{"id":8435,"date":"2022-03-31T08:13:43","date_gmt":"2022-03-31T06:13:43","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=8435"},"modified":"2022-03-31T22:48:08","modified_gmt":"2022-03-31T20:48:08","slug":"czy-istnieja-swiadome-decyzje","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2022\/03\/31\/czy-istnieja-swiadome-decyzje\/","title":{"rendered":"Czy istniej\u0105 \u015bwiadome decyzje?"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Zadziwia mnie, jak to niekiedy szanowani przeze mnie autorzy pisz\u0105 bzdur\u0119 z powodu braku wiedzy w innych ni\u017c ich w\u0142asna dziedzinach. O ile taki brak wiedzy w oddalaj\u0105cych si\u0119 od renesansu czasach nauki poszatkowanej na malutkie specjalno\u015bci trzeba wybaczy\u0107 (sam mam wra\u017cenie, \u017ce w dziedzinie, na kt\u00f3rej z racji wykszta\u0142cenia jako tako powinienem si\u0119 zna\u0107, mam straszne braki), o tyle autorytatywne wypowiadanie si\u0119 w takich wypadkach mnie mierzi. Zw\u0142aszcza za\u015b pretensje niekt\u00f3rych humanist\u00f3w z filozofami na czele do wy\u017cszo\u015bci, t\u0142umaczenia innym materii i zjawisk, o kt\u00f3rych nie maj\u0105 (za co, jak wy\u017cej, ich nie wini\u0119) bladego poj\u0119cia.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

W niedawnym tek\u015bcie<\/a> prof. Jerzy Kowalski-Glikman, fizyk teoretyk, krytykuje wypowied\u017a prof. Hartmana na temat mechaniki kwantowej, w kt\u00f3rej ten ostatni, filozof i etyk (sk\u0105din\u0105d ceniony, ale za teksty dotycz\u0105ce etyki, nie fizyki), sugeruje, jakoby lepiej od fizyki rozumia\u0142 mechanik\u0119 kwantow\u0105. Odwa\u017cne stwierdzenie, ale prof. Kowalski-Glikman \u015bwietnie odpiera pretensje Hartmana i nie trzeba po\u015bwi\u0119ca\u0107 tej kwestii wi\u0119cej miejsca.<\/p>\n\n\n\n

Mia\u0142em podobne odczucia w trakcie czytania ciekawej sk\u0105din\u0105d ksi\u0105\u017cki „Widok st\u0105d” prof. Barbary Chyrowicz, r\u00f3wnie\u017c wybitnej filozofki i etyczki (zapewne o innych ni\u017c Hartmanowe pogl\u0105dy). Prof. Chyrowicz analizuje m.in. pogl\u0105dy r\u00f3\u017cnych autor\u00f3w dotycz\u0105ce s\u0142abej woli, tzn. dzia\u0142ania niezgodnego z wol\u0105 podmiotu, pozostaj\u0105cego w sprzeczno\u015bci z wyznawanymi przeze\u0144 warto\u015bciami, celami itp. Autorzy ci, jak Hare, za Sokratesem wskazuj\u0105, \u017ce nikt z nas nie dzia\u0142a w spos\u00f3b sprzeczny ze swymi pogl\u0105dami:<\/p>\n\n\n\n

(\u2026) nie jest logicznie mo\u017cliwe, zdaniem Hare\u2019a, by uzna\u0107 wynikaj\u0105cy ze\u0144 [z moralnego nakazu] imperatyw za s\u0142uszny i nie dostosowa\u0107 do niego dzia\u0142ania. Oznacza\u0142oby to niedope\u0142nienie zobowi\u0105za\u0144 wobec samego siebie.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n

Na tej podstawie Hare wyklucza mo\u017cliwo\u015b\u0107 istnienia s\u0142abej woli. Taka sytuacja jest znana prawie wszystkim z codziennego \u017cycia \u2013 jak sobie z tym Hare radzi, Chyrowicz nie pisze. Je\u015bli \u015bwiat nie zgadza si\u0119 z naszym pogl\u0105dem, tym gorzej dla \u015bwiata. \u015awiat zm\u0105drzeje, to si\u0119 dostosuje.<\/p>\n\n\n\n

Chyrowicz wskazuje, \u017ce co\u015b tu nie gra; wykazuj\u0105c si\u0119 wgl\u0105dem, zauwa\u017ca, \u017ce istotnie zdarza nam si\u0119 mie\u0107 s\u0142ab\u0105 wol\u0119 i nie zawsze zachowujemy si\u0119 zgodnie z g\u0142oszonymi pogl\u0105dami. Nie zmienia jednak metody i dalej pr\u00f3buje rozwik\u0142a\u0107 problem poprzez filozoficzne rozwa\u017cania, cytuj\u0105c wierszyk Fredry o osio\u0142ku, a do psychologii odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 w jej wersji sprzed p\u00f3\u0142wiecza.<\/p>\n\n\n\n

Troch\u0119 jak w paradoksie Zenona z Elei: Achilles nigdy nie dogoni \u017c\u00f3\u0142wia, og\u00f3lniej szybszy nigdy nie dogoni wolniejszego. Tyle \u017ce staro\u017cytni Grecy nie mogli wiedzie\u0107, \u017ce suma niesko\u0144czenie wielu sk\u0142adnik\u00f3w mo\u017ce mie\u0107 sko\u0144czon\u0105 warto\u015b\u0107, co t\u0142umaczy rzekomy paradoks, z punktu widzenia dzisiejszej matematyki do\u015b\u0107 banalny. Obecnie mamy ca\u0142kiem poka\u017an\u0105 wiedz\u0119. Nie tylko matematyczn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Ot\u00f3\u017c wedle popularnego pogl\u0105du podejmowanie decyzji powinno polega\u0107 na rozwa\u017ceniu wszystkich za i przeciw, przywo\u0142aniu warto\u015bci stoj\u0105cych za ka\u017cd\u0105 z decyzji, por\u00f3wnaniu ich z przewidywanymi skutkami i w ko\u0144cu racjonalnym wyborze. Krytykowane jest natomiast decydowanie na podstawie emocji. Wszystko pi\u0119knie, tylko \u017ce ten pogl\u0105d nie ma nic wsp\u00f3lnego z rzeczywisto\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Antonio Damasio opisuje s\u0142awny przypadek Phineasa Gage\u2019a, sumiennego i rozs\u0105dnego robotnika kolejowego, kt\u00f3ry po doznanym urazie (stalowy pr\u0119t przebi\u0142 mu czaszk\u0119, uszkadzaj\u0105c m\u00f3zg) sta\u0142 si\u0119 zupe\u0142nie inny: lekkomy\u015blny, niezdolny do racjonalnego podj\u0119cia jakiejkolwiek decyzji. Damasio opisuje jeszcze drugi podobny przypadek – w\u0142asnego pacjenta cierpi\u0105cego na niemo\u017cno\u015b\u0107 podj\u0119cia jakiejkolwiek decyzji.<\/p>\n\n\n\n

Obaj nieszcz\u0119\u015bnicy mieli zachowane o\u015brodki odpowiedzialne za racjonalne my\u015blenie. Ten drugi potrafi\u0142 odpowiedzie\u0107 na ka\u017cde rozs\u0105dne pytanie dotycz\u0105ce fakt\u00f3w, przewidzie\u0107 konsekwencje, ale i tak wyb\u00f3r… nie dokonywa\u0142 si\u0119. Wniosek jest oczywisty, ale trudny do przyj\u0119cia: to nie o\u015brodki zwi\u0105zane z racjonalno\u015bci\u0105 dokonuj\u0105 wybor\u00f3w. Uszkodzeniu u obu pacjent\u00f3w uleg\u0142a co prawda cz\u0119\u015b\u0107 zwi\u0105zanej og\u00f3lnie z racjonalnym my\u015bleniem kory p\u0142atu czo\u0142owego, ale chodzi o powi\u0105zan\u0105 z odpowiedzialnym za emocje uk\u0142adem limbicznym brzuszno-boczn\u0105 kor\u0119 przedczo\u0142ow\u0105 (ventro-medial prefrontal cortex<\/em>, VMPC, very moody<\/em>, jak m\u00f3wi o niej m\u0105drzejszy ode mnie w tej dziedzinie kolega). Ot\u00f3\u017c ka\u017cda podejmowana przez nas decyzja jest emocjonalna, nie ma decyzji wy\u0142\u0105cznie racjonalnych.<\/p>\n\n\n\n

Niekt\u00f3rzy filozofowie broni\u0105 si\u0119 tutaj, definiuj\u0105c racjonalno\u015b\u0107 jako dobieranie \u015brodk\u00f3w odpowiednich do okre\u015blonych cel\u00f3w. No dobrze, ale w trakcie podejmowania decyzji ani te cele, ani \u015brodki nie s\u0105 nam dost\u0119pne. Absurd? Tak, ale to empirycznie dowiedzione.<\/p>\n\n\n\n

Co to w og\u00f3le znaczy nam<\/em>? Ka\u017cdy z nas (rozwa\u017camy teraz stan fizjologiczny, nie patologiczny) tworzy sobie jakie\u015b ja<\/em>, opisywane r\u00f3\u017cnorodnie w r\u00f3\u017cnych teoriach psychologicznych, jak\u0105\u015b wewn\u0119trzn\u0105 reprezentacj\u0119 siebie. Jeste\u015bmy \u015bwiadomi nie tylko dop\u0142ywaj\u0105cych bod\u017ac\u00f3w, ale te\u017c siebie, swego w\u0142asnego istnienia, a wi\u0119c samo\u015bwiadomi. W odr\u00f3\u017cnieniu od cho\u0107by z\u0142otej rybki czy leniwca pstrego<\/a>. Temu\u017c ja<\/em> przypisujemy podejmowane przez nas decyzje. Tylko \u017ce te zapadaj\u0105, zanim sobie to u\u015bwiadomimy, zanim \u015bwiadome ja<\/em> uzyska do nich dost\u0119p.<\/p>\n\n\n\n

Walter odkry\u0142 zjawisko tzw. karuzeli prekognitywnej. Monitorowanym podpi\u0119tymi do g\u0142owy elektrodami badanym poleci\u0142 ogl\u0105da\u0107 slajdy. Chc\u0105c przej\u015b\u0107 do kolejnego obrazka, probant naciska\u0142 przycisk. Nie wiedzia\u0142 jednak, \u017ce nie dzia\u0142a, a slajdy zmieniane s\u0105 impulsem z elektrod odbieraj\u0105cych wy\u0142adowania neuron\u00f3w w jego g\u0142owie, dok\u0142adniej w o\u015brodkach decyzyjnych. Zdumiony obserwowa\u0142, jak obrazki zmieniaj\u0105 si\u0119, zanim nacisn\u0105\u0142 przycisk, jakby aparatura czyta\u0142a mu w my\u015blach. Chwil\u0119 po zmianie slajdu badany rzeczywi\u015bcie naciska\u0142 przycisk (b\u0142\u0119dnie oczekuj\u0105c, \u017ce slajd zmieni si\u0119 dwa razy). Ot\u00f3\u017c aparatura wykrywa\u0142a podj\u0119t\u0105 decyzj\u0119 o wci\u015bni\u0119ciu przycisku, zanim dociera\u0142a ona do \u015bwiadomo\u015bci (i do palca). Slajd zmienia\u0142 si\u0119, a chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej badany u\u015bwiadamia\u0142 sobie, \u017ce podj\u0105\u0142 decyzj\u0119, i wciska\u0142 przycisk.<\/p>\n\n\n\n

Tylko \u017ce decyzja o wci\u015bni\u0119ciu przycisku zapada\u0142a, zanim on sam wiedzia\u0142, \u017ce go wci\u015bnie. Jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 proces\u00f3w w naszym m\u00f3zgu powstawa\u0142a jeszcze w nie\u015bwiadomo\u015bci. Rol\u0119 proces\u00f3w nie\u015bwiadomych zauwa\u017cy\u0142 Freud, ale wbrew jego pogl\u0105dom nie wynika to z \u017cadnego wyparcia, z przeniesienia pierwotnie \u015bwiadomych proces\u00f3w w obr\u0119b nie\u015bwiadomo\u015bci celem obrony. Po prostu \u015bwiadomo\u015b\u0107 jest tylko jedn\u0105 z wielu funkcji ludzkiego m\u00f3zgu i do znakomitej wi\u0119kszo\u015bci zachodz\u0105cych tam proces\u00f3w nie ma dost\u0119pu. Rozszerzanie \u017arenic zachodzi z udzia\u0142em o\u015brodkowego uk\u0142adu nerwowego, ale spr\u00f3bujmy to zrobi\u0107 \u015bwiadomie. Nie da si\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Reasumuj\u0105c: teoretyczne opisy podejmowania decyzji na podstawie sprzecznych z faktami przes\u0142anek maj\u0105 niewielk\u0105 warto\u015b\u0107. Niewa\u017cne, jak dopracowane, filozoficzne modele nie maj\u0105 prze\u0142o\u017cenia na nauki realne, jak je nazywaj\u0105 niekt\u00f3rzy metodolodzy, lub nauki o \u017cyciu czy istotn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 nauk \u015bcis\u0142ych opisuj\u0105c\u0105 otaczaj\u0105cy nas \u015bwiat. W innych ni\u017c filozoficzne naukach nie wystarczy pomy\u015ble\u0107 i napisa\u0107, pomy\u015ble\u0107 to dopiero pierwszy krok, kt\u00f3ry bez oparcia w obserwacji i do\u015bwiadczeniach, wykonywanych wedle drobiazgowych procedur, nie ma wi\u0119kszej warto\u015bci. Zreszt\u0105 sami naukowcy na podobne pretensje zazwyczaj nie odpowiadaj\u0105. Albo, podobnie jak filozofowie, nie maj\u0105 poj\u0119cia, \u017ce kto\u015b w tekstach z innej dziedziny w og\u00f3le cokolwiek o ich dziedzinie pisze, albo uznaj\u0105 takie teksty za bzdury, kt\u00f3rymi nie warto si\u0119 przejmowa\u0107. Odpowiedz\u0105 na krytyk\u0119 zgodn\u0105 z metodologi\u0105 ich dziedziny. Kt\u00f3r\u0105 oczywi\u015bcie uznaj\u0105 za wy\u017csz\u0105 ni\u017c jakie\u015b filozoficzne dywagacje. Mo\u017ce jednak mamy tutaj pewn\u0105 symetri\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n