{"id":8072,"date":"2021-08-01T11:55:25","date_gmt":"2021-08-01T09:55:25","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=8072"},"modified":"2021-08-01T13:38:55","modified_gmt":"2021-08-01T11:38:55","slug":"rod-janowca","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2021\/08\/01\/rod-janowca\/","title":{"rendered":"R\u00f3d janowca"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Plantageneci. Waleczni kr\u00f3lowie, tw\u00f3rcy Anglii<\/em> \u2013 taki tytu\u0142 na \u0142adnej ok\u0142adce przyku\u0142 ostatnio moj\u0105 uwag\u0119 w ksi\u0119garni. Autor: Dan Jones. Ksi\u0105\u017cka do\u015b\u0107 gruba, ponad p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca stron, miejscami niesp\u00f3jna, ale ciekawa, czyta si\u0119 dobrze.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Poniewa\u017c w szkole si\u0119 o tym nie uczy (i w sumie nie jest to wiedza koniecznie przydatna w \u017cyciu) – kilka zda\u0144 wst\u0119pu. Histori\u0119 Anglii, poprzetykan\u0105 z pocz\u0105tku legendami o kr\u00f3lu Arturze, rozpoczynaj\u0105 kolejne najady. Ju\u017c po czasach rzymskich mamy epok\u0119 siedmiu kr\u00f3lestw (Nortumbria, Mercja, Kent, Anglia Wschodnia, Essex, Sussex, Wessex; je\u015bli komu\u015b kojarzy si\u0119 to z jak\u0105\u015b popularn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105 fantasy, to takie by\u0142o zamierzenie autora tej ostatniej). Potem najazdy wiking\u00f3w, jeszcze p\u00f3\u017aniej najazd (te\u017c wywodz\u0105cego si\u0119 od wiking\u00f3w) Wilhelma Zdobywcy z Normandii. Potem kolejne dynast<\/span><\/span>ie: norma\u0144ska, Plantagenet\u00f3w z liniami York\u00f3w i Lancaster\u00f3w, Tudor\u00f3w itd., a\u017c do Koburg\u00f3w zwanych obecnie Windsorami.<\/p>\n\n\n\n

W\u0142a\u015bciwa cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki zaczyna si\u0119 s\u0142owami: Ksi\u0105\u017c\u0119 by\u0142 pijany<\/em>. Chodzi o Wilhelma, syna Henryka I, syna Wilhelma I Zdobywcy (imiona cz\u0142onk\u00f3w dynastii tradycyjnie b\u0119d\u0105 si\u0119 powtarza\u0107), upitego wraz z ca\u0142\u0105 za\u0142og\u0105 na trudnym do manewrowania statku wyruszaj\u0105cym z usianego ska\u0142ami portu. Wida\u0107 tu pi\u0119knie, jak przypadkowa ludzka g\u0142upota tworzy histori\u0119. Kuzyn Wilhelma Stefan, wnuk Wilhema Zdobywcy w linii \u017ce\u0144skiej, wym\u00f3wi\u0142 si\u0119 od popijawy i opu\u015bci\u0142 statek. Dzi\u0119ki temu w odr\u00f3\u017cnieniu od reszty towarzystwa nie poszed\u0142 na dno i po \u015bmierci Henryka I przej\u0105\u0142 w\u0142adz\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Jednak\u017ce siostra Wilhelma imieniem Matylda, c\u00f3rka poprzedniego w\u0142adcy i wdowa po cesarzu, uzna\u0142a, \u017ce ma do tronu wi\u0119ksze prawa. W tamtych czasach (XII wiek) oddanie tronu niewie\u015bcie by\u0142o jednak nie do pomy\u015blenia. Rzeczona Matylda wysz\u0142a powt\u00f3rnie za m\u0105\u017c za Godfryda, syna hrabiego Andegawenii (cho\u0107 Polsce Andegawenowie dzi\u0119ki rozmaitym dynastycznym perturbacjom kojarz\u0105 si\u0119 raczej z W\u0119grami, jest to kraina w dzisiejszej Francji). Rzeczony Godfryd mia\u0142 w zwyczaju przyozdabia\u0107 sobie zbroj\u0119 ga\u0142\u0105zkami janowca. Ro\u015blina janowiec<\/em> to po \u0142acinie planta genista<\/em>. Tak nazywano Godfryda i st\u0105d jego potomk\u00f3w zacz\u0119to p\u00f3\u017aniej okre\u015bla\u0107 mianem Plantagenet\u00f3w (co prawda ju\u017c po wyga\u015bni\u0119ciu g\u0142\u00f3wnej linii, ale Piastowie te\u017c Piastami si\u0119 nie okre\u015blali).<\/p>\n\n\n\n

We Francji panowa\u0142 wtedy Ludwik VII (w\u0142adcy ci myl\u0105 mi si\u0119 strasznie, bo z po\u0142owa w\u0142adc\u00f3w Francji mia\u0142a na imi\u0119 Ludwik, a reszta najcz\u0119\u015bciej Filip b\u0105d\u017a Karol, z ma\u0142ymi wyj\u0105tkami). Obwiniaj\u0105c sw\u0105 \u017con\u0119 Eleonor\u0119, dziedziczk\u0119 Akwitanii (kolejna kraina w dzisiejszej Francji), o rodzenie samych c\u00f3rek (nieca\u0142e trzy czwarte tysi\u0105clecia przed powstaniem genetyki nie m\u00f3g\u0142 wiedzie\u0107, \u017ce to akurat jego zas\u0142uga), doprowadzi\u0142 do uniewa\u017cnienia ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Obawiaj\u0105c si\u0119 przymusowego ma\u0142\u017ce\u0144stwa z pierwszym lepszym oprychem, kt\u00f3ry po\u0142asi si\u0119 na Akwitani\u0119, Eleonora wzi\u0119\u0142a sprawy we w\u0142asne r\u0119ce, w przebraniu uciekaj\u0105c do hrabiego Andegawenii. Po\u015blubi\u0142a Henryka, syna Godfryda, bardzo zr\u0119cznego polityka i wodza, kt\u00f3ry zdo\u0142a\u0142 do tego stopnia uprzykrzy\u0107 Stefanowi \u017cycie, \u017ce zosta\u0142 mianowany jego nast\u0119pc\u0105. Jako Henryk II stworzy\u0142 imperium obejmuj\u0105ce Andegaweni\u0119, Akwitani\u0119, Angli\u0119 i Normandi\u0119, a tak\u017ce ziemie le\u017c\u0105ce pomi\u0119dzy nimi. Nie by\u0142 tylko naje\u017ad\u017ac\u0105. Dba\u0142 o rozw\u00f3j prawa (wyda\u0142 tzw. statuty clarendo\u0144skie), w\u0142ada\u0142 kilkoma j\u0119zykami. M\u00f3wi\u0142 na co dzie\u0144 w p\u00f3\u0142nocnej, norma\u0144skiej odmianie francuskiego, ale potrafi\u0142 co nieco zrozumie\u0107 z miejscowego narzecza, pogardzanej przez arystokracj\u0119 prostackiej mowy ludu, kt\u00f3r\u0105 p\u00f3\u017aniej historycy nazw\u0105 j\u0119zykiem \u015brednioangielskim.<\/p>\n\n\n\n

Eleonora urodzi\u0142a Henrykowi II kilku wiecznie spiskuj\u0105cych syn\u00f3w, m\u00f3wi\u0105cych z kolei jak matka po oksyta\u0144sku. Obros\u0142y wspania\u0142\u0105 legend\u0105 Ryszard I Lwie Serce dla Anglii zrobi\u0142 ma\u0142o, interesuj\u0105c si\u0119 g\u0142\u00f3wnie krucjatami, na kt\u00f3re zebra\u0142 znaczne podatki i podczas kt\u00f3rych bufonad\u0105 i przypisywaniem sobie zas\u0142ug innych zrazi\u0142 do siebie p\u00f3\u0142 Europy. W efekcie w drodze powrotnej dosta\u0142 si\u0119 do austriackiej niewoli, wykup z kt\u00f3rej oznacza\u0142 nowe koszty.<\/p>\n\n\n\n

Jego m\u0142odszy brat Jan bez Ziemi te\u017c przeszed\u0142 do legendy, ale jako ten z\u0142y. Straci\u0142 wi\u0119kszo\u015b\u0107 kontynentalnych posiad\u0142o\u015bci, wi\u0119c w odr\u00f3\u017cnieniu od poprzednich kr\u00f3l\u00f3w Anglii zmuszony by\u0142 siedzie\u0107 na wyspie. Jan ws\u0142awi\u0142 si\u0119 osobistym zaanga\u017cowaniem w s\u0105dzenie \u2013<\/span><\/span> nie waha\u0142 si\u0119 wyda\u0107 sprawiedliwego wyroku w sprawie prostych ludzi (w sprawach mo\u017cnow\u0142adc\u00f3w wygrywa\u0142 ju\u017c zwykle ten, kt\u00f3ry wi\u0119cej zap\u0142aci\u0142). Ponadto swoim zwyczajem knu\u0142 i nadu\u017cywa\u0142 w\u0142adzy, wywo\u0142uj\u0105c bunty. W szkolnych podr\u0119cznikach do historii przeczyta\u0107 mo\u017cna, \u017ce wyda\u0142 Wielk\u0105 kart\u0119 Swob\u00f3d, bez dodania, \u017ce stanowi\u0142a ona wymuszony przez mo\u017cnow\u0142adc\u00f3w traktat pokojowy po wojnie domowej, kt\u00f3rego Jan p\u00f3\u017aniej przestrzega\u0142 jak carowie konstytucji Kr\u00f3lestwa Polskiego.<\/p>\n\n\n\n

Syn Jana Henryk III by\u0142 cz\u0142owiekiem wielce pobo\u017cnym, zafascynowanym w\u0142adaj\u0105cym za czas\u00f3w siedmiu kr\u00f3lestw Edwardem Wyznawc\u0105. Nie przeszkodzi\u0142o mu to skazywa\u0107 na \u015bmier\u0107 i tortury oraz walczy\u0107 z w\u0142asnym szwagrem Szymonem, w ko\u0144cu zabitym w bitwie. W newralgicznych momentach arystokraci odbierali Henrykowi w\u0142adz\u0119, a on wyje\u017cd\u017ca\u0142 na pielgrzymk\u0119. Dzi\u0119ki jego niekompetencji uformowa\u0142y si\u0119 zebrania mo\u017cnow\u0142adc\u00f3w zwane Parlamentem.<\/p>\n\n\n\n

P\u00f3\u017aniej nast\u0105pi\u0142y czasy walecznego Edwarda I (imi\u0119 nosi\u0142 po Wyznawcy), zdobywcy Szkocji i przeciwnika \u017byd\u00f3w. Po nim rz\u0105dzi\u0142 Edward II, w\u0142adca z jednej strony s\u0142aby, podatny na wp\u0142ywy, z drugiej nadu\u017cywaj\u0105cy w\u0142adzy. Maj\u0105c do\u015b\u0107 jego zdrad, skazywania na \u015bmier\u0107 i tortury oraz do\u015b\u0107 swobodnego rozporz\u0105dzania dobrami Anglii, chc\u0105c popsu\u0107 mu wizerunek, rozpowszechniono plotk\u0119, \u017ce jest gejem. W XIV w. by\u0142a to najgorsza zniewaga. Aczkolwiek nie trzeba specjalnej homofobii, by stwierdzi\u0107, \u017ce oddawanie swoim przyjacio\u0142om b\u0105d\u017a kochankom (charakteru relacji historia definitywnie nie wyja\u015bni\u0142a) prezent\u00f3w \u015blubnych i najlepszych klejnot\u00f3w swej \u017cony to ju\u017c lekka przesada. Zw\u0142aszcza je\u015bli \u017cona jest c\u00f3rk\u0105 najpot\u0119\u017cniejszego w\u0142adcy Europy… Obalony przez w\u0142asn\u0105 \u017con\u0119 Izabel\u0119, c\u00f3rk\u0119 Filipa Pi\u0119knego, Edward dokona\u0142 \u017cycia w wi\u0119zieniu (istnieje wersja, wedle kt\u00f3rej zosta\u0142 zamordowany przez odbyt, by\u0107 mo\u017ce zmy\u015blona na skutek skojarze\u0144 z rozpowszechnionymi wcze\u015bniej podejrzeniami).<\/p>\n\n\n\n

Potem w\u0142adz\u0119 przej\u0105\u0142 (obalaj\u0105c matk\u0119 i jej kochanka) Edward III, kt\u00f3ry dozwoli\u0142, \u017ceby w sprawach zwyk\u0142ych ludzi u\u017cywa\u0107 j\u0119zyka angielskiego, by te\u017c mogli co\u015b zrozumie\u0107. Ponadto gdy wygas\u0142a g\u0142\u00f3wna linia Kapetyng\u00f3w (a w\u0142a\u015bciwie po porz\u0105dnych kilku latach panowania pierwszego Walezjusza), upomnia\u0142 si\u0119 o tron Francji, zaczynaj\u0105c wojn\u0119 stuletni\u0105, w kt\u00f3rej wraz z synem Czarnym Ksi\u0119ciem odni\u00f3s\u0142 imponuj\u0105ce sukcesy. Po nim za\u015b w\u0142ada\u0142 jego wnuk Ryszard II, syn Czarnego Ksi\u0119cia, kt\u00f3ry doznawszy w m\u0142odo\u015bci buntu ludu, znowu rz\u0105dzi\u0142 przez mordy i tortury, niepomny, \u017ce czasy wszechw\u0142adzy kr\u00f3la w Anglii zako\u0144czy\u0142y si\u0119 wieki wcze\u015bniej. Obalony przez kuzyna ksi\u0119cia Lancaster i z poparciem Parlamentu zosta\u0142 uwi\u0119ziony, a potem \u2013 oficjalnie \u2013 zag\u0142odzi\u0142 si\u0119 na \u015bmier\u0107. Na nim ko\u0144czy si\u0119 g\u0142\u00f3wna linia Plantagenet\u00f3w, a zaczynaj\u0105 rz\u0105dy jej bocznej linii: Lancaster\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Najbardziej rzucaj\u0105c\u0105 si\u0119 w oczy tendencj\u0105 w tym okresie, kiedy prawie zawsze kto\u015b z kim\u015b walczy\u0142, mimo \u017ce jedna dynastia bez problem\u00f3w utrzymywa\u0142a si\u0119 na tronie, wydaje si\u0119 zmiana charakteru w\u0142adzy. Coraz mniej zatrzymywa\u0142 j\u0105 monarcha, z biegiem lat coraz mniej rz\u0105dzi\u0142, a coraz bardziej tylko panowa\u0142, coraz wi\u0119cej zale\u017ca\u0142o za\u015b od innych os\u00f3b. Pocz\u0105tkowo mo\u017cnow\u0142adc\u00f3w, ale te\u017c przedstawicieli ludu tworz\u0105cych dwie izby parlamentu, wydaj\u0105cego zgod\u0119 (b\u0105d\u017a nie) na nowe podatki czy wypowiedzenie wojny. Coraz wi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 zdobywa\u0142 u\u017cywany przez dolne warstwy spo\u0142eczne j\u0119zyk angielski. Efekty tamtych zmian wida\u0107 i dzisiaj \u2013 w postaci kr\u00f3lowej niewa\u017c\u0105cej si\u0119 zabra\u0107 g\u0142osu na tematy polityczne, wypowiadaj\u0105cej si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na neutralne tematy mow\u0105, kt\u00f3rej uczy si\u0119 ca\u0142y \u015bwiat.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n