{"id":8483,"date":"2022-05-10T07:09:21","date_gmt":"2022-05-10T05:09:21","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=8483"},"modified":"2022-05-10T19:13:30","modified_gmt":"2022-05-10T17:13:30","slug":"katoptromanta-pan-twardowski","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2022\/05\/10\/katoptromanta-pan-twardowski\/","title":{"rendered":"Katoptromanta pan Twardowski"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Wedle legendy pan Twardowski, polski szlachcic, kt\u00f3ry zaprzeda\u0142 dusz\u0119 diab\u0142u, wywo\u0142a\u0142 dla kr\u00f3la Zygmunta Augusta ducha Barbary Radziwi\u0142\u0142\u00f3wny za pomoc\u0105 magicznego lustra przechowywanego obecnie w ko\u015bciele w W\u0119growie i pozostawi\u0142 po sobie encyklopedi\u0119 wszechnauk, zanim zgodnie z podpisanym cyrografem porwa\u0142y go diab\u0142y.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Jedz\u0105, pij\u0105, lulki pal\u0105…<\/em> \u2013 zaczyna sw\u00f3j omawiany w szko\u0142ach utw\u00f3r Adam Mickiewicz. W\u015br\u00f3d biesiaduj\u0105cych jest popisuj\u0105cy si\u0119 magicznymi sztukami czarownik Twardowski, kt\u00f3ry niegdy\u015b zaprzeda\u0142 za t\u0119 umiej\u0119tno\u015b\u0107 dusz\u0119 diab\u0142u. Obieca\u0142 odda\u0107 j\u0105 w Rzymie, nie\u015bwiadomy, \u017ce tak si\u0119 w\u0142a\u015bnie nazywa karczma, w kt\u00f3rej si\u0119 obecnie bawi, wobec czego czart przyszed\u0142 po zap\u0142at\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Twardowski obr\u00f3s\u0142 legend\u0105 i wyst\u0119puje w wielu innych utworach. O historycznym pierwowzorze wiadomo jednak niewiele. Jak pisze Roman Bugaj w ksi\u0105\u017cce „Nauki tajemne w dawnej Polsce. Mistrz Twardowski”, wi\u0119kszo\u015b\u0107 z tekst\u00f3w pochodzi z czas\u00f3w znacznie p\u00f3\u017aniejszych ni\u017c XVI-wieczny mag – z XIX stulecia. Zapisk\u00f3w z czas\u00f3w samego Twardowskiego jest niewiele.<\/p>\n\n\n\n

Bugaj, rozmi\u0142owany w naukach tajemnych<\/em> i nie zawsze wystarczaj\u0105co krytyczny wobec opisywanych rzekomych sztuk, pr\u00f3buje do\u015b\u0107 racjonalnie rozwik\u0142a\u0107 zagadk\u0119 Twardowskiego i ducha zmar\u0142ej kr\u00f3lowej. Opisuje najpierw szeroki, bo si\u0119gaj\u0105cy staro\u017cytno\u015bci kontekst magii, rozwijaj\u0105cej si\u0119 znakomicie na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim, jednym z wiod\u0105cych o\u015brodk\u00f3w w Europie (jakie kryteria pozwalaj\u0105 oceni\u0107 jako\u015b\u0107 pracy w dziedzinie z definicji niemierzalnej i nieprowadz\u0105cej do \u017cadnych sprawdzalnych wniosk\u00f3w, autor nie precyzuje. Pozostaje wierzy\u0107 na s\u0142owo).<\/p>\n\n\n\n

Dalej Bugaj idzie za hipotez\u0105 Jana Kuchty, jakoby Twardowski by\u0142 nie polskim szlachcicem, ale Niemcem urodzonym w Norymberdze i wykszta\u0142conym w Wittenberdze, kt\u00f3ry zatrzyma\u0142 si\u0119 w s\u0142awnym polskim o\u015brodku magii. Nie by\u0142by jedynym czarodziejem \u015bci\u0105gni\u0119tym przez nieprzebieraj\u0105c\u0105 w \u015brodkach umo\u017cliwiaj\u0105cych zdobycie fortuny czy wielko\u015bci polsk\u0105 szlacht\u0119, by wspomnie\u0107 Johna Dee sprowadzonego z Wysp Brytyjskich przez Olbrachta \u0141askiego na dw\u00f3r Batorego.<\/p>\n\n\n\n

Na poparcie tej tezy przytacza si\u0119 wyst\u0119puj\u0105ce w dawnych tekstach nazwiska Dhur, Duranovius, Dur u\u017cywane zamiennie w odniesieniu do dworzanina Zygmunta Augusta. \u0141aci\u0144skie durus<\/em> oznacza twardy<\/em>, a w tekstach pisanych po \u0142acinie nazwiska latynizowano. Z drugiej strony w renesansie polonizowano zagraniczne s\u0142owa, tak\u017ce nazwiska. Gdyby wi\u0119c przet\u0142umaczy\u0107 Duranoviusa na polski, wyszed\u0142by w\u0142a\u015bnie Twardowski…<\/p>\n\n\n\n

A sama obecno\u015b\u0107 czarownika na dworze przes\u0105dnego i pogr\u0105\u017conego w \u017ca\u0142obie po \u015bmierci ukochanej \u017cony Zygmunta Augusta nie wydaje si\u0119 nieprawdopodobna. Zagadk\u0105 pozostaje samo wywo\u0142anie ducha zmar\u0142ej.<\/p>\n\n\n\n

Niekt\u00f3rzy podejrzewali, \u017ce dokonano tego za pomoc\u0105 zwierciad\u0142a. Przyrz\u0105d\u00f3w takich od stuleci u\u017cywano do wr\u00f3\u017cenia, kt\u00f3r\u0105 to sztuk\u0119 nazywano katoptromancj\u0105 (analogicznie chiromancja to wr\u00f3\u017cenie z r\u0119ki). Podejrzewano, \u017ce niekt\u00f3re u\u017cywane przez mag\u00f3w zwierciad\u0142a mia\u0142y drobne, s\u0142abo widzialne rze\u017abienia, kt\u00f3re w silnym \u015bwietle rzutowa\u0142y rzeczywisty obraz pozwalaj\u0105cy przewidywa\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107 (przynajmniej w zakresie dobrych zarobk\u00f3w samego katoptromanty). Podejrzewano, \u017ce podobne twory znajduj\u0105 si\u0119 na zwierciadle Twardowskiego (zdj\u0119cie poni\u017cej).<\/em> Kr\u0105\u017cy\u0142y legendy, \u017ce wpatruj\u0105c si\u0119 w nie, mo\u017cna zobaczy\u0107 diab\u0142a. Dlatego te\u017c powieszono je w zakrystii wspomnianego ko\u015bcio\u0142a w W\u0119growie na wschodzie obecnego wojew\u00f3dztwa mazowieckiego, do\u015b\u0107 wysoko, by unika\u0107 zagl\u0105dania we\u0144 – i na wszelki wypadek nie poddano \u017cadnym badaniom, kt\u00f3re mog\u0142yby potwierdzi\u0107 przypisywane mu w\u0142a\u015bciwo\u015bci. Historia wskazuje, \u017ce zwierciad\u0142o ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 od rodu Krasickich, by\u0107 mo\u017ce powi\u0105zanych z Twardowskim, ale musia\u0142o ono powsta\u0107 przed wywo\u0142ywaniem ducha kr\u00f3lowej 7 stycznia 1569 r. Oznacza to, \u017ce wbrew spekulacjom nie zosta\u0142o przygotowane w tym celu, a i pozostawione zapiski w og\u00f3le nie wspominaj\u0105 o u\u017cyciu w tej ceremonii jakiegokolwiek zwierciad\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Po prawdzie nie wspominaj\u0105 te\u017c jednoznacznie, by samego rytua\u0142u dokona\u0142 Twardowski (pisz\u0105 raczej o czarownicy z ludu), ale Bugaj upiera si\u0119 przy jego udziale. Odczytuj\u0105c, \u017ce kr\u00f3l rozpozna\u0142 w duchu zmar\u0142\u0105 ukochan\u0105, a nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej nawi\u0105za\u0142 romans z podobn\u0105 do nieboszczki Barbar\u0105 Gi\u017cank\u0105, powi\u0105zan\u0105 z dworzanami bra\u0107mi Mniszchami i przez nich z Krasickim, Bugaj postuluje spisek – podsuni\u0119cie pogr\u0105\u017conemu w \u017ca\u0142obie w\u0142adcy zwi\u0105zanej z w\u0142asnym stronnictwem kochanki celem zwi\u0119kszenia wp\u0142yw\u00f3w. Oto Twardowski poczyni\u0107 mia\u0142 przedstawienie ze \u015bwiecami i innymi odwracaczami uwagi, zabroniwszy uprzednio w\u0142adcy pod gro\u017ab\u0105 utraty duszy<\/em> rusza\u0107 si\u0119 z miejsca, podczas gdy inny uczestnik spisku na kr\u00f3tko wprowadzi\u0142 do komnaty dziewczyn\u0119 ubran\u0105 w sukni\u0119 zmar\u0142ej. Nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej dworzanin zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 w\u0142adcy na podobie\u0144stwo przypadkowo<\/em> spotkanej dziewczyny do ducha zmar\u0142ej kr\u00f3lowej. Zygmunt skorzysta\u0142 z okazji i nawi\u0105za\u0142 z Barbar\u0105 relacj\u0119, potem przysz\u0142a na \u015bwiat c\u00f3rka.<\/p>\n\n\n\n

Im mniej os\u00f3b jednak wiedzia\u0142o o spisku, tym bezpieczniej dla jego prowodyr\u00f3w. Dlatego Twardowski musia\u0142 opu\u015bci\u0107 dw\u00f3r. Po \u015bmierci w\u0142adcy prawdopodobnie (przynajmniej wedle Bugaja) zosta\u0142 zabity przez wys\u0142annik\u00f3w stronnictwa Mniszch\u00f3w i Krasickiego, by\u0107 mo\u017ce rzeczywi\u015bcie w miejscu zwanym Rzymem w okolicy W\u0119growa, ale postulowano r\u00f3wnie\u017c inne lokalizacje.<\/p>\n\n\n\n

A wi\u0119c nie czarownik, a oszust, nie zwierciad\u0142o, a podstawiona dziewczyna, nie porwanie przez diab\u0142\u00f3w, a zab\u00f3jstwo przez wynaj\u0119tych przez mo\u017cnow\u0142adc\u0119 oprych\u00f3w. Co za\u015b z ksi\u0119g\u0105 Twardowskiego? Strona tytu\u0142owa si\u0119 nie zachowa\u0142a, ale dzie\u0142o jest znacznie starsze i prawdopodobnie napisane przez autora z Czech. Podobno Twardowski podczas pobytu w Krakowie cz\u0119sto j\u0105 czyta\u0142 i dlatego skojarzono j\u0105 z jego nazwiskiem.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n