj\u0105ce g\u0142\u00f3wnie tropiki, cz\u0119sto ryj\u0105ce w \u015bci\u00f3\u0142ce, troch\u0119 liczniejsze p\u0142azy ogoniaste (Caudata, \u0142ac. cauda<\/em> \u2013<\/span><\/span> ogon), do kt\u00f3rych nale\u017c\u0105 polskie traszki czy salamandry. Zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 zalicza si\u0119 jednak w\u0142a\u015bnie do rz\u0119du p\u0142az\u00f3w bezogonowych, najbardziej zaawansowanych ewolucyjnie, kt\u00f3rych linia wykszta\u0142ci\u0142a charakterystyczny kszta\u0142t cia\u0142a z kr\u00f3tkim tu\u0142owiem i silnymi tylnymi ko\u0144czynami, umo\u017cliwiaj\u0105cymi niekt\u00f3rym osobnikom dalekie skoki, i bez ogona. Pierwotne p\u0142azy go mia\u0142y, odziedziczy\u0142y go po rybach. Wyst\u0119powa\u0142 u form przej\u015bciowych, ichiostega i u p\u00f3\u017aniejszych meandrowc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Czy zatem ogo\u0144czakowate jako najbardziej pierwotne bezogonowe oddzieli\u0142y si\u0119 od reszty jeszcze przed utrat\u0105 ogona? Zapis kopalny temu przeczy. Ponadto druga rodzina tej najpierwotniejszej linii Anura, leiopelmowate (Leiopelmatidae), \u017cadnych ogon\u00f3w nie ma. A mo\u017ce zasz\u0142a tu rewersja, tj. powr\u00f3t wyst\u0119puj\u0105cej u przodk\u00f3w cechy, podobnie jak w przypadku wieloryb\u00f3w wracaj\u0105cych do w\u00f3d<\/a>?<\/p>\n\n\n\n

Niekoniecznie. Ot\u00f3\u017c okazuje si\u0119, \u017ce narz\u0105d mi\u0119dzy nogami ogo\u0144czaka (wbrew polskiej i angielskiej nazwie p\u0142aza tailed frog<\/em>, ogoniasta \u017caba) to w og\u00f3le nie jest ogon. Ogonem nazywamy przed\u0142u\u017cenie tu\u0142owia poza odbytem, u kr\u0119gowc\u00f3w podtrzymywany szkieletem zbudowanym z kr\u0119g\u00f3w. W narz\u0105dzie ogo\u0144czaka ich nie ma.<\/p>\n\n\n\n

Dok\u0142adniejsza budowa ujawnia, \u017ce narz\u0105d ten stanowi w\u0142a\u015bciwie wypustk\u0119 kloaki, czyli obecnego u p\u0142az\u00f3w wsp\u00f3lnego uj\u015bcia uk\u0142ad\u00f3w pokarmowego, moczowego i p\u0142ciowego. Co wi\u0119cej, odr\u00f3\u017cnia on samce od samic, u kt\u00f3rych nie wyst\u0119puje. Czy\u017cby to by\u0142…<\/p>\n\n\n\n

Tak. Phallodeum<\/em>. Nigdy niechowany, ci\u0105gle stercz\u0105cy narz\u0105d kopulacyjny.<\/p>\n\n\n\n

U p\u0142az\u00f3w bezogonowych zazwyczaj wyst\u0119puje zap\u0142odnienie zewn\u0119trzne. Samiec obejmuje samic\u0119 (tzw. amplexus<\/em>), zap\u0142adniaj\u0105c sk\u0142adane przez ni\u0105 jaja (skrzek). Nie wyst\u0119puje wi\u0119c prawdziwa kopulacja. Ogo\u0144czakowate s\u0105 wyj\u0105tkiem. Samiec, obejmuj\u0105c wybrank\u0119 przednimi \u0142apami w pachwinach, wprowadza phallodeum<\/em> do kloaki samicy. Kopulacja taka mo\u017ce trwa\u0107 a\u017c 90 godzin. Zap\u0142odnienie jest wewn\u0119trzne, dzi\u0119ki czemu szybki nurt ameryka\u0144skich strumieni, gdzie \u017cyj\u0105 ogo\u0144czakowate, nie porywa i nie rozdziela gamet.<\/p>\n\n\n\n

Narz\u0105dy kopulacyjne rzadko wyst\u0119puj\u0105 u p\u0142az\u00f3w. Pr\u00f3cz ogo\u0144czakowatych spotyka si\u0119 je g\u0142\u00f3wnie u p\u0142az\u00f3w beznogich (Gymnophiona), ale te ostatnie trzymaj\u0105 narz\u0105d kopulacyjny jak przysta\u0142o w g\u0142\u0119bi cia\u0142a i wysuwaj\u0105 go tylko w razie potrzeby. Po wysuni\u0119ciu i umieszczeniu w steku samicy phallodeum<\/em> istotnie nabrzmiewa, nape\u0142niaj\u0105c si\u0119 krwi\u0105, dor\u00f3wnuj\u0105c niekiedy szeroko\u015bci\u0105 wymiarom cia\u0142a samca. Samiec nie mo\u017ce go w prosty spos\u00f3b wysun\u0105\u0107 z wybranki i schowa\u0107. Kopulacja trwa dwie-trzy godziny, po czym samiec wyjmuje narz\u0105d kopulacyjny i powoli zmniejsza si\u0119 jego rozmiar. W obr\u0119bie cia\u0142a samicy dojdzie do zap\u0142odnienia, a w jej drogach rodnych b\u0119d\u0105 rozwija\u0107 si\u0119 m\u0142ode. U p\u0142az\u00f3w rozw\u00f3j z etapem przypominaj\u0105cym ssacz\u0105 ci\u0105\u017c\u0119 zdarza si\u0119 cz\u0119\u015bciej, ni\u017c si\u0119 powszechnie wydaje. Jednak rzadko jest efektem kopulacji. A u ogo\u0144czakowtych obserwujemy kopulacj\u0119 bez ci\u0105\u017cy.<\/p>\n\n\n\n

Rozmna\u017canie jest procesem skomplikowanym i nieoczywistym. Nawet u niewinnie wygl\u0105daj\u0105cego p\u0142aza.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n