{"id":84,"date":"2007-07-09T11:38:46","date_gmt":"2007-07-09T09:38:46","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=84"},"modified":"2013-02-14T10:51:46","modified_gmt":"2013-02-14T09:51:46","slug":"potrzeba-niesmiertelnosci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2007\/07\/09\/potrzeba-niesmiertelnosci\/","title":{"rendered":"Potrzeba nie\u015bmiertelno\u015bci"},"content":{"rendered":"

\"noon.jpg\"Potrzeba dokonania dzie\u0142a nieprzemijaj\u0105cego – objaw kryzysu czterdziestolatka?
\n<\/strong>
\nU wspominanego przeze mnie dwukrotnie Pierre’a Teilharda de Chardina („My, dzieci noosfery<\/a>„, „Cz\u0142owiek, i co dalej<\/a>„) mo\u017cna znale\u017a\u0107 rozumowanie, kt\u00f3re, jak podejrzewam, jest zradykalizowan\u0105 form\u0105 kryzysu czterdziestolatka. Przypuszczam, \u017ce tak jest, poniewa\u017c z racji wieku kryzys ten jest mi na razie obcy. S\u0105dzi\u0142 on, \u017ce cz\u0142owiek ma ogromn\u0105 potrzeb\u0119, by wysi\u0142ki, jakie czyni w ci\u0105gu ca\u0142ego \u017cycia, nie posz\u0142y na marne. To potrzeba \u015bwiadomo\u015bci, wyra\u017cona s\u0142owami Tukidydesa w „Wojnie peloponeskiej”, i\u017c dokonuje on dzie\u0142a nieprzemijaj\u0105cego. Pragnienie to nie wynika jedynie z pr\u00f3\u017cnego oczekiwania zaspokojenia mo\u017cliwo\u015bci przekazania swojego imienia potomnym, lecz ma przede wszystkim charakter podstawowego instynktu, \u017ce swoim w swoim \u017cyciu uczynili\u015bmy co\u015b trwa\u0142ego, co b\u0119dzie istnie\u0107 przez d\u0142ugie lata, a mo\u017ce nawet zawsze.<\/p>\n

Oczywi\u015bcie takiej potrzeby nie do\u015bwiadczamy na co dzie\u0144. Teilhard s\u0105dzi jednak, \u017ce tkwi ona gdzie\u015b w g\u0142\u0119binach naszej \u015bwiadomo\u015bci i ma tak podstawowy charakter, \u017ce gdyby\u015bmy tylko u\u015bwiadomili sobie w pe\u0142ni niemo\u017cliwo\u015b\u0107 jej zaspokojenia, zaraz przestaliby\u015bmy robi\u0107 cokolwiek. Je\u015bli za\u015b tak si\u0119 nie dzieje, to albo dlatego, \u017ce nie jeste\u015bmy do ko\u0144ca tego \u015bwiadomi, albo po cichu jednak liczymy na jak\u0105\u015b form\u0119 nie\u015bmiertelno\u015bci. Mo\u017ce to by\u0107 nie\u015bmiertelno\u015b\u0107 indywidualna lub te\u017c trwa\u0142o\u015b\u0107 (by\u0107 mo\u017ce wieczna) naszych dokona\u0144. Ta druga forma nie\u015bmiertelno\u015bci mia\u0142aby si\u0119 spe\u0142nia\u0107 w noosferze obejmuj\u0105cej zbiorowe dziedzictwo ludzko\u015bci, do kt\u00f3rego ka\u017cdy z nas mo\u017ce dorzuci\u0107 swoj\u0105 cegie\u0142k\u0119.
\n
\nProwadzi to do za\u0142o\u017cenia, \u017ce jest wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy charakterem naszych potrzeb a \u015bwiatem. Teilhard uwa\u017ca\u0142, \u017ce ewolucja jest ukierunkowana na powstanie cz\u0142owieka, i \u017ce skoro jest w nas pragnienie nie\u015bmiertelno\u015bci, to znaczy, \u017ce istnieje mo\u017cliwo\u015b\u0107 jego zaspokojenia. \u015awiat nie mo\u017ce zawie\u015b\u0107 \u015bwiadomo\u015bci, kt\u00f3r\u0105 zrodzi\u0142. W przeciwnym wypadku by\u0142by wewn\u0119trznie sprzeczny, poniewa\u017c ilekro\u0107 rodzi\u0142yby si\u0119 w nim istoty samo\u015bwiadome, wymiera\u0142yby wskutek zniech\u0119cenia, jakie by je ogarnia\u0142o na my\u015bl, \u017ce \u015bwiat nie jest w stanie zaspokoi\u0107 ich podstawowych pragnie\u0144. \u015awiat nie by\u0142by w stanie podtrzyma\u0107 swego post\u0119pu.<\/p>\n

Za\u0142o\u017cenie to jest w zasadzie niemo\u017cliwe do udowodnienia. Krytycy tego sposobu my\u015blenia nazywaj\u0105 go iluzj\u0105 antropocentryczn\u0105. Iluzja ta ma swoje \u017ar\u00f3d\u0142o w mocnej wersji zasady antropicznej, kt\u00f3ra g\u0142osi, i\u017c wszech\u015bwiat musi by\u0107 taki, aby na pewnym etapie jego rozwoju pojawi\u0142 si\u0119 cz\u0142owiek-obserwator. G\u0142oszona w takiej wersji ma ona charakter pozanaukowy, poniewa\u017c jest niefalsyfikowalna i odwo\u0142uje si\u0119 do finalistycznego uj\u0119cia rzeczywisto\u015bci. Patrz\u0105c na \u015bwiat mo\u017cemy tylko powiedzie\u0107, co g\u0142osi zasada antropiczna w wersji s\u0142abej, \u017ce cz\u0142owiek taki, jaki jest, mo\u017ce istnie\u0107 tylko we wszech\u015bwiecie, jaki jest. Jest to r\u00f3wnoznaczne ze stwierdzeniem, i\u017c zaistnienie cz\u0142owieka by\u0142o mo\u017cliwe, chocia\u017c nie by\u0142o konieczne. Powsta\u0142 on w drodze swobodnej gry przypadku i konieczno\u015bci. Co za tym idzie, sk\u0142onno\u015bci jego my\u015blenia mog\u0105 by\u0107 r\u00f3wnie\u017c skutkiem takiej gry, w kt\u00f3rej znane s\u0105 tylko regu\u0142y, lecz nie rezultaty.<\/p>\n

Przyj\u0119cie za\u0142o\u017cenia o mo\u017cliwo\u015bci spe\u0142nienia przez wszech\u015bwiat naszej g\u0142\u0119bokiej potrzeby czynienia dzie\u0142a na zawsze, sprawia, \u017ce obraz \u015bwiata jest bardziej sp\u00f3jny z naszymi pragnieniami, a przez to sam \u015bwiat wydaje si\u0119 bardziej przyjazny dla cz\u0142owieka. Na tym wspiera si\u0119 zasadno\u015b\u0107 akceptacji pogl\u0105du Teilharda, kt\u00f3ry ma przez to charakter bardziej wiary, ni\u017c racjonalnego argumentu. W ten spos\u00f3b cz\u0142owiek tworzy jednak mit o swoim szczeg\u00f3lnym uprzywilejowaniu w \u015bwiecie, kt\u00f3ry cho\u0107 zaspokaja nasze pragnienie nie\u015bmiertelno\u015bci, mo\u017ce z rzeczywisto\u015bci\u0105 nie mie\u0107 wiele wsp\u00f3lnego.<\/p>\n

Mo\u017cna jednak spr\u00f3bowa\u0107 broni\u0107 Teilharda i pokaza\u0107, \u017ce mo\u017ce on mie\u0107 troch\u0119 racji. W refleksji nad \u015bwiatem jako ca\u0142o\u015bci\u0105 dostrzegamy, \u017ce ka\u017cde zjawisko, ka\u017cdy kszta\u0142t i instynkt zwierz\u0119cia i sama jego obecno\u015b\u0107 w przyrodzie, maj\u0105 swoje przyczynowe wyja\u015bnienie. Na przyk\u0142ad nied\u017awied\u017a bia\u0142y \u017cyje na obszarach polarnych w pierwszym rz\u0119dzie nie dlatego, \u017ce m\u0105dry B\u00f3g takim go stworzy\u0142, ale \u017ce mechanizm ewolucji wyeliminowa\u0142 stopniowo nied\u017awiedzie szare i innej ma\u015bci jako mniej przystosowane do warunk\u00f3w \u015bnie\u017cnego \u015brodowiska. Ka\u017cdy element \u015bwiata t\u0142umaczy si\u0119 immanentnie, w ramach tego\u017c \u015bwiata, gdy\u017c nie zosta\u0142 stworzony osobn\u0105 interwencj\u0105 bosk\u0105, ale po prostu zrodzi\u0142 si\u0119 z bytu, kt\u00f3ry go poprzedzi\u0142 w czasie i przestrzeni.<\/p>\n

Jednak ca\u0142y ten proces rodzenia si\u0119 jednych byt\u00f3w z innych, ogl\u0105dany w wielkiej panoramie, budzi usprawiedliwione zdziwienie i domaga si\u0119 interpretacji. Dlaczego dzia\u0142o si\u0119 tak, \u017ce istoty o szerszym zakresie psychizmu powstawa\u0142y po tych, o mniejszym zakresie, a nie odwrotnie, b\u0105d\u017a raz tak, a raz inaczej? Dlaczego w toku ewolucji nie zaistnia\u0142 najpierw cz\u0142owiek, a potem ma\u0142py cz\u0142ekokszta\u0142tne, lecz odwrotnie? Wida\u0107 tu niew\u0105tpliwie ukierunkowane na coraz wy\u017csze formy psychizmu nast\u0119pstwo byt\u00f3w. My\u015bl ta poci\u0105ga za sob\u0105 inne pytanie: Czy wobec tego ewoluuj\u0105cy \u015bwiat pod\u0105\u017ca w jakim\u015b kierunku, czy te\u017c funkcjonuje chaotycznie, cyklicznie, b\u0105d\u017a w jakikolwiek inny spos\u00f3b? Jaki mo\u017ce by\u0107 przypuszczalnie fina\u0142 takiej, ukierunkowanej tendencji?<\/p>\n

Ju\u017c sama mo\u017cliwo\u015b\u0107 postawienia tych pyta\u0144 usprawiedliwia rozumowanie Teilharda. Nawet je\u017celi jest ono nieweryfikowalne. Oczywi\u015bcie nie ka\u017cdego dotyka potrzeba nie\u015bmiertelno\u015bci. Wielu ludziom mo\u017ce wystarczy\u0107 poczucie, \u017ce efekty ich \u017cycia b\u0119d\u0105 po\u017cyteczne dla wielu ludzi w d\u0142ugim okresie czasu. Podobnie nie wszyscy maj\u0105 pragnienie nie\u015bmiertelno\u015bci duszy. Wydaje si\u0119, \u017ce wielu za Davidem Humem, powiedzia\u0142oby: „Nie \u017ca\u0142uj\u0119, \u017ce nie by\u0142o mnie przed urodzeniem, to dlaczego mam \u017ca\u0142owa\u0107, \u017ce nie b\u0119dzie mnie po \u015bmierci?”<\/p>\n

Grzegorz Pacewicz<\/strong><\/p>\n

Fot. NASA<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Potrzeba dokonania dzie\u0142a nieprzemijaj\u0105cego – objaw kryzysu czterdziestolatka? U wspominanego przeze mnie dwukrotnie Pierre’a Teilharda de Chardina („My, dzieci noosfery„, „Cz\u0142owiek, i co dalej„) mo\u017cna znale\u017a\u0107 rozumowanie, kt\u00f3re, jak podejrzewam, jest zradykalizowan\u0105 form\u0105 kryzysu czterdziestolatka. Przypuszczam, \u017ce tak jest, poniewa\u017c z racji wieku kryzys ten jest mi na razie obcy. S\u0105dzi\u0142 on, \u017ce cz\u0142owiek ma […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[59,1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/84"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=84"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/84\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2367,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/84\/revisions\/2367"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=84"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=84"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=84"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}