{"id":8267,"date":"2021-11-19T10:52:29","date_gmt":"2021-11-19T09:52:29","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=8267"},"modified":"2021-11-19T15:53:14","modified_gmt":"2021-11-19T14:53:14","slug":"wolnosc-slowa-botow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2021\/11\/19\/wolnosc-slowa-botow\/","title":{"rendered":"Wolno\u015b\u0107 s\u0142owa bot\u00f3w"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

W dobie szalej\u0105cej pandemii zdumiewa\u0107 wr\u0119cz mo\u017ce bezkrytyczno\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stw w doborze \u017ar\u00f3de\u0142 informacji i brak umiej\u0119tno\u015bci ich oceny, tak\u017ce w\u015br\u00f3d wykszta\u0142conych ludzi. Szko\u0142y niestety przekazuj\u0105 wiedz\u0119, ale nie m\u00f3wi\u0105, sk\u0105d si\u0119 ona bierze, wi\u0119c w internecie z powodzeniem szerz\u0105 si\u0119 dezinformacja i fake newsy.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Dobrym przyk\u0142adem jest przypadek szczepionki przeciwko covid-19 firmy AstraZeneca. Wiosn\u0105 pojawi\u0142y si\u0119 informacje o zaobserwowanych po przyj\u0119ciu preparatu incydentach kr\u0105\u017ceniowych. Ryzyko by\u0142o na tyle niewielkie, \u017ce trudno przeczyta\u0107 wyra\u017caj\u0105c\u0105 je liczb\u0119 bez liczenia zera po przecinku, a jednak zawrza\u0142o, zw\u0142aszcza w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych, w \u015blad za nimi posz\u0142y za\u015b niekt\u00f3re w\u0142adze.<\/p>\n\n\n\n

Rozchodzenie si\u0119 dezinformacji w tym konkretnym przypadku zbadali znany socjolog prof. Dariusz Jemielniak i m\u0142ody badacz Yaroslav Krempovych. Ze wzgl\u0119du na dost\u0119pno\u015b\u0107 danych wybrali Twittera.<\/p>\n\n\n\n

Naukowcy zebrali ex post<\/em> wszystkie tweety zamieszczone od 1 stycznia do 22 marca 2021 r. z hasztagiem #AtraZeneca. Zebrali ich 221 922. Wybrali nast\u0119pnie wy\u0142\u0105cznie te napisane po angielsku. Wysz\u0142o 50 080. Wpisy podzielono na dwie grupy \u2013 zamieszczone przed i po 7 marca, kiedy rz\u0105d Austrii wycofa\u0142 szczepienia wspomnianym preparatem. Badacze przeanalizowali linkowania, zwracaj\u0105c szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 na najcz\u0119\u015bciej retweetowane tre\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Przed wspomnian\u0105 dat\u0105 do najcz\u0119\u015bciej linkowanych \u017ar\u00f3de\u0142 informacji nale\u017ca\u0142y m.in. AFP, Politico.eu, „Telegraph” i „Guardian”. P\u00f3\u017aniej pojawi\u0142y si\u0119 miast nich NewRand z Nigerii, indyjski GreatGameIndia, RT (dawniej Russia Today). Autorzy nie kojarz\u0105 tych portali z wiarygodnym informowaniem, wprost przeciwnie, niekiedy nawet z rozsiewaniem dezinformacji.<\/p>\n\n\n\n

Przy czym dezinformacja szczepionkowa rzadko przybiera posta\u0107 topornej propagandy, w kt\u00f3r\u0105 uwierzy niewielki procent zadeklarowanych przeciwnik\u00f3w szczepionek wszelakich. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa, nawet niech\u0119tna szczepieniom, nie kupi informacji o chipach Gatesa.<\/p>\n\n\n\n

Dezinformacj\u0119 na du\u017c\u0105 skal\u0119 przeprowadza si\u0119 znacznie subtelniej. Pojedyncze informacje mog\u0105 by\u0107 nawet prawdziwe. We\u017amy zdanie: „Po zaszczepieniu m\u0119\u017cczyzna zmar\u0142”. Bior\u0105c pod uwag\u0119 liczebno\u015b\u0107 zaszczepionej grupy, zawsze znajdzie si\u0119 kogo\u015b, kto zmar\u0142 po szczepieniu. I wielu takich, kt\u00f3rzy nie zmarli, ale oni nikogo nie interesuj\u0105. Medycyna opiera si\u0119 na statystyce<\/a> i taki pojedynczy fakt nie ma najmniejszego znaczenia. Czytelnicy skojarz\u0105 jednak wsp\u00f3\u0142wyst\u0119powanie informacji o szczepieniu i o zgonie, a cz\u0119sto nawet zauwa\u017c\u0105 zale\u017cno\u015b\u0107 przyczynowo-skutkow\u0105 (b\u0142\u0105d logiczny post hoc ergo propter hoc<\/em>). Je\u015bli teraz informacj\u0119 powt\u00f3rzy si\u0119 do\u015b\u0107 cz\u0119sto, nabior\u0105 w\u0105tpliwo\u015bci co do szczepionek. Proporcja negatywnych i pozytywnych informacji zrobi swoje.<\/p>\n\n\n\n

Jak ju\u017c odbiorcy nabior\u0105 w\u0105tpliwo\u015bci, w kolejnej informacji przeczytaj\u0105, \u017ce szczepionka jest kontrowersyjna<\/em>. I teraz to b\u0119dzie prawda – bo ju\u017c si\u0119 uda\u0142o kontrowersj\u0119 wywo\u0142a\u0107. \u017be preparat nie jest kontrowersyjny dla \u017cadnego specjalisty, nikogo nie obchodzi.<\/p>\n\n\n\n

A \u017ce w Bangladeszu przeprowadzaj\u0105 przy okazji dzia\u0142ania propagandowe? A \u017ce specyficzny dob\u00f3r informacji podaje medium zwi\u0105zane z rz\u0105dem promuj\u0105cym Sputnika o w\u0142a\u015bciwo\u015bciach do\u015b\u0107 podobnych do produktu AstraZeneki i przez to jego g\u0142\u00f3wnego konkurenta? Kt\u00f3\u017c to zauwa\u017cy w morzu tweet\u00f3w. Rozsiewanych przez op\u0142acanych pracownik\u00f3w i boty, czyli programy wykonuj\u0105ce proste, zautomatyzowane czynno\u015bci, jak powielanie setki razy tego samego b\u0105d\u017a lekko zmienionego tweeta. Kt\u00f3ry potem powielaj\u0105 nie\u015bwiadomi swego udzia\u0142u w zorganizowanej kampanii ludzcy u\u017cytkownicy portalu.<\/p>\n\n\n\n

Podobnie jest w innych miejscach sieci. Facebook ostatnio wydaje si\u0119 przywi\u0105zywa\u0107 wi\u0119ksz\u0105 wag\u0119 do obrzucania si\u0119 b\u0142otem i, jak sprawdza\u0142em, zg\u0142oszenia dotycz\u0105ce obra\u017cania innych rzeczywi\u015bcie rozpatruje. Natomiast w j\u0119zykach innych ni\u017c angielski dost\u0119pna teoretycznie opcja zg\u0142aszania dezinformacji le\u017cy ca\u0142kowicie. Wida\u0107 to w przypadku polskoj\u0119zycznych tekst\u00f3w. Antyszczepionkowe strony i grupy kwitn\u0105 w najlepsze, wspieraj\u0105c si\u0119 w g\u0142oszeniu coraz bardziej niedorzecznych pogl\u0105d\u00f3w. Nie tylko zamykaj\u0105 si\u0119 w swej ba\u0144ce, ale co bardziej zdesperowani wyruszaj\u0105 z misj\u0105 w \u015bwiat, pr\u00f3buj\u0105c krzewi\u0107 niebezpieczne pogl\u0105dy i zwalcza\u0107 nauk\u0119. Znany z propagowania na Facebooku rzetelnej wiedzy na temat covid-19 lekarz Bartosz Fija\u0142ek regularnie otrzymuje niewybredne, a cz\u0119sto wulgarne i obra\u017aliwe komentarze od os\u00f3b zmanipulowanych antyszczepionkow\u0105 propagand\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Pospolite bluzgi \u0142atwo wy\u0142apa\u0107, analiza dezinformacji wymaga ju\u017c pewnej specjalistycznej wiedzy i z ni\u0105 portale zupe\u0142nie sobie nie radz\u0105, co \u0142atwo przykry\u0107 wolno\u015bci\u0105 s\u0142owa. Nie zwracaj\u0105 jednak uwagi, \u017ce wolno\u015b\u0107 jest jedn\u0105 z wielu, a nie jedyn\u0105 warto\u015bci\u0105, i w r\u00f3\u017cnych sytuacjach bywa ograniczana. Nie trzeba przypomina\u0107, jak wygl\u0105da wolno\u015b\u0107 s\u0142owa w mediach rz\u0105dowych, niewahaj\u0105cych si\u0119 zerwa\u0107 wsp\u00f3\u0142pracy z osob\u0105 o pogl\u0105dach niezgodnych z prezentowan\u0105 lini\u0105<\/a>. W \u017cadnej szkole podczas lekcji ucze\u0144 nie mo\u017ce rozmawia\u0107 na dowolnie wybrany temat, w pracy pracownik r\u00f3wnie\u017c obowi\u0105zany jest skupi\u0107 si\u0119 na wykonywaniu powierzonych mu zada\u0144. W danej instytucji obowi\u0105zywa\u0107 mog\u0105 pewne standardy zachowania.<\/p>\n\n\n\n

Co wi\u0119cej, je\u015bli odwiedz\u0119 koleg\u0119 w jego domu i zaczn\u0119 wygarnia\u0107 mu nawet kulturalnie, co s\u0105dz\u0119 o jego \u017conie i jego pogl\u0105dach politycznych, ma prawo mnie wyrzuci\u0107. Jest u siebie. Moja wolno\u015b\u0107 s\u0142owa nie obejmuje przebywania i korzystania z niej w jego domu. Tak samo pewne ograniczenia mo\u017cna narzuci\u0107 na prywatnym portalu. Nie ma prawa do konta i wypisywania czegokolwiek na Facebooku czy Twitterze. Zw\u0142aszcza do wrzucanych setkami p\u0142atnych wpis\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Jeszcze trudniej mi sobie wyobrazi\u0107, dlaczego wolno\u015b\u0107 s\u0142owa mia\u0142aby dotyczy\u0107 bot\u00f3w, za\u015bmiecaj\u0105cych media spo\u0142eczno\u015bciowe tysi\u0105cami wpis\u00f3w. Wolno\u015b\u0107 s\u0142owa programu komputerowego? Od kiedy programy maj\u0105 swoje prawa i cierpi\u0105, gdy si\u0119 je ich pozbawia? Takie post\u0119powanie zmniejszy\u0142oby pewnie przychody. Kontrowersyjne tre\u015bci rozchodz\u0105 si\u0119 najlepiej. Mo\u017ce chodzi w istocie nie o wolno\u015b\u0107 s\u0142owa, a raczej szybko\u015b\u0107 \u2013 zarobku.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n