{"id":8413,"date":"2022-03-17T20:45:23","date_gmt":"2022-03-17T19:45:23","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=8413"},"modified":"2022-03-19T22:40:51","modified_gmt":"2022-03-19T21:40:51","slug":"niezbyt-zjednoczone-krolestwo-izraela","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2022\/03\/17\/niezbyt-zjednoczone-krolestwo-izraela\/","title":{"rendered":"Niezbyt Zjednoczone Kr\u00f3lestwo Izraela"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Nawet typowy polski katolik, kt\u00f3ry nigdy nie skala\u0142 si\u0119 lektur\u0105 Biblii, kojarzy ze szko\u0142y wielkich kr\u00f3l\u00f3w staro\u017cytnego Izraela: Dawida i Salomona.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Dawid znany jest jako za\u0142o\u017cyciel dynastii (domu Dawida), z kt\u00f3rej wywodzili si\u0119 kr\u00f3lowie panuj\u0105cy w Jerozolimie i z kt\u00f3rej wywodzi\u0107 si\u0119 mia\u0142 mesjasz, kt\u00f3ry przywr\u00f3ci domowi \u015bwietno\u015b\u0107, a \u017bydom suwerenny kraj. Salomon stanowi wr\u0119cz uosobienie m\u0105dro\u015bci, postrzega si\u0119 go jako w\u0142adc\u0119 imperium, kt\u00f3rego bogactwo wp\u0119dza\u0142o w zachwyt s\u0105siednie, ale i dalsze kraje (kr\u00f3lowa Saby). W Biblii opisywani s\u0105 jako rz\u0105dz\u0105cy ca\u0142ym staro\u017cytnym Izraelem: od Dan (na p\u00f3\u0142nocy) do Beer-Szeby (na po\u0142udniu), od g\u00f3rnej Mezopotamii do Egiptu. Poniewa\u017c, jak mo\u017cna przeczyta\u0107 w Ksi\u0119dze Kr\u00f3lewskiej, po \u015bmierci Salomona jego syn Roboam zapowiedzia\u0142 ostre rz\u0105dy, dziesi\u0119\u0107 p\u00f3\u0142nocnych plemion (zwanych pokoleniami) wypowiedzia\u0142o mu w\u0142adz\u0119 – istnia\u0142y odt\u0105d na p\u00f3\u0142nocy Kr\u00f3lestwo Izraela z r\u00f3\u017cnymi stolicami (Tiszbe, Samaria) oraz po\u0142udniowe Kr\u00f3lestwo Judy ze stolic\u0105 w Jerozolimie. Dla unikni\u0119cia nieporozumie\u0144 pa\u0144stwo Dawida i Salomona okre\u015bla si\u0119 natomiast mianem Zjednoczonego Kr\u00f3lestwa.<\/p>\n\n\n\n

Chodzi tu oczywi\u015bcie nie o zjednoczenie Judy i Izraela, ale trzynastu plemion Izraela (na wszystkich ich listach autorzy podaj\u0105 zwykle 12, niekiedy 10, przyjmuj\u0105c zawsze kryterium pozwalaj\u0105ce umie\u015bci\u0107 na liczbie jak\u0105\u015b \u0142adn\u0105 pod wzgl\u0119dem symbolicznym liczb\u0119 plemion). Tradycja i Pi\u0119cioksi\u0105g Moj\u017cesza wi\u0105\u017c\u0105 plemiona z synami patriarchy Jakuba zwanego te\u017c Izraelem, urodzonymi mu przez cztery \u017cony (Le\u0119, Rachel\u0119, Bilch\u0119 i Zilp\u0119), o imionach od najstarszego do najm\u0142odszego: Ruben, Symeon, Lewi, Juda (synowie Lei), Gad, Aser (niekiedy Aszer, s. Zilpy), Dan, Neftali (s. Bilchy), Issachar (Isakar), Zabulon (s. Lei), J\u00f3zef i Beniamin (s. Racheli). Jednak ukochany przez ojca J\u00f3zef (ten sprzedany przez braci do Egiptu) zosta\u0142 obdarzony przywilejem pierworodnego, dziedzicz\u0105cego podw\u00f3jn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 przypadaj\u0105cego na ka\u017cdego syna maj\u0105tku \u2013<\/span><\/span> Jakub uzna\u0142 za w\u0142asnych syn\u00f3w dw\u00f3ch wnuk\u00f3w po J\u00f3zefie: Manassesa (Manassego) i Efraima. Ka\u017cdy z nich da\u0142 pocz\u0105tek osobnemu pokoleniu i najcz\u0119\u015bciej wymienia si\u0119 w\u015br\u00f3d dwunastu pokolenia Manassesa i Efraima, a pomija Lewit\u00f3w, kt\u00f3rzy pe\u0142nili funkcje kap\u0142a\u0144skie przy \u015bwi\u0105tyni w Jerozolimie i nie posiadali w\u0142asnej ziemi.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Dzisiejsze historia i archeologia coraz bardziej krytykuj\u0105 ten obraz. Wydaje si\u0119, \u017ce pa\u0144stwa o\u015bcienne nie zauwa\u017cy\u0142y mocarstwowo\u015bci pa\u0144stwa Dawida i Salomona. Cho\u0107 okre\u015blenie „dom Dawida” powszechnie stosowano do opisu pa\u0144stwa Judy, o mocarstwie nikt nie pisze. Dokonania archeologii biblijnej, poszukuj\u0105cej materialnych pozosta\u0142o\u015bci opisanych w Biblii wydarze\u0144, zosta\u0142y podwa\u017cone. To, co niegdy\u015b uwa\u017cano za stajnie Salomona, okaza\u0142o si\u0119 znacznie p\u00f3\u017aniejszym wytworem samaryta\u0144skiej dynastii Omryd\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Prof. Niesio\u0142owski-Spano, dziekan historii na Uniwersytecie Warszawskim, m\u00f3wi w wyk\u0142adach, \u017ce w utrwalonej w tradycji formie kr\u00f3lestwo Dawida po prostu nie mog\u0142o istnie\u0107, nie zmie\u015bci\u0142oby si\u0119 pomi\u0119dzy otaczaj\u0105cymi je ludami. Bardziej zachowawczy pogl\u0105d prezentuje emerytowany profesor Uniwersytetu Rzymskiego Mario Liverani.<\/p>\n\n\n\n

Autor kontestuje histori\u0119 biblijn\u0105 sprzed Dawida w\u0142a\u015bciwie w ca\u0142o\u015bci. W opisywanych wydarzeniach historycznych nie uwzgl\u0119dnia ani Moj\u017cesza i wyj\u015bcia z Egiptu, ani Jozuego i b\u0142yskawicznego podboju Palestyny (stara si\u0119 natomiast wyja\u015bni\u0107, kiedy i w jakich warunkach powsta\u0142y te znane wszystkim w naszej kulturze opowie\u015bci). Staro\u017cytnych \u017byd\u00f3w (Hebrajczyk\u00f3w) wywodzi z habiru, grupy cz\u0119\u015bciowo zbieg\u0142ej z miast, zad\u0142u\u017conej i niemaj\u0105cej na jedzenie ludno\u015bci przy\u0142\u0105czonej do wolnych plemion koczowniczych, kt\u00f3rych rola zwi\u0119kszy\u0142a si\u0119 po upadku wielu miast w XII w., gdy epoka br\u0105zu przechodzi\u0142a w epok\u0119 \u017celaza (i zako\u0144czy\u0142a si\u0119 zwierzchno\u015b\u0107 faraon\u00f3w nad Palestyn\u0105).<\/p>\n\n\n\n

Niekt\u00f3rzy z rzeczonych habiru tworzyli zbrojne bandy, \u015bci\u0105gaj\u0105ce haracz za ochron\u0119 miejscowej ludno\u015bci, walcz\u0105ce odwa\u017cnie (ale raczej niekonsekwentnie) z obcymi ludami (na ich zlecenie niekiedy te\u017c). Przyw\u00f3dc\u0105 jednej z takich band by\u0142 Dawid. Liverani na poparcie \u015bmia\u0142ej tezy przytacza fragment Biblii, w kt\u00f3rym Dawid informuje bogatego rolnika, \u017ce pomimo kilkudniowej obecno\u015bci swojej grupy w jego s\u0105siedztwie \u017cadne zwierz\u0119 w\u0142a\u015bciciela (jeszcze?) mu nie zagin\u0119\u0142o, wobec czego powinien z w\u0142asnej woli przekaza\u0107 grupie Dawida odpowiednie \u015brodki. Idealny kr\u00f3l Jahwista, jak pisz\u0105 niekt\u00f3re komentarze do Starego Testamentu? Istotnie, Bibli\u0119 nale\u017cy czyta\u0107 mi\u0119dzy wierszami.<\/p>\n\n\n\n

Pierwsze kr\u00f3lestwo Izraela, jeszcze przed Dawidem i Salomonem (pomijaj\u0105c wcze\u015bniejsz\u0105 pr\u00f3b\u0119 si\u0119gni\u0119cia po w\u0142adz\u0119 Abimeleka), za\u0142o\u017cy\u0142 Saul z pokolenia Beniamina, wspierany przez ostatniego z s\u0119dzi\u00f3w, proroka i kap\u0142ana Samuela, m\u0119drca z plemienia Efraima. Liverani wnioskuje, \u017ce kr\u00f3lestwo Saula, opisane p\u00f3\u017aniej zgodnie z mod\u0142\u0105 powygnaniow\u0105 jako obejmuj\u0105ce ca\u0142o\u015b\u0107 Izraela, tworzy\u0142y tylko dwa plemiona: macierzyste pokolenia politycznego i religijnego przyw\u00f3dcy. Przypadaj\u0105ce po nim pa\u0144stwo Dawida by\u0142o ju\u017c znacznie bardziej zjednoczone: do Beniamina i Efraima do\u0142\u0105czy\u0142o plemi\u0119 Dawida – Juda. Autor wskazuje, \u017ce rzeczywiste Zjednoczone Kr\u00f3lestwo mog\u0142o obejmowa\u0107 zaledwie te trzy plemiona. Ewentualnie jeszcze Lewi, specyficzne pokolenie bez ziemi, raczej r\u00f3d kap\u0142a\u0144ski ni\u017c osobne plemi\u0119, oraz Symeon, kt\u00f3ry rozp\u0142yn\u0105\u0142 si\u0119 w Judzie, wch\u0142oni\u0119ty, zanim jeszcze zd\u0105\u017cy\u0142 zaistnie\u0107 na kartach historii.<\/p>\n\n\n\n

Ma\u0142y rozmiar pa\u0144stwa nie przeszkodzi\u0142 mu si\u0119 podzieli\u0107, kiedy Roboam odrzuci\u0142 rad\u0119 starszych i zapowiedzia\u0142 na\u0142o\u017cenie nowych ci\u0119\u017car\u00f3w na poddanych. Prawdopodobnie zosta\u0142 z Jud\u0105 i by\u0107 mo\u017ce wi\u0119kszo\u015bci\u0105 Beniamina. Tymczasem Efraim najpierw pod\u0105\u017cy\u0142 w\u0142asn\u0105 drog\u0105, potem zjednoczy\u0142 si\u0119 z Manassesem, a nast\u0119pnie podbi\u0142 tereny le\u017c\u0105ce na p\u00f3\u0142noc, odpowiadaj\u0105ce pozosta\u0142ym pokoleniom Izraela. Stworzone w ten spos\u00f3b p\u00f3\u0142nocne kr\u00f3lestwo przewy\u017csza\u0142o Jud\u0119 terytorialnie i liczebnie i szybko zwasalizowa\u0142o mniejszego s\u0105siada. Pokonane po kilku wiekach przez Asyrie, zosta\u0142o poddane skutecznej polityce wynarodowiania – w przeciwie\u0144stwie do znacznie d\u0142u\u017cej trwaj\u0105cego Kr\u00f3lestwa Judy, po upadku kt\u00f3rego wygna\u0144cy w Babilonie rozwijali dalej kultur\u0119 i monoteistyczn\u0105 wiar\u0119 w Jahwe, tworz\u0105c nieco wyidealizowany obraz wspania\u0142ej przesz\u0142o\u015bci swego ju\u017c nieistniej\u0105cego pa\u0144stwa, uzasadniaj\u0105cy tak\u017ce ich pretensje do powrotu na nale\u017c\u0105ce im si\u0119 z historycznych racji ziemie.<\/p>\n\n\n\n

W przeciwie\u0144stwie do elity i kap\u0142an\u00f3w odbudowuj\u0105cych Izrael w obr\u0119bie imperium kr\u00f3lowie Judy czy Izraela nigdy ju\u017c nie powr\u00f3cili, a dom Dawida zapami\u0119tany zosta\u0142 g\u0142\u00f3wnie dzi\u0119ki opowie\u015bciom o dawnej pot\u0119dze i przepowiedni o jej powrocie w przysz\u0142o\u015bci. Przepowiedni, kt\u00f3r\u0105 chrze\u015bcijanie zinterpretowali zupe\u0142nie inaczej.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n