{"id":8018,"date":"2021-07-07T09:41:28","date_gmt":"2021-07-07T07:41:28","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=8018"},"modified":"2021-07-07T12:21:17","modified_gmt":"2021-07-07T10:21:17","slug":"racicznica-plus-sinica-rowna-sie-kaplica","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2021\/07\/07\/racicznica-plus-sinica-rowna-sie-kaplica\/","title":{"rendered":"Racicznica plus sinica r\u00f3wna si\u0119 kaplica"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Gdy zaczyna\u0142em przygod\u0119 z hydrobiologi\u0105, zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce jednym z naj\u0142atwiejszych do znalezienia gatunk\u00f3w wodnych bezkr\u0119gowc\u00f3w jest racicznica zmienna. Hydrobiolodzy pokazuj\u0105cy mi j\u0105 w terenie dodawali, \u017ce nie jest to stan odwieczny – dla Polski to nowy gatunek. Pierwsze notowania si\u0119gaj\u0105 okolic budowy Kana\u0142u Augustowskiego, czyli pocz\u0105tk\u00f3w XIX w.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Wbrew temu, jak dzisiaj traktuje si\u0119 gatunki inwazyjne, racicznica nie by\u0142a w\u00f3wczas demonizowana – polscy hydrobiolodzy badali j\u0105 na takich samych zasadach co szcze\u017cuje, sk\u00f3jki czy omu\u0142ki. W istocie racicznica, w niekt\u00f3rych jeziorach masowa, nie wydawa\u0142a si\u0119 nie\u015b\u0107 jakich\u015b bardzo negatywnych skutk\u00f3w. Po prostu wpasowuje si\u0119 w ekosystem jako jego kolejny element. W pracy magisterskiej cytowa\u0142em nawet prac\u0119 nieco starszej kole\u017canki, badaj\u0105cej zwyczaje pokarmowe p\u0142oci w stosunku do racicznicy.<\/p>\n\n\n\n

Racicznica, jak inne ma\u0142\u017ce, filtruje wod\u0119, wy\u0142apuj\u0105c z niej to, co nadaje si\u0119 do zjedzenia, i wypluwaj\u0105c pseudofekalia, kt\u00f3re opadaj\u0105 na dno. W ten spos\u00f3b woda mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 czystsza – takie rzeczy tu i \u00f3wdzie obserwowano. W niedawno wspomnianym<\/a> Jeziorze Bode\u0144skim inwazja racicznicy okaza\u0142a si\u0119 atrakcj\u0105 dla migruj\u0105cych ptak\u00f3w. Czasem podawano, \u017ce zarasta jakie\u015b instalacje hydrotechniczne, ale, po pierwsze, nie za cz\u0119sto, a po drugie, to nie do ko\u0144ca jest zmartwienie hydrobiolog\u00f3w. To, \u017ce przyczepia si\u0119 do ro\u015blin czy rodzimych ma\u0142\u017cy, wydaje si\u0119 ma\u0142o dla gospodarzy uci\u0105\u017cliwe w polskich warunkach.<\/p>\n\n\n\n

Jednocze\u015bnie ju\u017c wtedy zauwa\u017cono, \u017ce ekspansja racicznicy wcale nie jest jednokierunkowa. Punkt kulminacyjny nast\u0105pi\u0142 jako\u015b w drugiej po\u0142owie XX w., w jeziorach mazurskich jej populacja raczej si\u0119 obecnie kurczy, ni\u017c przyrasta. Wci\u0105\u017c zarazem trwa inwazja na tereny dot\u0105d niezajmowane. Jak wspomnia\u0142em, u nas zaobserwowano j\u0105 na Suwalszczy\u017anie – wci\u0105\u017c najwi\u0119cej racicznicy mo\u017cna znale\u017a\u0107 na p\u00f3\u0142nocnopolskich pojezierzach. W po\u0142udniowej Polsce nadal jest rzadka, mimo \u017ce to bli\u017cej jej naturalnego zasi\u0119gu.<\/p>\n\n\n\n

Holoce\u0144ski naturalny obszar jej wyst\u0119powania to rzeki i jeziora blisko m\u00f3rz Czarnego, Azowskiego i Kaspijskiego. W rejon Kana\u0142u Augustowskiego dosta\u0142a si\u0119 wzd\u0142u\u017c Dniepru i po\u0142\u0105cze\u0144 na Bia\u0142orusi. Nied\u0142ugo potem pojawi\u0142a si\u0119 w Zalewie Szczeci\u0144skim, a z drugiej strony przesuwa\u0142a si\u0119 w g\u00f3r\u0119 Dunaju. W ostatnich dekadach XX w. wa\u017cne by\u0142o otwarcie kana\u0142u Dunaj-Men i zawleczenie jej w wodach balastowych do Wielkich Jezior Ameryka\u0144skich. O podobnych inwazjach gatunk\u00f3w ponto-kaspijskich pisa\u0142em tu nieraz (babki<\/a> i kie\u0142\u017ce<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

W Europie \u015arodkowej ta inwazja to powr\u00f3t do zasi\u0119gu sprzed zlodowace\u0144, dlatego pojawiaj\u0105 si\u0119 g\u0142osy, \u017ce to poniek\u0105d przywracanie naturalnej sytuacji – co najwy\u017cej w nadzwyczajnym tempie. W przypadku Ameryki nie da si\u0119 tak filozofowa\u0107. Wydaje si\u0119 zreszt\u0105, \u017ce tam obecno\u015b\u0107 racicznicy jest wyra\u017aniej negatywna. Co prawda czasem lepiej filtruje niekt\u00f3re zbiorniki, ale jej wsp\u00f3\u0142\u017cycie z ma\u0142\u017cami jest dla nich bardziej zgubne. Cz\u0119\u015bciej te\u017c jest raportowane zarastanie przez nie infrastruktury. Ale to nie wszystko.<\/p>\n\n\n\n

Racicznica pojawi\u0142a si\u0119 w michiga\u0144skim jeziorze Gull Lake w latach 90. XX w. O ile do systemu laurenty\u0144sko-wielkojeziornego dosta\u0142a si\u0119 zapewne ze statkami handlowymi, o tyle do mniejszych jezior raczej z \u0142\u00f3dkami rekreacyjnymi, a mo\u017ce ju\u017c si\u0142ami natury (nazwa jeziora wzi\u0119\u0142a si\u0119 st\u0105d, \u017ce jest cz\u0119sto odwiedzane przez wielkojeziorne mewy). Szybko si\u0119 zadomowi\u0142a i opanowa\u0142a dno, bo to jezioro stosunkowo ma\u0142o \u017cyzne. Z Europy wiadomo, \u017ce eutrofizacja nie sprzyja racicznicy, spadek jej populacji przypisuje si\u0119 w\u0142a\u015bnie wi\u0119kszej \u017cyzno\u015bci, a w\u0142a\u015bciwie m\u0119tno\u015bci b\u0119d\u0105cej jej skutkiem.<\/p>\n\n\n\n

Jej prosperity trwa\u0142o do 2010 r., kiedy przez d\u0142u\u017cszy czas utrzymywa\u0142a si\u0119 bardzo ciep\u0142a woda. Racicznica pochodzi ze strefy ponto-kaspijskiej, wi\u0119c mo\u017cna by si\u0119 spodziewa\u0107, \u017ce lubi ciep\u0142o, ale wcale nie – ju\u017c woda o temperaturze 30 st. jest dla niej zab\u00f3jcza, czasem wystarczy kilka stopni ni\u017csza, ale o d\u0142u\u017cszym czasie ekspozycji. Tego lata racicznica w jeziorze Gull wymar\u0142a prawie ca\u0142kowicie w warstwie powierzchniowej, a odbudowywanie populacji przez rozbitk\u00f3w z g\u0142\u0119bszej strefy zaj\u0119\u0142o jej kilka lat.<\/p>\n\n\n\n

Takie fluktuacje widziano ju\u017c wcze\u015bniej, ale tej towarzyszy\u0142o jeszcze co\u015b. Ot\u00f3\u017c Gull Lake jako jezioro mezo- czy nawet oligotroficzne do pocz\u0105tku lat 90. mia\u0142o bardzo niskie zag\u0119szczenia sinicy Microcystis aeruginosa<\/em>. Nied\u0142ugo po inwazji racicznicy liczebno\u015b\u0107 Microcystis aeruginosa<\/em> wzros\u0142a do warto\u015bci typowych dla jezior eutroficznych, mimo \u017ce sama \u017cyzno\u015b\u0107 wody nie bardzo si\u0119 zmieni\u0142a. Wraz ze wzrostem \u015bredniej temperatury wody w Gull Lake, a jest on nie\u017ale udokumentowany, bo monitoring zlodzenia si\u0119ga lat 20. XX w., podobnie jak dla niekt\u00f3rych polskich jezior, o czym dawno temu pisa\u0142em<\/a>, sinicom jest w nim coraz lepiej.<\/p>\n\n\n\n

Jednak w latach 2010-12, kiedy temperatury wody w jeziorze Gull osi\u0105ga\u0142y rekordy i nale\u017ca\u0142o si\u0119 spodziewa\u0107 wyj\u0105tkowo intensywnych zakwit\u00f3w, biomasa Microcystis aeruginosa<\/em> i st\u0119\u017cenia wydzielanych przez nie mikrocystyn osi\u0105ga\u0142y \u0107wier\u0107 tego co wcze\u015bniej. Pod tym k\u0105tem jezioro znowu zacz\u0119\u0142o wygl\u0105da\u0107 na oligotroficzne. Zbie\u017cno\u015b\u0107 z obfito\u015bci\u0105 racicznicy jest uderzaj\u0105ca. Ju\u017c wcze\u015bniej zbadano sporo michiga\u0144skich jezior o podobnych warunkach troficznych i okazuje si\u0119, \u017ce tam, gdzie jest racicznica, Microcystis aeruginosa<\/em> i mikrocystyn jest trzy-czterokrotnie wi\u0119cej ni\u017c w miejscach, do kt\u00f3rych nie dotar\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

Autorzy publikacji, z kt\u00f3rej wzi\u0105\u0142em dane, podkre\u015blaj\u0105, \u017ce odkrycie tej zale\u017cno\u015bci i jej wyt\u0142umaczenie by\u0142o mo\u017cliwe dzi\u0119ki wieloletniemu monitoringowi, a wi\u0119c powtarzalnym obserwacjom, niemieszcz\u0105cym si\u0119 w dominuj\u0105cym modelu grant\u00f3w na badania, kt\u00f3re maj\u0105 by\u0107 nowatorskie i dawa\u0107 szybkie efekty. Monitoring to z perspektywy grantodawc\u00f3w „zbieranie znaczk\u00f3w”, a efekty zobaczy kto\u015b z kolejnej kadencji rady.<\/p>\n\n\n\n

Jak to mo\u017cliwe, \u017ce wyniki badaczy ze stacji Kelloga przecz\u0105 intuicji i niekt\u00f3rym innym obserwacjom (zaznaczaj\u0105 oni, \u017ce sprawdza si\u0119 to w jeziorach ma\u0142o \u017cyznych, podczas gdy w \u017cyznych, a np. taka jest wi\u0119kszo\u015b\u0107 w Polsce, racicznica mo\u017ce zmniejsza\u0107 ilo\u015b\u0107 wszystkich glon\u00f3w planktonowych, \u0142\u0105cznie z sinicami)? Racicznica jest zwierz\u0119ciem, a nie po prostu filtrem. Ma preferencje pokarmowe. Kiedy zasysa sinice, nie zjada ich, tylko wyrzuca w pseudofekaliach. Pseudo-, bo nie s\u0105 to resztki po strawieniu. Sinice najwyra\u017aniej prze\u017cywaj\u0105 takie pasa\u017cowanie przez syfon ma\u0142\u017ca. By\u0107 mo\u017ce sk\u0142ad pseudofekali\u00f3w i prawdziwych fekali\u00f3w jest dobrym nawozem dla sinic, ale ju\u017c samo to, \u017ce konkurencyjne dla nich glony w\u0142a\u015bnie zosta\u0142y zjedzone, jest wystarczaj\u0105cym czynnikiem przewagi.<\/p>\n\n\n\n

Mechanizm wybi\u00f3rczego spasania fitoplanktonu przez filtrator\u00f3w jest hydrobiologom dobrze znany. Znane s\u0105 te\u017c efekty odwrotne – im wi\u0119cej w fitoplanktonie glon\u00f3w wi\u0119kszych, tym trudniej je pochwyci\u0107 w aparaty filtracyjne. Mo\u017ce si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce powinno to prowadzi\u0107 do zwi\u0119kszania proporcji du\u017cych filtrator\u00f3w, ale nie. Gdyby chodzi\u0142o o coraz wi\u0119ksze glony o kszta\u0142cie mniej lub bardziej kulistym, to mo\u017ce by tak by\u0142o, ale glony wi\u0119ksze to cz\u0119sto formy nitkowate. W\u015br\u00f3d nich s\u0105 te\u017c sinice (Microcystis <\/em>nie jest akurat nitkowata, tworzy inne, galaretowate kolonie). Takie nici wpl\u0105tuj\u0105 si\u0119 w aparaty filtracyjne du\u017cych filtrator\u00f3w, np. rozwielitek, utrudniaj\u0105c \u0142apanie preferowanych glon\u00f3w. Ostatecznie wi\u0119c duzi filtratorzy g\u0142oduj\u0105, a ich populacja spada, liczniejsi staj\u0105 si\u0119 za\u015b filtratorzy mniejsi, np. s\u0142oniczki, kt\u00f3rych koszyki filtracyjne s\u0105 tak ma\u0142e, \u017ce nitkowate glony w og\u00f3le do nich nie wpadaj\u0105. Tak te\u017c pojawienie si\u0119 nitkowanych glon\u00f3w prowadzi do zmniejszenia liczby zwierz\u0105t, kt\u00f3re mog\u0142yby je zje\u015b\u0107 – zachodzi samonap\u0119dzaj\u0105cy si\u0119 mechanizm (dodatnie sprz\u0119\u017cenie zwrotne) dalszego wzrostu ich populacji.<\/p>\n\n\n\n

Jak wspomnia\u0142em, mechanizm z jeziora Gull i podobnych nie musi zachodzi\u0107 w innych miejscach. Relacje racicznicy i sinic s\u0105 badane tak\u017ce np. w Jeziorze Miko\u0142ajskim. Jest ju\u017c eutroficzne (cho\u0107 w czasie najwi\u0119kszej inwazji racicznicy by\u0142o chyba jeszcze mezotroficzne). Znajduje si\u0119 te\u017c nad nim stacja biologiczna, cho\u0107 z r\u00f3\u017cnych racji organizacyjnych, nie zawsze zale\u017cnych od hydrobiolog\u00f3w, bardziej od polityki naukowej, zmieniaj\u0105ca sw\u00f3j charakter na przestrzeni lat. Dlatego jej badania maj\u0105 bardziej charakter projekt\u00f3w od grantu do grantu.<\/p>\n\n\n\n

Dwa przeprowadzono w latach 2014 i 2017. Raz obecno\u015b\u0107 racicznicy sprzyja\u0142a sinicom, raz nie. Og\u00f3lna biomasa fitoplanktonu niezbyt si\u0119 zmieni\u0142a – obecno\u015b\u0107 racicznicy wp\u0142yn\u0119\u0142a tylko na proporcje buduj\u0105cych go gatunk\u00f3w. Natomiast w obu badaniach na koniec poletka badawcze (mezokosmy) zosta\u0142y zdominowane przez du\u017ce glony nitkowate, zgodnie z opisanym przeze mnie wy\u017cej mechanizmem. Nie mia\u0142o to miejsca w mezokosmach bez racicznicy. Szczeg\u00f3\u0142owe wyniki okaza\u0142y si\u0119 jednak tak odmienne, \u017ce ci\u0119\u017cko o jednoznaczne wnioski. Mo\u017cna tylko przypuszcza\u0107, \u017ce mia\u0142a znaczenie pocz\u0105tkowa zawarto\u015b\u0107 substancji biogennych. Tak si\u0119 m\u015bci model szybko realizowanych i rozliczanych grant\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

R\u00f3\u017cnica w trofii pewnie jest kluczowa. Przyzwyczajeni jeste\u015bmy do wi\u0105zania zakwit\u00f3w w og\u00f3le, a sinicowych szczeg\u00f3lnie, z du\u017c\u0105 \u017cyzno\u015bci\u0105. Nawet toksyczne zakwity sprzed kilkuset lat, o kt\u00f3rych kiedy\u015b<\/a> pisa\u0142em, dotyka\u0142y jeziorka pod Gda\u0144skiem, wi\u0119c w rejonie maj\u0105cym ju\u017c w\u00f3wczas d\u0142ug\u0105 histori\u0119 rolnicz\u0105. Z analizy osad\u00f3w jednak wiadomo, \u017ce toksyczne zakwity wyst\u0119powa\u0142y przed tysi\u0105cami lat (a zegar molekularny wskazuje, \u017ce sama zdolno\u015b\u0107 wytwarzania toksyn si\u0119ga 2 mld lat wstecz). Jak wida\u0107, racicznice (w innych warunkach mo\u017ce te\u017c inne zwierz\u0119ta) pomagaj\u0105 sinicom tworzy\u0107 zakwit tak\u017ce w wodach ca\u0142kiem czystych.<\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

fot. D. Jude, domena publiczna (zdj\u0119cie wykonane w ramach obowi\u0105zk\u00f3w s\u0142u\u017cbowych United States Great Lakes Environmental Research Laboratory)<\/em><\/p>\n\n\n\n