{"id":8257,"date":"2021-11-13T00:28:35","date_gmt":"2021-11-12T23:28:35","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=8257"},"modified":"2022-06-06T00:27:02","modified_gmt":"2022-06-05T22:27:02","slug":"jonas-i-jonasz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2021\/11\/13\/jonas-i-jonasz\/","title":{"rendered":"Jonas i Jonasz"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

By\u0107 mo\u017ce s\u0105 w\u015br\u00f3d Czytelnik\u00f3w mi\u0142o\u015bnicy serialu „Dark”. Jest wszak formalnie popularno-naukowy (\u00e0 propos: kiedy\u015b pomaga\u0142em koledze w recenzji „Cz\u0105stek elementarnych” Houellebecqa, kt\u00f3re da\u0142o si\u0119 zakwalifikowa\u0107 do tej kategorii ze wzgl\u0119du na kilka futurologicznych zda\u0144 na ko\u0144cu). Jest ciekawy, cho\u0107 za wszystkimi zawirowaniami zwi\u0105zanymi z podr\u00f3\u017cami w czasie i mi\u0119dzy alternatywnymi \u015bwiatami nie zawsze nad\u0105\u017ca\u0142em (i nie nale\u017c\u0119 do fascynat\u00f3w ogl\u0105daj\u0105cych serial wiele razy w celu uchwycenia wszystkich wskaz\u00f3wek). Zreszt\u0105 nie ma gwarancji, \u017ce sami tw\u00f3rcy wymy\u015blili go sp\u00f3jnie.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Niedawno przeczyta\u0142em analiz\u0119 Krzysztofa Karnkowskiego we „Frondzie Lux”. Charakter czasopisma podpowiada, \u017ce tekst jest kulturoznawczy i mo\u017ce co najmniej zahacza\u0107 o kwestie religioznawcze. Religioznawc\u0105 nie jestem, ani nawet kulturoznawc\u0105, ale Karnkowski te\u017c nie – z wykszta\u0142cenia socjolog (w kulturoznawczej felietonistyce ma wi\u0119ksze do\u015bwiadczenie ni\u017c ja) – wi\u0119c mog\u0119 do jego analizy nawi\u0105za\u0107 z prawie czystym sumieniem.<\/p>\n\n\n\n

Karnkowski przekonuje, \u017ce „Dark” jest serialem – przynajmniej cz\u0119\u015bciowo – postchrze\u015bcija\u0144skim. Na pewno nie jest chrze\u015bcija\u0144ski ani nawet religijny, ale, pozostaj\u0105c w \u015bwiecie bez wskazywania jakichkolwiek b\u00f3stw, pe\u0142nymi gar\u015bciami czerpie z tradycji chrze\u015bcija\u0144skiej i wicca\u0144skiej.<\/p>\n\n\n\n

Karnkowski zauwa\u017ca do\u015b\u0107 oczywiste atrybuty, kt\u00f3rych obecno\u015b\u0107 w XIX-wiecznych i XX-wiecznych Niemczech nie mo\u017ce dziwi\u0107, jak r\u00f3\u017caniec czy krzy\u017cyk na szyi. By\u0142y one elementem \u017cycia codziennego, wi\u0119c to wr\u0119cz trywialne, z drugiej strony, gdyby tw\u00f3rcy ich nie umie\u015bcili, przeci\u0119tny widz pewnie by tego nie zauwa\u017cy\u0142. Wa\u017cniejszym atrybutem jest medalik ze \u015bw. Krzysztofem, katolickim patronem podr\u00f3\u017cuj\u0105cych – tu g\u0142\u00f3wnie w czasie.<\/p>\n\n\n\n

W \u015bwiecie postapokaliptycznym pojawia si\u0119 z kolei nowa religia skupiona wok\u00f3\u0142 wehiku\u0142u czasu. Tw\u00f3rcy nie udaj\u0105, \u017ce co\u015b takiego jak religia nie istnieje w ludzkiej kulturze (niekt\u00f3rzy zarzucaj\u0105 to Netflixowi).<\/p>\n\n\n\n

Jedn\u0105 z kluczowych postaci jest pastor, kt\u00f3ry do\u015b\u0107 cynicznie wykorzystuje swoj\u0105 pozycj\u0119. Tu Karnkowski sugeruje, \u017ce niezale\u017cnie od jego niewiary i ukrytych cel\u00f3w, kt\u00f3re pr\u00f3buje osi\u0105gn\u0105\u0107 przera\u017caj\u0105cymi \u015brodkami, jego pos\u0142uga przynosi jakie\u015b pozytywne duszpasterskie skutki.<\/p>\n\n\n\n

To kwestia ocenna. Podobnie jak stosunek do aborcji. Zdaniem Karnkowskiego wyd\u017awi\u0119k w\u0105tku jest antyaborcyjny, pokazuj\u0105c – jak w moralitecie – z\u0142e skutki tego czynu. Tyle \u017ce w serialu ma\u0142o co przynosi nietragiczne skutki, aborcja wcale nie jest wyj\u0105tkowa. Jak pisa\u0142 kiedy\u015b Marcin Nowak<\/a>, rzekomy syndrom poaborcyjny, je\u017celi nawet u kogo\u015b wyst\u0105pi, jest raczej skutkiem niechcianej ci\u0105\u017cy ni\u017c jej usuni\u0119cia. W serialu „\u017cyczliwa inaczej” dziewczyna z gabinetu m\u00f3wi o rzekomym wysy\u0142aniu dusz p\u0142od\u00f3w do piek\u0142a (w sumie ciekawy w\u0105tek religioznawczy – wraz z ewolucj\u0105 pogl\u0105d\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a o tym, czy chrzest jest potrzebny duszom, kt\u00f3re nie mia\u0142y szansy pozna\u0107 chrze\u015bcija\u0144stwa w og\u00f3le, i dzieciom zmar\u0142ym przed porodem w szczeg\u00f3le, kt\u00f3rego Karnkowski jednak nie podejmuje, a i ja nie czuj\u0119 wi\u0119kszej ch\u0119ci). Dla fabu\u0142y zreszt\u0105 nie jest wa\u017cne, co na ten temat m\u00f3wi psychologia, wa\u017cne, co uwa\u017caj\u0105 tw\u00f3rcy. Faktem jest, \u017ce pok\u0105tny gabinet aborcyjny (w\u0105tek dzieje si\u0119 w Niemczech w latach 50.) nie przypomina radosnego aborcyjnego dream teamu.<\/p>\n\n\n\n

Tekst Karnkowskiego jest kr\u00f3tki; autor zaznacza, \u017ce cho\u0107 podj\u0105\u0142, a przynajmniej wskaza\u0142 istnienie wielu w\u0105tk\u00f3w, to nie m\u00f3g\u0142 poruszy\u0107 wszystkich. Mnie szczeg\u00f3lnie uderzy\u0142 brak nawi\u0105zania do symboliki imienia kluczowego bohatera serialu – Jonasa. Serialowy Jonas staje si\u0119 Adamem, co wprost nawi\u0105zuje do Biblii (i jest wzmocnione przybraniem przez innego bohatera imienia Noe). Tymczasem tak\u017ce Jonasz jest imieniem nietuzinkowym w biblistyce. Kiedy\u015b ju\u017c zreszt\u0105 o tym wspomina\u0142em<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Bibli\u015bci lubi\u0105 podkre\u015bla\u0107, \u017ce „Ksi\u0119ga Jonasza” jest jedn\u0105 z najkr\u00f3tszych ksi\u0105g Starego Testamentu, ale wysycon\u0105 symbolik\u0105. To opowie\u015b\u0107 o w\u0119dr\u00f3wce fizycznej i duchowej bohatera. Tak samo serialowy Jonas jest W\u0119drowcem (przez pewien czas nieznana jest jego to\u017csamo\u015b\u0107, st\u0105d W\u0119drowiec jest zapisywany du\u017c\u0105 liter\u0105) i podlega przemianom.<\/p>\n\n\n\n

Biblijny Jonasz kilka razy prawie umiera od przeciwstawnych si\u0142 – raz dostaje udaru s\u0142onecznego, raz zostaje wrzucony do morza. W symbolice morze jest bardziej z\u0142owrogie i obce ni\u017c pustynia, to jedna z form ostatecznej Otch\u0142ani (kwestia \u017cycia po\u015bmiertnego nie by\u0142a jednoznaczna dla Hebrajczyk\u00f3w i staro\u017cytnych \u017byd\u00f3w, wi\u0119c m\u00f3wienie o piekle by\u0142oby anachroniczne). Badacze staro\u017cytno\u015bci doszukuj\u0105 si\u0119 w tym reminiscencji mezopotamskich mit\u00f3w (Marduk zabi\u0142 s\u0142onowodn\u0105 Tiamat), a biblijn\u0105 histori\u0119 przej\u015bcia przez Morze Trzcin (znan\u0105 te\u017c najpewniej przez pomy\u0142k\u0119 jako przej\u015bcie przez Morze Czerwone) i zatopienia w niej wojsk egipskich por\u00f3wnuje si\u0119 do tej walki. W tym duchu odczytywane s\u0105 te\u017c walki Jahwe z Lewiatanem, czyli morskim, a przynajmniej s\u0142onowodnym potworem.<\/p>\n\n\n\n

W\u0142a\u015bnie to po\u0142kni\u0119cie przez morskiego potwora (w popularnej kulturze – wieloryba) jest najbardziej znanym motywem historii Jonasza, tw\u00f3rczo zinterpretowanym w historii Jezusa. (Cho\u0107 z tym przej\u015bciem pod strzechy nie zawsze by\u0142o tak \u0142atwo, o czym \u015bwiadczy klasyczny mondegreen „Nacudja nasza”).<\/p>\n\n\n\n

Biblia nie roztrz\u0105sa, czy Jonasz po przej\u015bciu przez uk\u0142ad pokarmowy wyszed\u0142 pokiereszowany, ale serialowy Jonas-Adam w ostatniej swojej wersji i owszem, wygl\u0105da, jakby m\u00f3g\u0142 mie\u0107 kontakt z uk\u0142adem trawiennym (w serialu to efekt kontaktu z wysokimi energiami natury fizycznej, a nie biochemicznej). W ka\u017cdym razie pojawia si\u0119 w postaci bardziej zmienionej ni\u017c reszta bohater\u00f3w – nawet je\u017celi nie m\u00f3wi si\u0119 o czym\u015b na kszta\u0142t zmartwychwstania czy symbolicznego narodzenia na nowo.<\/p>\n\n\n\n

W Biblii nie chodzi jednak o histori\u0119 przygodow\u0105, a o moralitet. Wa\u017cnym elementem historii Jonasza jest to, \u017ce stara si\u0119 uciec przeznaczeniu. Karnkowski s\u0142usznie zauwa\u017ca, \u017ce fabu\u0142a serialu i paradoksy podr\u00f3\u017cy w czasie s\u0105 kolejn\u0105 ods\u0142on\u0105 zmaga\u0144 filozoficzno-religijnych z predestynacj\u0105, kt\u00f3re w \u015bwiecie niemieckoj\u0119zycznym maj\u0105 ca\u0142kiem bogat\u0105 tradycj\u0119. Nie wnikaj\u0105c w niuanse stosunku r\u00f3\u017cnych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w do predestynacji (a tak\u017ce ich ewolucj\u0119), mo\u017cna przyj\u0105\u0107, \u017ce na jednym kra\u0144cu jest kalwinizm, na drugim katolicyzm, a luteranizm po\u015brodku (do tego stopnia, \u017ce stosunkowo niedawno, bo czym jest \u0107wier\u0107 wieku w historii Ko\u015bcio\u0142a, przyw\u00f3dcy tych dw\u00f3ch denominacji podpisali porozumienie w kwestii znaczenia wiary i uczynk\u00f3w wobec zbawienia).<\/p>\n\n\n\n

Nie trzeba by\u0107 wyrafinowanym teologiem, by zauwa\u017cy\u0107, \u017ce kwestia wszechmocy czy wszechwiedzy Boga i wolna wola jego stworze\u0144 stoj\u0105 w sprzeczno\u015bci, domagaj\u0105cej si\u0119 jakiego\u015b mniej lub bardziej karko\u0142omnego wyt\u0142umaczenia, kt\u00f3re i tak nie przekona os\u00f3b wierz\u0105cych w co\u015b innego. Nie trzeba jednak do tego si\u0142 nadprzyrodzonych, wystarczy determinizm i eksperyment my\u015blowy z demonem Laplace’a, \u017ceby atei\u015bci prze\u017cywali te same rozterki. Tak samo z paradoksami podr\u00f3\u017cy w czasie.<\/p>\n\n\n\n

Tutaj analogie mi\u0119dzy Jonaszem i Jonasem s\u0105 szczeg\u00f3lnie wyra\u017ane (cho\u0107 przyznajmy, dotycz\u0105 wszystkich bohater\u00f3w, tak\u017ce tych bez biblijnych imion). Jonasz stara si\u0119 uciec przed misj\u0105, kt\u00f3r\u0105 daje mu B\u00f3g, Jonas pr\u00f3buje odwr\u00f3ci\u0107 wydarzenia z przesz\u0142o\u015bci (a p\u00f3\u017aniej te\u017c z przysz\u0142o\u015bci i \u015bwiata r\u00f3wnoleg\u0142ego). Obaj r\u00f3wnie nieskutecznie, do\u015bwiadczaj\u0105c kolejnych rozczarowa\u0144 i sprowadzaj\u0105c tragedie na innych. Obaj s\u0105 wyposa\u017ceni w pewn\u0105 wiedz\u0119, kt\u00f3r\u0105 ci\u0119\u017cko posi\u0105\u015b\u0107 w normalny spos\u00f3b i do kt\u00f3rej ci\u0119\u017cko przekona\u0107 (cho\u0107 w Biblii nawr\u00f3cenie Niniwit\u00f3w przysz\u0142o nadspodziewanie \u0142atwo).<\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie wiele zjawisk dotycz\u0105cych Jonasa-Adama dotyczy te\u017c pozosta\u0142ych podr\u00f3\u017cnik\u00f3w w czasie. Twierdzenie, \u017ce scenarzy\u015bci zrobili trawestacj\u0119 „Ksi\u0119gi Jonasza”, by\u0142oby absurdalne, niemniej uwa\u017cam, \u017ce ten w\u0105tek jest interesuj\u0105cy i zapewne bibli\u015bci byliby w stanie wyci\u0105gn\u0105\u0107 z niego wi\u0119cej. Co do samej pr\u00f3by odczytania serialu „Dark” z perspektywy religijnej, postchrze\u015bcija\u0144skiej, to wydaje mi si\u0119, \u017ce Karnkowski ma du\u017co racji (nawet je\u017celi nie z ka\u017cd\u0105 interpretacj\u0105 si\u0119 zgodz\u0119). Przypomina mi to troch\u0119 sytuacj\u0119 sprzed kilkunastu lat, kiedy Wojciech Bonowicz zebra\u0142 wiersze Marcina \u015awietlickiego, kt\u00f3re – jak przypuszcza\u0142 – poruszaj\u0105 tematyk\u0119 religijn\u0105, nadaj\u0105c zbiorowi znamienny tytu\u0142 „Nieoczywiste”.<\/p>\n\n\n\n

ilustracja: <\/em>Wikipedysta:Ukrajiniec<\/em><\/a>, licencja CC BY 3.0<\/a><\/em> <\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

analogie mi\u0119dzy Jonaszem i Jonasem z serialu Dark s\u0105 wyra\u017ane<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":8259,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,1,28],"tags":[250,616,187,592],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8257"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8257"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8257\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8266,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8257\/revisions\/8266"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8259"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8257"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8257"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8257"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}