{"id":8206,"date":"2021-10-20T08:42:42","date_gmt":"2021-10-20T06:42:42","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=8206"},"modified":"2021-10-23T13:09:54","modified_gmt":"2021-10-23T11:09:54","slug":"restytucja-mokradel-to-nie-renaturyzacja","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2021\/10\/20\/restytucja-mokradel-to-nie-renaturyzacja\/","title":{"rendered":"Restytucja mokrade\u0142 to nie renaturyzacja"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Blisko pocz\u0105tk\u00f3w mojej aktywno\u015bci na tym blogu pisa\u0142em, \u017ce w zbiornikach wodnych raz ustalony stan cz\u0119sto sam przeciwdzia\u0142a zmianom. Przeciwdzia\u0142a tym, kt\u00f3re cz\u0119sto uznajemy za niekorzystne, wi\u0119c mo\u017cna je d\u0142ugo zanieczyszcza\u0107 i wydaje si\u0119, \u017ce z niewielk\u0105 szkod\u0105. Kiedy jednak ju\u017c ustali si\u0119 stan, kt\u00f3ry uwa\u017camy za zdegradowany, przeciwdzia\u0142a zmianom, kt\u00f3re witaliby\u015bmy z zadowoleniem, bo maj\u0105 by\u0107 efektem rewitalizacji, rekultywacji, restytucji czy wreszcie renaturyzacji. \u0141atwiej co\u015b zepsu\u0107, ni\u017c naprawi\u0107.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Co wi\u0119cej, oznacza to, \u017ce pewne procesy maj\u0105 co\u015b, co mo\u017cna by zantropomorfizowa\u0107 jako pami\u0119\u0107 (a co opisywane jest m.in. za pomoc\u0105 modeli chaosu deterministycznego), a wi\u0119c stan, kt\u00f3ry wydaje si\u0119 identyczny (np. zawarto\u015b\u0107 fosforu czy liczba gatunk\u00f3w), mo\u017ce by\u0107 etapem wzrostu albo spadku, ale nie spos\u00f3b to stwierdzi\u0107 w pojedynczym pomiarze. I odwrotnie, w zale\u017cno\u015bci od kierunku przemian przy tych samych parametrach siedliska mo\u017ce je zajmowa\u0107 zupe\u0142nie inny zestaw organizm\u00f3w, b\u0119d\u0105cy w znacznej mierze dziedzictwem, a nie prostym indykatorem stanu obecnego. Wi\u0119cej o histerezie takich przemian mo\u017cna przeczyta\u0107 w tym starym wpisie<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Ostatnio w „Nature Communications” ukaza\u0142a si\u0119 analiza pokazuj\u0105ca co\u015b podobnego dotycz\u0105cego restytucji torfowisk niskich. A mo\u017ce nawet nie tylko podobnego, a wr\u0119cz bardziej pesymistycznego, bo powr\u00f3t do stanu sprzed degradacji wydaje si\u0119 prawie niemo\u017cliwy za ludzkiego \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n

Analiz\u0119 t\u0119 wykonali naukowcy zajmuj\u0105cy si\u0119 torfowiskami rozrzuceni mi\u0119dzy Antwerpi\u0105 a Warszaw\u0105, w tym kilkoro moich znajomych, a przeanalizowali dane z ok. 300 par s\u0105siaduj\u0105cych (mniej wi\u0119cej) torfowisk bliskich naturalnym i restytuowanych rozsianych mi\u0119dzy Wali\u0105 a Bia\u0142orusi\u0105 (w\u0142\u0105cznie). Restytucja w tym przypadku oznacza\u0142a przede wszystkim pr\u00f3b\u0119 przywr\u00f3cenia nawodnienia meliorowanych wcze\u015bniej torfowisk, np. przez zablokowanie row\u00f3w odwadniaj\u0105cych.<\/p>\n\n\n\n

Przywr\u00f3cenie odpowiedniego poziomu w\u00f3d gruntowych jest kluczowe dla funkcjonowania torfowiska jako bagna, czyli ekosystemu, kt\u00f3ry wci\u0105\u017c zamienia biomas\u0119 w torf zamiast torf w substancje mineralne z dwutlenkiem w\u0119gla na czele. Kiedy\u015b pisa\u0142em<\/a>, \u017ce ten drugi proces, czyli murszenie, prowadzi do obni\u017cania poziomu gruntu (a wi\u0119c zwi\u0119ksza podatno\u015b\u0107 na powodzie), emituje co najmniej trzy gazy cieplarniane (dwutlenek w\u0119gla, podtlenek azotu i w mniejszym stopniu metan). Nie tylko gazy s\u0105 uwalniane, ale tak\u017ce substancje mineralne u\u017cy\u017aniaj\u0105ce wody, a wbrew pozorom eutrofizacja to nie jest co\u015b po\u017c\u0105danego w \u015brodowisku (z regu\u0142y – od kt\u00f3rej s\u0105 wyj\u0105tki – nawet z gospodarczego punktu widzenia). Uwolnienie gaz\u00f3w, rozk\u0142ad materii organicznej i ucieczka wody powoduj\u0105 te\u017c zmiany nie tylko chemicznych parametr\u00f3w pod\u0142o\u017ca torfowiska, jak odczyn, ale te\u017c fizycznych, takich jak g\u0119sto\u015b\u0107 obj\u0119to\u015bciowa czy porowato\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Bagna meliorowano nie po to, \u017ceby je zmeliorowa\u0107, ale \u017ceby je wykorzystywa\u0107 rolniczo, w tym \u0142\u0105karsko (80 proc. analizowanych przypadk\u00f3w), le\u015bniczo (10 proc.) lub aby u\u0142atwi\u0107 wydobycie torfu jako surowca (10 proc.). Takie u\u017cytkowanie – jazda pojazdami rolniczymi, orka, wprowadzanie du\u017cych stad kopytnych, sadzenie i sianie r\u00f3\u017cnych gatunk\u00f3w u\u017cytkowych – oczywi\u015bcie samo w sobie te\u017c wp\u0142ywa na pod\u0142o\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

Zatem oczekiwanie, \u017ce samo zatrzymanie odwadniania spowoduje powr\u00f3t do stanu poprzedniego, by\u0142oby naiwno\u015bci\u0105. Restytucja bagien czasem jest du\u017co bardziej zaawansowana – usuwa si\u0119 warstw\u0119 zmursza\u0142ego torfu, rozsiewa nasiona w\u0142a\u015bciwych gatunk\u00f3w. Nawet wtedy jednak sukces z regu\u0142y jest umiarkowany. Kiedy\u015b pisa\u0142em<\/a>, \u017ce sposobem na podniesienie poziomu w\u00f3d gruntowych mo\u017ce by\u0107 wyci\u0119cie okolicznych drzew, ale to akurat nie jest standardowa procedura w jego regulacji i raczej wychodzi jako skutek uboczny, bo usuwanie krzew\u00f3w i drzew z torfowisk otwartych jest raczej sposobem (rozpaczliwym) ochrony gatunk\u00f3w nieznosz\u0105cych zacienienia.<\/p>\n\n\n\n

No dobra, krzywa histerezy pokazuje, \u017ce trzeba poczeka\u0107. W analizie wzi\u0119to pod uwag\u0119 mokrad\u0142a o historii powrotu nawodnienia od jednego roku do 54 lat. Drugi koniec zakresu to chyba do\u015b\u0107 czasu, \u017ceby spodziewa\u0107 si\u0119 ca\u0142kiem niez\u0142ej renaturyzacji. Niekt\u00f3re lasy o takim wieku ju\u017c by zacz\u0119\u0142y wzbudza\u0107 zainteresowanie drwali, a tu m\u00f3wimy o ekosystemie tworzonym przez szybko rosn\u0105ce i gin\u0105ce ro\u015bliny zielne.<\/p>\n\n\n\n

Co w\u0142a\u015bciwie \u015bwiadczy o podobie\u0144stwie do stanu naturalnego? Analizowano kilka parametr\u00f3w fizyczno-chemicznych, ale najwa\u017cniejszy jest sk\u0142ad gatunkowy. Po ustandaryzowaniu dwa ekosystemy o identycznym sk\u0142adzie gatunkowym maj\u0105 0, a o ca\u0142kowicie rozbie\u017cnym – 1, czyli to w istocie miara raczej odmienno\u015bci ni\u017c podobie\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

Po analizie okaza\u0142o si\u0119, \u017ce niekt\u00f3re stanowiska niemal od razu po ponownym nawodnieniu osi\u0105gaj\u0105 sk\u0142ad gatunkowy prawie w po\u0142owie zbli\u017cony do naturalnego. To jednak wyj\u0105tki. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 – i to przyt\u0142aczaj\u0105ca – w\u015br\u00f3d stanowisk z kilkuletni\u0105 histori\u0105 restytucji osi\u0105ga wsp\u00f3\u0142czynnik odmienno\u015bci bliski 1. Najwi\u0119cej przypadk\u00f3w dotyczy\u0142o stanowisk z histori\u0105 kilkunastoletni\u0105. W nich wsp\u00f3\u0142czynnik czasem spada nawet do 0,2, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 wci\u0105\u017c przekracza 0,9 i to samo dotyczy mniej licznych przypadk\u00f3w z d\u0142u\u017csz\u0105 histori\u0105. \u017badne stanowisko nie zbli\u017cy\u0142o si\u0119 do 0, a spadek do po\u0142owy to ju\u017c sukces, kt\u00f3ry odnosz\u0105 nieliczne torfowiska. Linia trendu jest co prawda opadaj\u0105ca, ale bardzo powoli, i mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce albo stanowisko w miar\u0119 wraca do stanu po\u0142owicznie zrenaturyzowanego w ci\u0105gu kilku, g\u00f3ra kilkunastu lat, albo nie wraca wcale.<\/p>\n\n\n\n

To, co rzuca si\u0119 w oczy w danych, to znacznie wi\u0119ksza jednorodno\u015b\u0107 torfowisk naturalnych ni\u017c restytuowanych, zw\u0142aszcza pod wzgl\u0119dem warunk\u00f3w abiotycznych. Ta pierwsza nie musi zaskakiwa\u0107 – dobrano torfowiska niskie ze strefy nemoralnej i bli\u017cszych rejon\u00f3w strefy atlantyckiej i kontynentalnej. One potrafi\u0105 by\u0107 r\u00f3\u017cne – s\u0105 w\u015br\u00f3d nich m\u0142aki, mechowiska, rojsty i mo\u017cna doda\u0107 par\u0119 innych nazw o pochodzeniu ludowym, kt\u00f3re geobotanicy podj\u0119li si\u0119 przypisa\u0107 zbiorowiskom. Mog\u0105 to by\u0107 te\u017c szuwary niskich turzyc czy sit\u00f3w, szuwary wysokich turzyc i wreszcie wysokie szuwary pa\u0142ki, k\u0142oci czy trzciny (w\u015br\u00f3d nich najr\u00f3\u017cniej rozumiane sitowia, o czym kiedy\u015b pisa\u0142em<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

Rzecz w tym, \u017ce wysokie szuwary budowane bardziej przez ro\u015bliny b\u0142otne (helofity) ni\u017c bagienne stanowi\u0105 margines (ok. 6 proc.) bliskich naturze torfowisk niskich, a w restytuowanych zaj\u0119\u0142y jedn\u0105 czwart\u0105. Tak du\u017ca helofityzacja wynika w\u0142a\u015bnie ze zr\u00f3\u017cnicowania warunk\u00f3w, jakie wykszta\u0142ci\u0142y si\u0119 na ponownie nawodnionych torfowiskach. Naturalne bagna tego typu s\u0105 miejscem, na kt\u00f3rym nie ka\u017cdy gatunek mo\u017ce przetrwa\u0107, a te, kt\u00f3re to potrafi\u0105, tak je kszta\u0142tuj\u0105, \u017ceby ten stan utrzyma\u0107. Helofity, kt\u00f3re tu trafi\u0105, s\u0105 rachityczne, cho\u0107 mog\u0105 utworzy\u0107 specyficzne zbiorowisko zwane p\u0142em paprociowym (bo wsp\u00f3\u0142tworzone przez pewne gatunki bagiennych paproci).<\/p>\n\n\n\n

Po wszystkich przemianach, kt\u00f3re opisa\u0142em wy\u017cej, jednak helofity odnajduj\u0105 si\u0119 tu znacznie lepiej, a wra\u017cliwe gatunki mch\u00f3w, storczyk\u00f3w, rosiczek i innych drobnych ro\u015blin – nie. Wynika to cho\u0107by z zacienienia przez wysokie helofity. Ale nie tylko. \u017bywe torfowisko utrzymuje do\u015b\u0107 stabilny poziom w\u00f3d gruntowych. Torfowisko reanimowane – nie. Do\u015b\u0107 \u0142atwo wysusza si\u0119, co s\u0105 w stanie przetrwa\u0107 k\u0142\u0105czowe helofity, ale nie mchy (tu nie ma przypadku hibernacji, o kt\u00f3rym kiedy\u015b pisa\u0142em<\/a>). Innym razem nabieraj\u0105 wody tyle, \u017ce wyst\u0119puje ona na powierzchni (st\u0105d w nawadnianych torfowiskach wyst\u0119puje do\u015b\u0107 du\u017co gatunk\u00f3w wodnych, np. rz\u0119sy), co te\u017c odpowiada gatunkom szuwarowym, ale gatunkom typowych torfowisk, kt\u00f3re s\u0105 przecie\u017c bardziej mokrymi \u0142\u0105kami ni\u017c szuwarem – nie. Przez analiz\u0119 przewin\u0119\u0142o si\u0119 539 gatunk\u00f3w ro\u015blin. W\u015br\u00f3d nich za wska\u017aniki naturalno\u015bci uznano 124 (najbardziej siedmiopalecznik b\u0142otny), a restytucji tylko 50 (najbardziej pa\u0142ka szerokolistna). Te drugie zajmuj\u0105 bardziej zr\u00f3\u017cnicowane siedliska, ale ich bogactwo gatunkowe jest znacz\u0105co ni\u017csze.<\/p>\n\n\n\n

Helofity nie tylko korzystaj\u0105 ze zmiany warunk\u00f3w. Ustabilizowawszy si\u0119 na pozycji dominanta, same je kszta\u0142tuj\u0105 tak, \u017ceby ju\u017c si\u0119 nie zmienia\u0142o, np. przenosz\u0105c gazy przez sw\u00f3j system k\u0142\u0105czy i d\u0142ugich p\u0119d\u00f3w nadziemnych. Inaczej te\u017c zachodzi rozk\u0142ad ich szcz\u0105tk\u00f3w, ni\u017c zachodzi\u0142 rozk\u0142ad gatunk\u00f3w bagiennych. System sam si\u0119 podtrzymuje, blokuj\u0105c wkraczanie gatunk\u00f3w typowych dla naturalnych bagien.<\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie, niekt\u00f3re restytuowane bagna przypominaj\u0105 nieco to, czym by\u0142y przed melioracj\u0105, ale to raczej wyj\u0105tki ni\u017c norma. Czy zatem ich restytucja jest dzia\u0142aniem pozbawionym sensu? Bynajmniej. Nawet takie mokrad\u0142a, przypominaj\u0105ce bardziej sztuczne, spe\u0142niaj\u0105 wi\u0119cej us\u0142ug ekosystemowych ni\u017c mokrad\u0142a zmeliorowane. U\u017cy\u0142em s\u0142owa sztuczne, bo sztuczne mokrad\u0142a makrofitowe to jeden z rodzaj\u00f3w oczyszczalni \u015bciek\u00f3w i takie siedliska jak najbardziej mog\u0105 odegra\u0107 rol\u0119 w powstrzymywaniu eutrofizacji. Poza tym zatrzymanie murszenia powoduje kr\u00f3tkotrwa\u0142y wzrost emisji metanu, ale i tak bilans w\u0119glowy jest korzystny. No i wreszcie mo\u017ce zaj\u0105\u0107 to wi\u0119cej czasu, ni\u017c by\u015bmy chcieli (a na pewno d\u0142u\u017cej ni\u017c dowolny cykl rozliczania grant\u00f3w \u015brodowiskowych z obowi\u0105zkiem opisania efekt\u00f3w), ale nawet tak zaburzone mokrad\u0142a maj\u0105 jak\u0105kolwiek szans\u0119 na powr\u00f3t do stanu sprzed lat. Bez tego szansy by nie mia\u0142y.<\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie, kszta\u0142towanie si\u0119 torfowiska to proces, w kt\u00f3rym nawet drobne zmiany klimatyczne mog\u0105 zupe\u0142nie odwraca\u0107 tory, wi\u0119c przewidywania s\u0105 ma\u0142o pewne. W\u0142a\u015bnie ukaza\u0142a si\u0119 inna praca innych naukowc\u00f3w o torfowiskach zupe\u0142nie innego typu, kt\u00f3re obecnie mog\u0105 wyst\u0119powa\u0107 na jednej trzeciej powierzchni Europy, ale na dw\u00f3ch trzecich tego obszaru mog\u0105 co najwy\u017cej trwa\u0107, bo dzi\u015b ju\u017c warunki klimatyczne nie pozwalaj\u0105 na ich nowe powstawanie, ale to temat na inny tekst.<\/p>\n\n\n\n

Moi koledzy jednak m\u00f3wi\u0105, \u017ce raz osuszonych bagien si\u0119 nie da zrenaturyzowa\u0107. Mo\u017cna je tylko w jaki\u015b spos\u00f3b restytuowa\u0107, ale to b\u0119dzie ju\u017c inny uk\u0142ad. To nie jest las, kt\u00f3ry mo\u017cna na nowo nasadzi\u0107. Raz zmeliorowane bagno mo\u017cna zamieni\u0107 na inne mokrad\u0142o, ale nie da si\u0119 dwa razy wej\u015b\u0107 do tego samego bagna.<\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

fot. Wiktor Kotowski<\/em><\/p>\n\n\n\n